او جلسه را با مقدمهای کوتاه دربارهٔ سورهٔ حدید آغاز میکند و میگوید قطعه به قطعه پیش میرود: آیات توحیدی ابتدای سوره، دعوت به ایمان و انفاق و تصاویر آخرت. کمتر از نصف سوره را میخوانند و بقیه را برای جلسهٔ بعد میگذارد.
سورهای مدنی، صریح و موعظهوار
او میگوید سوره به وضوح مدنی است: اصطلاح منافقین و عبارت «بعد از فتح» نشان میدهد پس از تشکیل امت و پایان جنگی با پیروزی مسلمانان نازل شده، و ذهن آدم بیشتر به سالهای آخر دوران پیامبری میرود. حس او این است که سوره صریح است و پیچیدگی بسیاری از جاهای قرآن را ندارد: گزارههای توحیدی، دعوت به ایمان و انفاق، با حالت موعظه. میگوید احساسش این است که سوره محبوبی در بین دانشجوها است، و دربارهٔ آیهٔ «أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ» داستان دزد معروفی را میآورد که آن را شنید و توبه کرد.
شش آیهٔ نخست: ملک آسمانها و زمین
به گفتهٔ او در شش آیهٔ اول پنج بار سماوات و ارض آمده و عبارت «لَهُ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ» دو بار، به فاصلهٔ چند آیه، تکرار شده که در قرآن زیاد نیست و چشمگیر است. در این آیات تقابلهای دوتایی هم هست: اول و آخر، ظاهر و باطن، سماء و ارض، یلج و یخرج، نزول و عروج؛ و او یادآوری میکند ساختارگراها به تقابلهای دوتایی در بررسی متن توجه میکنند.
آیهٔ سوم، «هُوَ الأوَّلُ وَالآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ»، آیهٔ مشهور توحیدی است که عرفا به آن احترام میگذارند. به گفتهٔ او حرف عرفا این است که توحید به معنای واقعی ساده نیست: نه اینکه خدا یکی است، بلکه انگار چیزی جز خدا نیست و همهچیز جلوهٔ اوست، که آن را معادل وحدت وجود میدانند. او میگوید شاید «وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى» صریحترین از آیاتی باشد که توجیهشان با غیر از توحید به معنای غلیظ عرفا راحت نیست.
ملک خدا، استخلاف و انفاق
او میگوید تأکید بر ملک سماوات و ارض با یکی از محورهای اصلی سوره، یعنی انفاق، ربط دارد؛ علامه طباطبایی هم در المیزان مفهوم کلی سوره را تشویق به انفاق میداند. اگر همهچیز برای خداست و شما مستخلف در یک چیزهایی هستید، انفاق ساده میشود؛ مؤمن در مورد مایملک خودش مانند کارمند بانک است که با دادن پول زیاد به مردم احساس نمیکند اتفاقی افتاده. آیهٔ ۷ اولین جایی است که دستور انفاق با «مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ» میآید و قطعهٔ دوم را شروع میکند.
به نظر او فهم «مِمَّا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ» برای فهم سوره مهم است: او را یاد جعل خلیفه میاندازد، و به نظر میآید این آیه به صراحت نشانهٔ متنی است که خلافت چیزی برای اولیای خدا نیست و همهٔ ما شئون خلافت را داریم. میگوید انفاق مفهومی کلی است و فقط مال نیست: هر چه در اختیار آدم است، مثل عمر، موضوع انفاق است؛ اگر به انفاق کلی نگاه کنید با تقوا مترادف است و میتواند جانشینی برای عمل صالح باشد.
چرا ایمان نمیآورید و انفاق نمیکنید؟
به گفتهٔ او قطعهٔ دوم ساختار روشنی دارد: دعوت به ایمان و انفاق، بعد دو آیه که چرا ایمان نمیآورید، و دو آیه که چرا انفاق نمیکنید. در آیهٔ ایمان میگوید چقدر عجیب است که ایمان نمیآورید در حالی که ساخته شدید که ایمان بیاورید: از درون گرایش به ایمان هست و از بیرون هم رسول دعوت میکند. دربارهٔ «میثاق» میگوید نمیخواهد وارد معنای دقیقش شود، ولی چه در ازل میثاقی گرفته شده باشد و چه ساختار وجود چنین باشد، ندایی درونی آدم را به ایمان میکشاند. در آیهٔ انفاق میگوید همهچیز برای خداست، پس چرا زندگی خود را در راه خدا نمیگذارید.
آیهٔ «لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَلَ» به گفتهٔ او ناگهان اشارهای خاص به وقایع همان دوران دارد و سه گروه را جدا میکند: کسانی که پیش از فتح انفاق کردند و جنگیدند و اعظم درجه هستند، کسانی که بعد از فتح، و به هر دو وعدهٔ حسنی داده شده، و منافقین که قبل و بعد کاری نکردند. او میگوید این سه گروه بودن چند بار در قرآن آمده، مثل سابقون و اصحاب یمین و اصحاب شمال در سورهٔ واقعه؛ و اگر در آن زمان زندگی میکردید، میدانستید جزء کدام گروه هستید.
قرض دادن به خدا
آیهٔ «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا» را او عجیب و تکاندهنده میداند: قرض دادن به دیگران قرض دادن به خداست و نباید آن را صرفاً برای تشویق مردم دانست. یکی از حاضران میگوید در انجیل دقیقاً همین گفته شده، و او میگوید در انجیل خیلی چیزها صریحتر است. تصورش این است که آیه میگوید این انسان به خدا وصل است و آنچه داده میشود نزد خدا میماند و در آخرت چند برابر پس داده میشود؛ بعضی اینگونه آیات را تمثیلی میخوانند ولی حس او این است که اینطور نیست.
نور در قیامت
به گفتهٔ او قطعهٔ سوم تصویر قیامت است: کسانی که ایمان آوردند و انفاق کردند نور دارند و به بهشت میروند و دیگران نور ندارند. مفهوم نور در توصیف قیامت این سوره اساسی است و در دو آیهٔ آخر هم دوباره تأکید میشود، در حالی که جاهای دیگر ممکن است اینقدر تأکید نباشد. منافقان میگویند «انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ» و جواب میشنوند «ارْجِعُوا وَرَاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا»؛ او میگوید نه اینکه نمیدهند، نمیشود داد، چون نور را آنجا کسی نمیتواند از دیگری بگیرد.
منافقان و «أَلَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ»
به گفتهٔ او میان منافقین و مؤمنین دیواری زده میشود که باطنش رحمت و ظاهرش از سمت دیگر عذاب است؛ دو گروه مؤمنان با هماند با تمایزی در درجه، ولی منافقین جدا میشوند. منافقین فریاد میزنند «أَلَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ» و او آنها را اهل ظاهری میداند که درک عمیق ندارند و انتظار دارند با هم بودنشان اثری داشته باشد، در حالی که «يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ».
او میگوید «الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» اصطلاح روانشناختی این گروه است و «منافقون» وجه جامعهشناختی آن، و فرقی با هم ندارند. منافق به گفتهٔ او جاسوس کفار نیست که خود را خوب جا زده باشد، بلکه ادعای ایمان دارد و حتی نسبت به مؤمنان احساس برتری میکند؛ هرچند آنها را مانند طیفی میداند که در یک سرش گاهی برای حفظ منافع حتی با کافر هم ارتباط برقرار میکنند؛ جواب «بَلَى وَلَکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ» را او توصیف همین گروه میداند.
جملهٔ «وَغَرَّتْکُمُ الأمَانِیُّ» به گفتهٔ او به همهٔ ما مینشیند: آدم میگوید فلان کار را بکنم و بعد که فلان شد شروع میکنم به قرآن خواندن؛ آرزوهای دور و دراز آدم را به عقب میاندازد. مغرور شدن به خدا یعنی گفتن اینکه خدا کریم است و گناه را میبخشد. به شعر سعدی اشاره میکند: هرچه جوانتر باشند آدمها راحتتر میتوانند زندگی را عوض کنند و با بالا رفتن سن تحول بنیادی سختتر میشود.
آغاز بافت تاریخی
به گفتهٔ او با «فَالْیَوْمَ لا یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ» برای اولین بار «الذین کفروا» میآید و میپرسد آیا سوره میتوانست اینجا تمام شود، چون توحید و مالکیت خدا و دعوت به ایمان و انفاق و عاقبتش گفته شده است. ولی از آیهٔ «أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ» سوره کمکم از کلیت به بافت تاریخی میرود: مؤمنان مانند کسانی که پیش از آنها کتاب داده شدند نباشند که زمان بر آنها گذشت و دلهایشان سخت شد. آیهٔ «اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِی الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا» را او امیدوارکننده میداند و فکر میکند تمثیل نیست، چون زمین با انسان رابطهٔ عمیقتری دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه