او پس از اشاره به سه بخشی که جلسهٔ پیش بررسی شد، چند نکتهٔ جاماندهٔ آن جلسه را میگوید و بخش چهارم سوره را میآورد. میپرسد انفاق چه ربطی به نور دارد و ریشهٔ اختلاف ایمان و کفر را در نگاه نادرست به حیات دنیا میبیند. سپس به آیهٔ آهن، جنبهٔ اجتماعی رسالت انبیا و رهبانیت میرسد و با آیات پایانی سوره تمام میکند.
نور و ظلمت
او میگوید نور در این سوره شخصیت اصلی حساب میشود و واژهٔ نور مدام میآید، مخصوصاً در صحنهای که مؤمنین نور دارند و منافقین از آنها نور میخواهند. نکتهای که جلسهٔ پیش از قلم افتاد این است که لیل و نهار را هم باید مقدمهٔ نور و ظلمت حساب کرد؛ واژهٔ نور در آن نیامده، ولی آیهٔ پایانی بخش اول، «یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهَارِ»، به نور و ظلمت اشاره دارد. یکی از حاضران میگوید لیل و نهار هر دو خوباند؛ او میگوید هر دو مثبت هستند ولی فرق لیل و نهار وجود نور و نبودن نور است.
«فَطَالَ عَلَیْهِمُ الأمَدُ» و قساوت قلب
او میگوید در بعضی ترجمهها و تفاسیر دیده که گفتهاند انگار مدت زیادی گذشته است که اینها صاحب کتاب شدند؛ این را خیلی مناسب نمیداند، چون قساوت قلب مسیحیها و یهودیها از این نیست که تاریخ هزار ساله دارند. خطاب آیات به مؤمنین زمان پیامبر است که به گفتهٔ او اکثریت قریب به اتفاق آنها ۱ تا ۳ سال است که ایمان آوردند، اگر خیلی ایمان آورده باشند ۱۰ سال.
احساس او این است که مسئله تاریخ یهودیت و مسیحیت نیست، بلکه افراد یهودی و مسیحی ۴۰ تا ۵۰ سالهاند که ایمانی را که باید میآوردند نیاوردند، در حالی که مؤمنان مخاطب چند سالی بیشتر نیستند. قساوت قلب را چنین توصیف میکند: آدم از بچگی موعظه شنیده و شهودهایی دربارهٔ ایمان به او داده شده ولی تکان نخورده، و همینطور که شواهد و انگیزهها میآید و ایمان نمیآورند قلبشان قسی میشود. آیه میگوید برای مؤمنان وقتش نرسیده که تحولی در آنها ایجاد شود.
او میگوید زمان میگذرد و آدمها یک بار تکان میخورند ولی عقب میاندازند و در برابر هر چیز تکاندهنده کرخت میشوند؛ گاهی مواجهه با مرگ یا بیماری ممکن است آنها را تکان بدهد. تحول اساسی، یعنی شروع یک زندگی نو، لازم است همه از آن بگذرند، و به انجیل اشاره میکند که کسی به بهشت نمیرود مگر اینکه دو بار زاده شود. میگوید ما هم مانند اوتوا الکتاب در محیط مذهبی به دنیا آمدیم و هرچه سنمان بالاتر رفته باشد میتوانیم جزء «فَطَالَ عَلَیْهِمُ الأمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ» باشیم.
انفاق و نور
او میپرسد انفاق چه ربطی به نور داشتن دارد. تصور ابتدایی این است که پروندهٔ اعمال را بررسی میکنند و به اندازهٔ ایمان و انفاق چراغقوهای به آنها میدهند. تصور غیرابتدایی این است که آنها به دلیل زندگیای که کردند موجوداتی هستند که نور دارند. مجازاتهای آن دنیا قراردادی نیستند و به نظر میآید در قرآن خیلی واضح است که میان کارها و صفاتی که اینجا به دست میآوریم و اتفاقهای آنجا ارتباطی واقعی هست.
ایمان به معنای قرآنی یعنی رسیدن به وضعیتی شناختی که چیزهایی میبینید که دیگران نمیبینند؛ مؤمن چیزهایی را در باطن میبیند و منافق ظاهر را. نور نداشتن منافقان یعنی نمیبینند، انگار فضا برایشان روشن نیست. او میگوید قرآن خودش مانند نوری عمل میکند که از ظلمت به نور هدایت میکند، پس نور و ظلمت در همین دنیا هم هست.
دربارهٔ انفاق میگوید امکان ندارد کسی به ایمان برسد و مطابق آنچه میبیند عمل نکند: اگر به شش آیهٔ اول ایمان داشته باشد که ملک سماوات و ارض از آن خداست و ما کارگزار او هستیم، حتماً انفاق میکند. انفاق شامل همهچیز میشود، مثلاً درست استفاده از زمان، و اموال فقط پول نیست. ایمان و عمل همدیگر را بالا میبرند، پس نور داشتن و نداشتن قراردادی نیست؛ «یَسْعَى نُورُهُمْ» یعنی نور خودشان است. به نظر او شاید این پاسخ ربط نور و انفاق در ۱۵ آیهٔ اول باشد.
آیات ۱۶ تا ۱۹
او این چهار آیه را قطعهٔ چهارم سوره میگیرد. میگوید تا اینجا هیچ چیز تاریخی در سوره نبود؛ اولین جا که با مؤمنان در بافت تاریخی نبوت سخن میرود، واژهٔ اتوا الکتاب میآید، با دید منفی، و تلویحاً معنایش این است که در آینده مانند آنها خواهید شد. بعد از «فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ» آیهٔ امیدوارکنندهای میآید که خداوند زمین مرده را زنده میکند، پس هر قلبی با هر میزان قساوتی قابل احیاء است؛ ربط دادن آن به قیامت به نظر او یک مقدار با سیاق آیات هماهنگ نیست.
دربارهٔ آیهٔ مصدقین میگوید به جای انفاق صدقه آمده و صدقه با صدیق هماهنگ است؛ منافق ادعای ایمانش دروغ است و ممکن است خودش نفهمد، ولی کسانی که صدقه میدهند راست میگویند چون از عمل آنها میفهمید. دربارهٔ شهدا میگوید انگار کسانیاند که تازه ایمان آورده بودند و در جهاد کشته شدند و به رشدی که میتوانستند در دنیا برسند نرسیدند؛ اگر این را کنار «عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ» بگذارید، معنایش این میشود که رشدشان متوقف نمیشود.
او میگوید در آیهٔ «وَالَّذِینَ کَفَرُوا وَکَذَّبُوا بِآیَاتِنَا» از منافقین ذکری نمیآید چون جزء الذین کفروا محاسبه شدند؛ فکر میکند آیه را اینگونه میتوان خواند. منافق فقط به این دلیل کنار مؤمنین است که اینجا متولد شده، و این آیه مانند قرینه بحث ایمان آوردن و انفاق کردن را میبندد.
حیات دنیا ریشهٔ اختلاف
او میگوید چند آیه بعد ریشهٔ اختلاف ایمان و کفر را عمیقتر بیان میکند: غرق شدن در دنیا. کارمند بانکی را مثال میزند که پول را مال خودش میداند. سؤال مؤمنانه این است که موقعیتهای دنیا را به صورت آزمایش ببینیم و بهترین کاری که میتوانیم بکنیم چیست؛ سؤال غیرمؤمنانه این است که خدا چقدر لطف دارد و اموال داده تا کارهایی که دوست دارم انجام بدهم. انفاق یعنی این احساس را نداشته باشید که مال شما است.
به گفتهٔ او شاید هیچ جای قرآن چنین طول و تفصیلی در توصیف این مشکل نیامده است، و پنج صفت حیات دنیا، یعنی لعب، لهو، زینت، تفاخر و تکاثر، شاید جامعترین توصیف باشد. تفاخر یعنی احساس بالاتر بودن در مسابقهای بین آدمهایی که دنبال پول میروند؛ تکاثر لازم نیست رقابتی باشد. از کسی شنیده که اتومبیل خودش را عوض کرد چون در فامیل یکی مدل بالاتر خریده بود، و از یک فروشنده کتاب که گفته بود دکتری شماره نایاب مجله را سفارش داده با اینکه دارد، برای اینکه بقیه نتوانند کلکسیون آن را تکمیل کنند.
او میگوید توجه به موقت بودن دنیا مهمترین چیز برای دور شدن از جنبههای منفی آن است و فکر میکند حس عمیق نسبت به موقت بودن زندگی ریشهٔ چیزهای منفی را تا حدود زیادی خشک میکند. باران و گیاهی را که سبز میشود و بعد خشک میشود مثال میزند و متاع غرور را وسیلهای برای فریب خوردن مانند سراب میداند. در پاسخ به یکی از حاضران که میگفت چرخهٔ حیات زمین مثبت و منفی ندارد، میگوید درست است و چرخهٔ حیات بد نیست؛ مسئله توجه به موقت بودن است، مانند مسافری که میداند چهار روز میماند و درخت نمیکارد.
قرض دادن به خدا
یکی از حاضران میپرسد آیا مؤمن واقعی در فکر پس گرفتن قرضی از خدا میافتد و میگوید این نیت را خدشهدار میکند. او میگوید در همین سوره آیههایی مانند «سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ» هست و هدف نهایی خالصانه این است که مشمول مغفرت شود. واقعیت این است که هرچه برای رضای خدا از خود دور کنید چند برابر برمیگردد؛ پنهان کردنش به نظر او وجه معقولی ندارد، و اگر عدهای کاسبکار شوند مشکلشان جای دیگری است.
حاضری با اشاره به «مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ» میگوید به نظرش آیات از مراحل ابتدایی و درمانی شروع میکند و کمکم به مصدقین میرسد. او میگوید اگر به نکتهای که جلسهٔ پیش گفت نگاه کنید، قرض دادن احساس توحیدی عمیقی دارد: آدمی که به او قرض میدهیم و نیازش انگار نمایندهٔ خدا است. میگوید این آیه خیلی روی او اثر میگذارد و نفس قرض دادن به خدا میتواند محرک خوبی باشد برای کسی که دنبال مغفرت است.
از گفتهٔ حاضری دیگر برداشت او این است که کسانی با خدا معامله میکنند، مانند جمله معروف منسوب به حضرت علی، عبادت تجار، و تأکید بر پاداشها میتواند این روحیه را بسازد. جوابش این بود که حتی تجارت با آخرت در جهت تقویت ایمان است و سوره دعوت میکند سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ، نه سبقت به سوی جنات. میگوید پاداش دعاها وقتی داده میشود که از قلب بیرون آمده باشد؛ کسی را مثال میزند که عربی نمیفهمد، دعا میخواند و انتظار ۷۰ کاخ دارد.
آهن، جامعه و رهبانیت
او میگوید نظریهٔ اول این بود که سوره دربارهٔ انفاق است، ولی اسم سوره حدید است و آهن ربطی به انفاق ندارد. نظریهٔ دوم این است که سوره یاد میدهد دنیا را چگونه نگاه کنیم و انفاق اصلاح نگاه ما به دنیا است. تأکید میکند سوره حالت موعظه دارد و کتاب علمی نیست؛ فکر میکند هیچ سورهای مانند آن آدم را از دنیا نمیکند.
آیهٔ «وَأَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ» را ناگهانی میداند و میگوید در بخش آخر فضای سوره به سمت بافت تاریخی و اجتماعی باز میشود؛ قسط به یک معنا به انفاق ربط دارد چون انفاق در جهت توزیع عادلانهتر اموال است، ولی فضای جنگی هم هست. اشارهٔ اتوا الکتاب و جنگ در بخش دوم مانند دو بذر بود که در آخر معلوم میشود عمده است. اگر دین فقط فردی بود حدید و جنگ ضرورت نداشت، ولی انبیا فقط برای هدایت فردی نیامدهاند.
او میگوید دربارهٔ حضرت مسیح و پیروانش آیهای طولانی است، چون به نظر میرسد اینان دستکم در این زمان جنبهٔ حدید را کنار گذاشتند و دین را فردی کردند؛ در مسیحیت رهبانیت پدید آمد و جنبهٔ اجتماعی و تاریخی دین کمرنگ شد. لحن آیه را قابل تأمل میداند چون نمیگوید آنها کافر شدند، هرچند حس میکند اشتباهی مرتکب شدند. دین نیامده تا از دنیا دوری کنید، بلکه تا جنبههایی از دنیا را درک کنید که نباید گرفتار آن باشید.
رهبانیت را از واژهٔ ترس میداند: از ترس گرفتار شدن به دنیا از آن خارج شدند؛ اگر دید همهٔ مؤمنان این باشد، دنیا برای کفار میشود و این چیزی است که خدا نمیخواهد. میگوید کل حیات دنیا آسیبزا نیست. به گفتهٔ او آیه میگوید رهبانیتی ابداع کردند که بر آنها ننوشته بود. در خود دیر هم برای خودشان مشغولیتهایی فراهم کردند؛ مثلاً در فیلمی که دربارهٔ سایات نوا است، یکی عبادت میکند و بقیه آب انگور میگیرند تا شراب درست کنند. سوره را ضد رهبانیت میداند: دنیا باید شما را ول کند، یعنی باید جنبهٔ منفی دنیا را بشناسید و آن را ول کنید، نه اینکه کل دنیا را کنار بگذارید.
یکی از حاضران میگوید «إِلا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ» به «مَا کَتَبْنَاهَا عَلَیْهِمْ» برمیگردد. او میگوید خوانش خودش هم ممکن است، ولی بیشتر به نظرش میآید که خوانش حاضر طبیعیتر باشد و مقاومت نمیکند؛ به تفاسیر هم مراجعه نکرده است.
آیات پایانی سوره
او میگوید کل سوره دربارهٔ حب دنیا و رویکرد درست به حیات دنیا است که اصلش رویکرد انفاق است، یعنی اینکه کارگزارم و این چیزها برای خودم نیست. اگر فقط فردی نگاه کنید ممکن است گمان کنید بهترین کار رها کردن دنیا است، ولی گذاشتن و رفتن دردی را دوا نمیکند؛ در غار هم مشغولیاتی فراهم میشود.
دو آیهٔ پایانی را به وضوح اختتامیهٔ سوره میداند که در آنها نور و غفران آمده است. میگوید در زمان نزول سوره همهٔ ادیان دچار تحریف شده بودند و ایمان آوردن به پیامبر مزیتی ایجاد میکرد؛ اگر تعلیماتی که الان به عنوان اسلام به مردم داده میشود تحریف شدهتر از مسیحیت و یهودیت باشد، ایمان آوردن به این اسلام مزیتی ایجاد نمیکند. به گفتهٔ او در سورهٔ آل عمران هم میگوید اگر ایمان بیاورید برای شما بهتر است و نمیگوید اگر ایمان نیاورید نابود میشوید؛ بعداً رهیافت مسلمانها این شد که کسی که به پیامبر ایمان نیاورد نابود شده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه