او میگوید از امروز دربارهٔ سورهٔ حج بحث میکنند و علاوه بر بررسی طبیعی سوره، دربارهٔ خود مناسک حج هم بیشتر از آنچه در سوره آمده صحبت میکند. جلسه از تصویر هولانگیز قیامت در آغاز سوره و نگاه از دور شروع میشود، و آنگاه به بخش حج و ربط آن با قربانی و جهاد میرسد. او در پایان میگوید جلسهٔ آینده تا پایان سوره ادامه میدهند.
برنامهٔ بحث و شیوهٔ این جلسه
او میگوید این سوره خیلی وارد جزئیات مناسک حج نمیشود و او میخواهد دربارهٔ حج به عنوان یکی از ارکان شریعت بیشتر از آنچه در سوره است صحبت کند؛ تا الان دربارهٔ هیچ حکمی بحث خاصی نکرده است. هنوز تصمیم نگرفته دربارهٔ قیامت چقدر مفصل صحبت کند، ولی دربارهٔ حج چند جلسه صحبت میکند.
او میگوید این جلسه با جلسات کوتاه فرق دارد: لزومی ندارد به آخر سوره برسد و میتواند چیزهایی را باز بگذارد. در همینجا میگوید در سورهٔ مائده قربانی در ازای حلالشدن گوشت حیوانات معنا داشت و اینجا دوباره مناسک حج و قربانی در ازای شکرگزاری برای حلالشدن بهیمةالانعام آمده است.
آغاز هولانگیز و واژهٔ ناس
او میگوید اسم سوره از آن است که وسط سوره دو صفحه به حج اختصاص دارد، ولی سوره به وضوح با قیامت شروع میشود، و شاید هولانگیزترین تصویر قیامت در قرآن باشد. هول آن از این است که تأثیر وحشتناک صحنه روی آدمهایی که ناظر آناند هم بیان میشود؛ مردم چنان تحت تأثیر قرار میگیرند که به نظر میآید مست هستند در حالی که مست نیستند. او میگوید در قرآن برای آخرت اصطلاحات متعدد هست و هر کدام به جنبهای اشاره میکند، و در این سوره بیشتر «ساعت» به کار رفته که به معنای شتاب است.
او میگوید شروع سوره با «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ» است و واژهٔ ناس در این سوره خیلی زیاد است. به گمان او از نظر تعداد ماکسیمم مطلق است و شاید فقط خود سورهٔ ناس از نظر چگالی بیشتر داشته باشد. او فکر میکند در سورههایی که بررسی کردهاند همیشه تکرار زیاد واژه به محتوای اصلی سوره ارتباط داشته، مثل «بیت» در سورهٔ نور که دربارهٔ خانواده است.
نگاه از دور و ارض
او میگوید خطاب به ناس تصویری از دور از کرهٔ زمین به دست میدهد. به گفتهٔ او در این سوره داستان پیامبران هم هیچوقت کلوزآپ نیست و فقط تصاویر دور از مجازات آنها دیده میشود، و عبادت حج را هم از دور میبینیم. مسائل فردی خیلی نیست و سوره به وضعیت جمعیت انسان در زمین نگاه میکند، چیزی که به اصطلاح extreme long shot میگوید، در برابر سورهٔ مریم که با نمایی بسیار نزدیک شروع میشود.
او میگوید ارض در قرآن چیزی است که زیر پای ماست و مانند فرش و سفره است؛ اینکه کروی است یا مسطح موضوع بحث قرآن نیست. دربارهٔ ترجمهٔ «دحاها» در سورهٔ نازعات میگوید خیلی مطمئن نیست ترجمهٔ متداول درست باشد. در روز قیامت آرامش زمین به هم میخورد و زلزله خیلی شدید و عظیمی در زمین به وجود میآید؛ اینجا ناسی که روی ارض زندگی میکنند شخصیت اصلی این سوره هستند.
اصناف مردم و جایگاه یک آیه
او میگوید بعد از توصیف قیامت آیهای میآید که گروهی از مردم را معرفی میکند که بدون علم دربارهٔ خدا مجادله میکنند و از هر شیطان پلیدی پیروی میکنند. او این آیه را مانند جمله معترضه میداند که رها میشود و بحث «إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ» دنبال میشود. او با عبارت «دارم آیات جابجا میکنم! کار به اینجا رسیده است!» آیات را به طور فرضی جابهجا میکند: اگر آیهٔ ۳ و ۴ را بردارند و کنار آیهٔ ۸ بگذارند، به نظر او متن یکپارچه میشود.
بعد میگوید به نظرش با جابهجایی چیزی از نظر منطقی از بین نمیرود ولی تأثیر عاطفی از دست میرود: بعد از تصویر هولانگیز قیامت، ذکر آدمهایی که بیهوده دربارهٔ خدا بحث میکنند و از شیطان پیروی میکنند اثر عمیقی میگذارد. او به مثال سورهٔ عنکبوت اشاره میکند که پس از ایمانآوردن لوط به ابراهیم، داستان ابراهیم ادامه پیدا میکند و بعد «و اما لوط» میآید؛ به نظر او پسوپیششدنها تعلیق ایجاد میکند و تأثیر بهتری میگذارد.
او میگوید بعضی این دو «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یُجَادِلُ» را دو صنف میدانند و فکر میکند مجمعالبیان صنف اول را مقلِّد و دوم را مقلَّد میگیرد، ولی او نسبت به این حرف تردید دارد و به نظرش هر دو یک صنف هستند. به نظر او اینها همان سه صنف سورهٔ بقره هستند: کفار، «مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ» که بینابین هستند و ویژگی «الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» را دارند، و مؤمنین.
استدلال بر بعث و آیهٔ پانزده
او میگوید آیاتی که از آیهٔ ۵ شروع میشود حالت استدلال دارد: اگر در بعث تردید دارید به خلقت خودتان از خاک و نطفه و به زمینی نگاه کنید که با باران سبز میشود. به گفتهٔ او مسئله عقلی نیست، حسی است: ما یک بار خلق شدهایم و بعث سادهتر است، فقط ندیدهایم. او میگوید این دو شگفتی فقط امکان بعث را نشان میدهند و خود بعث را نشان نمیدهند، و استدلال با «ذَلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ» کامل میشود.
او میگوید آیهٔ ۱۵ آیهای پیچیده است که حتی ترجمهاش سخت است و امروز نمیخواهد دربارهٔ آن بحث کند. طبق ترجمهٔ متداول، کسی که گمان میبرد خدا او را یاری نمیکند باید طنابی به سقف ببندد و ببیند آیا خشمش را از بین میبرد. او میگوید ارتباط آن با قبل را واضح میداند، ولی یکی از حاضران ترجمهٔ دیگری را مطرح میکند که ضمیر را به پیامبر برمیگرداند و او میگوید این هم میتواند درست باشد، اما ارتباط را از بین میبرد.
از حکم نهایی تا بخش حج
او میگوید مردم در دنیا سه دستهاند ولی در آخرت به دو دسته بهشتی و جهنمی تقسیم میشوند، و آیهٔ «هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ» به همین دو گروه اشاره دارد. به گفتهٔ او از اول سوره تا اینجا، جز آن آیهٔ مبهم، یک موضوع گفته شده است: قیامت، اصناف مردم و حکم دربارهٔ آنها. بعد یکدفعه قطعهای جدید دربارهٔ حج شروع میشود.
او میگوید آیهٔ «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» وقتی به «مسجدالحرام» میرسد فضایش تغییر میکند، و جلوگیری از مسجدالحرام نمونهٔ بارز سد کردن سبیل خداست. تصور او این است که اگر سوره در آیهٔ ۲۴ تمام میشد کسی اعتراضی نمیکرد، ولی این پیوند مصنوعی و کلاژ مانند نیست.
او میگوید در این بخش تنها از ابراهیم نام برده میشود و ابراهیم برابر با یک امت است؛ به نظرش این تجلیل از ابراهیم است و با نگاه از دور هم میخواند، چون کعبه از آسمان هم دیده میشود. او میگوید آنچه تأکید میشود مکان بیت است، و اینکه ساختمان در طول تاریخ چند بار بازسازی شده مشکلی نیست.
قربانی، احرام و جهاد
او میگوید خداوند رزق بهیمةالانعام را برای انسانها قرار داده و مؤمنان مجاز شدهاند حیوانات را بکشند و بخورند، و در ازای آن باید در مناسک حج شرکت کنند؛ «وَلِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَکًا» میگوید همهٔ امتها مناسکی داشتند. به گمان او منسک یعنی عبادتی دامنهدار و دشوار. به آیهٔ «لَنْ یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا» اشاره میکند که فقط تقوا به خدا میرسد.
او میگوید واضحترین مشخصهٔ مراسم حج شبیهسازی حشر است: لباسی شبیه کفن و حالت احرام که انسان مانند مردهای است که از قبر درآمده و حق دخل و تصرف ندارد. حج عمل صالحی است که از دور دیده میشود و در مقابلش کافران جلوی مسجدالحرام را میگیرند. در احرام نباید گیاهی را کند یا مورچهای را له کرد، و با قربانی از احرام درمیآیند.
او تمرین نخوردن شجرهٔ ممنوعه را در اینجا میبیند: هر جوازی جایی خط قرمزی دارد و باید حرفشنوی از خداوند ثابت شود. به گفتهٔ او مراسمی که با صلحجویی کامل شروع میشود با خونریزی تمام میشود و این به جواز جهاد وصل میشود، چنانکه در مائده بعد از دو داستان بنیاسرائیل و هابیل و قابیل آمده بود. او میگوید قرار نیست کسی پیشدستی کند، قرار است بتوانیم مقابل به مثل کنیم.
بلافاصله «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» میآید. او میگوید بنا به روایتی تا پیش از نزول این آیه مسلمانان جوازی برای مقابله نداشتند و پیامبر فرموده بود به قتال امر نشده است. او «إِنَّ اللَّهَ یُدَافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا» را جواز دفاع میداند. در پایان میگوید گروه سوم بین کفر و ایماناند و احتمالاً در قتال نمیآیند، و بنیاسرائیل نمونهٔ «لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» هستند.
→ متنِ کاملِ این جلسه