این جلسهٔ دوم بحث دربارهٔ سورهٔ حج است. او میگوید در ابتدا دو نکته میگوید، بعد تا آخر سوره را مرور میکنند و از جلسهٔ بعد به جزئیات میپردازند. فعلاً در حال آماده کردن مقدمات هستند که بتوانند یک بار دربارهٔ کلیات سوره صحبت کنند.
شب قدر
او میگوید هر سال نزدیک ماه رمضان دربارهٔ شبهای قدر تذکری میدهد و این دفعه شروع آن همین امشب است. تصورش این است که شبهای قدر خیلی مهماند: سورهای مستقل از شبی خاص حرف میزند که به اندازهٔ هزار ماه ارزش دارد، و از لحن آن برمیآید که دربارهٔ شب خاصی است که نزول قرآن در آن اتفاق افتاده، نه شبهای مهم زندگی به معنای مفهومی. به گفتهٔ او میشود در قرآن استدلال کرد که شب قدر در ماه رمضان است، چون یک آیه میگوید قرآن در شب قدر و آیهای دیگر میگوید در ماه رمضان نازل شده است. معمولاً جواب صریحی دربارهٔ اینکه دقیقاً کدام شب است نمیشنیدند؛ در بعضی روایات شب ۲۷ رجب و نیمهٔ شعبان و شبهای ۱۹ و ۲۱ و ۲۳ ماه رمضان نام برده شده است.
او میگوید اکثر مردم فکر میکنند احیای شبهای قدر مربوط به شهادت حضرت علی است، در حالی که اینطور نیست؛ ابن ملجم به مناسبت اینکه آن شب، شب قدر بود این کار را کرد. از قرآن برمیآید که شبی هست که به اندازهٔ هزار ماه ارزش دارد و باید یکی از شبهای ماه رمضان باشد، هرچند از قرآن نمیشود استدلال کرد که کدام شب است. به نظر خیلی از عرفا برنامهٔ عبادت ماه رمضان مربوط به شب قدر است، و او میگوید مرحوم میرزا جواد ملکی تبریزی نوشته خیلی از علما و عرفا تمام سال برای شب قدر آماده میشدند. حرف او این است که اهمیت بدهید: اگر یک ذره احتمال بدهید، گذشتن ماه رمضان بدون عبادت خاص در شب قدر حالت متضرر شدن دارد.
معنی ارض در قرآن
او میگوید جلسهٔ قبل تصادفاً مرتب «کرهٔ زمین» گفته و وسط جلسه توضیح داده بود که ارض در قرآن به کرهٔ آسمانی اشاره نمیکند. به گفتهٔ او وقتی در قرآن واژهٔ ارض به کار برده میشود تصویر ذهنی باید محل زیست انسان باشد، چیزی که زیر پای ما قرار گرفته و روی آن زندگی میکنیم؛ مسئله ستارهشناسی نیست. شاید در جاهای خیلی کمی چنین اشارهای باشد، ولی عموماً منظور زیستگاه انسان است. بنابراین کروی یا مسطح بودن ارض به معنایی که در قرآن است موضوعیت ندارد، نه اینکه سؤال بیمعنی باشد؛ باید دقت کنیم واژگان در قرآن در چه کانتکسی به کار میرود.
مرور بخش اول سوره
او میگوید از آیهٔ اول مفاهیم اصلی سوره ناس و خود زمین است، یعنی جمعیت مردم که در زمین زندگی میکنند. از انتهای زمان شروع میشود: واقعهٔ قیامت با واژهٔ ساعت و زلزلهای که زمین را دربرمیگیرد؛ هرچند واژهٔ ارض در آیهٔ اول نیامده، تصویر آن زمین و زلزلهٔ بزرگی است. او اشاره میکند که در سورهٔ زلزال شخصیت اصلی خود زمین است.
بعد از تصویر هولانگیز اولیه تقسیمبندی سهگانهٔ مردم میآید: کفار، «لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» و مؤمنین، که او آن را مثل ابتدای سورهٔ بقره و آل عمران میداند. در آخرت مردم دو گروه میشوند: در باطن دو گروه داریم و در ظاهر سه گروه، چون آخرت دورهای است که باطن مشخص میشود. او میگوید در هر دین یا جامعهٔ دینی، چه مسلمان چه یهودی چه مسیحی، همین سه گروه هستند. این بخش با آیهٔ «وَهُدُوا إِلَى الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ» تمام میشود و بعد قطعهٔ مربوط به حج و جهاد میآید.
آیهٔ ۲۵ حالت لولا دارد: «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ» نصفش به قسمت بالا وصل است و بقیه وارد موضوع حج میشود. او میگوید در قرآن زیاد اینطور است و بخشی از هنر درک قرآن این است که مناسبت قطعهها را درک کنید.
در پاسخ به پرسشی که در متن نیامده، میگوید این گروه غیر از منافق مشرکی است که مثل جاسوس در مؤمنین زندگی میکند: آدمهاییاند که ایمان خیلی عمیقی ندارند ولی احساس ایمان میکنند و در ایمان نوسان دارند، و این شامل ماها هم میشود. او میگوید این طیف پیوسته است و مشکل شناختی است، چون قلب مرکز شناختهای انسان است؛ قلب اینها مهر و موم نشده و ممکن است هر لحظه ایمان بیاورند.
حج و شبیهسازی بعث
او میگوید مناسبت حج با سوره این است که عبادت جمعی است؛ در دیدگاه کلی سوره به جمعیت ناس در زمین، به عبادتهای فردیتر اشاره نمیشود بلکه به مهمترین عبادت جمعی. حج جغرافیاییترین عبادت است: در وقوف فقط مسئلهٔ حضور در آن مکان است و اگر کسی ۲۴ ساعت در عرفات بماند و هیچ ذکری نگوید مراسم حج را انجام میدهد؛ در منا هم غیر از رمی جمرات باید بقیهٔ وقت را آنجا باشید و چادرها عنصر مهم مراسماند.
به گفتهٔ او نکتهٔ اصلی حج حس عملیات بزرگی است که جمعیت بزرگی در کرهٔ زمین انجام میدهد. حج شبیهسازی بعث است: پوشیدن لباسی شبیه کفن، دست نزدن به چیزی، فارغ شدن از دنیا، تجربهای مثل اینکه مردهاید و میخواهید زندگی را از نو شروع کنید. او فکر میکند اکثر مردم وقتی میمیرند دچار حسرت از عمری هستند که تلف کردند، و مراسم قرار است طوری باشد که آدمها به توبه برسند. دو صفحه از این سورهٔ ده صفحهای به فضای کلی حج اختصاص دارد.
جهاد و بازدارندگی
در مراسم حج از یک طرف از بین بردن حیات مطلقاً ممنوع است و از طرف دیگر مراسم با قربانی به امر خداوند ختم میشود. او میگوید به قربانی در این آیات بیشتر توجه شده و سیاست و شرع اسلام و هیچکدام از ادیان عدم خشونت مطلق نیست؛ مثل سورهٔ مائده، برای جلوگیری از کشته شدن هابیل لازم است جلوی قابیل بایستید. در زمین فعالیتهای شیطانی هم هست و نمیشود با سیاست عدم خشونت زندگی کرد؛ تشریع جهاد در این سوره تدافعی است.
او میگوید جهاد حالت بازدارندگی دارد: نمیخواهیم جنگ بشود. مثل قصاص که جلوی قتل را میگیرد، و آیهٔ «وَأَعِدُّواْ لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ» که یعنی آنقدر مسلح شوید که از شما بترسند و حمله نکنند، نه اینکه خودتان حمله کنید. اگر مؤمنین مثل لباس احرام باشند و فقط نگاه کنند، یکی از کشورهای همسایه حمله میکند. در قرآن همیشه همانقدر که تعدی شده باید حمله کرد، نه بیشتر.
جهاد قرینهٔ حج است: حج دوران عدم خشونت مطلق است و قتال زمانی است که خداوند دستور داده؛ آیات جهاد هم ویژگی عبادت دستهجمعی را دارند ولی این بار عبادتی با خشونت. او میگوید میشود دین را فردی و خانگی طراحی کرد تا حملهای نشود، ولی حکم حج نشان میدهد قصد خداوند این نیست که مردم فقط نماز بخوانند و ایمان فردی داشته باشند؛ قرار است ایمان خودشان را فریاد بزنند.
در صدر اسلام قریش جلوی عبادت دستهجمعی را گرفتند، نه عبادت در خانهها، و «وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» به همین معناست. به گفتهٔ او این عبادت مؤمنین را مالک بخشی از زمین میکند و طبیعتاً جنگ میآورد، و سیاسی بودن دین مخفیکاری به قصد عدم خشونت نیست. بعد آیهٔ «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» میآید دربارهٔ کسانی که فقط به جرم گفتن ربنا الله از سرزمین خود رانده شدند، و «لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ» نشان میدهد قرار است در زمین جاهایی برای ذکر خدا باشد.
جامعهٔ دینی و خشونت
او میگوید قرن بیستم خشونتبارترین دوران بود و به گفتهٔ او این خشونت نتیجهٔ سرمایهداری و ناسیونالیسم بود نه مذهب. بعد از آن جنگها حس نفرت از جنگ و صلحطلبی مطلق پیدا شده که از یک جهاتی خوب است، ولی اگر افراطی شود جالب نیست. به گفتهٔ او اینکه با هیچ کس هیچ کاری نکنید سیاست شرع اسلام نیست، و فکر میکند این نوع عقوبتهایی که در شرع قرار داده شده و این نوع مجوزهایی که برای جنگ قرار داده شده کاملاً فکر شده است؛ هر گروهی که سعی در عدم خشونت داشتند یا از بین رفتند یا وادار به خشونت شدند. گرایشی پیدا شده است که دین را به شدت شخصی و فردی کنند، و این با قرآن سازگار نیست.
حاضری میپرسد چه دلیلی دارد که جامعهٔ دینی تشکیل شود. او میگوید زمین برای ما است و خداوند انسانها را در زمین خلق کرده تا عبادت کنند؛ در قرآن با آمدن پیامبران اختلافهایی ایجاد میشود ولی جامعهٔ دینی باید تشکیل شود، و امتهای مشرک تشکیل شدهاند و خداوند هم امتهای موحد تشکیل داده است. میگوید بعد از هبوط وارد دورانی شدیم که «بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ» و نمیشود جلوی خشونت را گرفت.
حاضری میپرسد چرا در صدر اسلام تا مدتی قرار نبود بجنگند. او میگوید اول باید جامعهٔ دینی شکل بگیرد؛ در مکه امت تشکیل نشده بود و در مدینه تبدیل به امت شدند. او میپرسد نوح و پیروان او یا لوط و پیروان او مگر شمشیر برداشتند؟ در قرآن جنگ و درگیری نمیبینید؛ تا زمان موسی امت تشکیل میشود و امت از خودش دفاع میکند. میگوید اعراب بیش از اندازه جنگ طلب بودند و ایرادشان این بود که چرا نمیگذارید بجنگیم، و ما در دوران تفریط زندگی میکنیم؛ مرتب گفته میشود خداوند کسانی را که تعدی میکنند دوست ندارد.
او میگوید اینکه چون شیطان وجود دارد جامعهٔ دینی تشکیل ندهیم تصور عجیبی است؛ آدمهایی که از صبح تا شب به فکر شیطاناند کارشان ساخته شده است. اگر پیروان شیطان حمله کنند، باید همان کارهای درست را انجام داد: مؤمنین با هم باشند و عبادتهای دستهجمعی داشته باشند.
نیمهٔ دوم سوره
او میگوید از آیهٔ ۴۲ نقطهٔ عطفی در سوره است: تا آنجا خطاب «یا ایها الناس» است و از آنجا خطاب به پیامبر؛ از نمای کلی تاریخ و جغرافیا به وقایع اطراف پیغمبر میرسیم. به گفتهٔ او از این آیات برای قریش روشن است که قرار نیست عذاب آسمانی بیاید، بلکه در جنگ شکست میخورند، و همین اتفاق افتاد: در جنگ شکست خوردند و مجبور شدند ایمان بیاورند. او میگوید فاصلهٔ نزول این آیات تا پیروزی کامل مسلمانها شاید کمتر از ۶-۷ سال بود.
دربارهٔ آیهٔ ۵۲ میگوید بعضی در شأن نزول آن ماجرایی را میگویند که کتاب آیات شیطانی دربارهٔ آن نوشته شد: روایتی که شیطان آیهای را بر زبان پیامبر جاری میکند. به گفتهٔ او این روایت معروف نبوده و در ۱۰۰ سال اخیر به همت مستشرقین معروف شده، در حالی که هیچ سند و مدرک درست و حسابی ندارد. آیه ابهام دارد و معمولاً وقتی آیهای ابهام دارد برایش داستان درست میکنند. اگر تمنا را آرزو کردن ترجمه کنیم شیطان در آرزوی پیامبران دخالت میکرد و خداوند آن را از بین میبرد؛ ترجمهٔ دیگر تمنا به معنای خواندن است. او میگوید ضعف این ترجمه این است که تمنا به ندرت به معنای خواندن به کار میرود، و بحث دقیقتر برای جلسه بعد باشد.
به گفتهٔ او از آیهٔ ۴۲ به بعد وقایع اطراف پیامبر نمونهای از چیزی است که قبلاً به صورت کلی گفته شده: همان سه نوع آدم هستند و واژههای مشترک زیادی با بخش اول هست. مثلاً «فَلا یُنَازِعُنَّکَ فِی الأمْرِ» دربارهٔ مخالفانی است که دربارهٔ حج با پیغمبر نزاع میکنند، و او آن را نمونهٔ مجادله «فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ» میداند؛ تمثیل «لَنْ یَخْلُقُوا ذُبَابًا» هم جوابی است به آیات ابتدای سوره. سوره قسمت دوم را در فضای کلی تاریخی جا میدهد.
او میگوید از آیهٔ ۵۸ به بعد هشت آیهٔ پیاپی با اسماء الهی تمام میشود، چیزی که جای دیگر در قرآن نیست، و تراکم اسماء الهی جای فکر دارد. سوره به «هُوَ مَوْلاکُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِیرُ» ختم میشود که یاد «لَبِئْسَ الْمَوْلَى وَلَبِئْسَ الْعَشِیرُ» در اول سوره میاندازد. شیوهٔ بیان کلی سوره این است که ابتدا نمای کلی از تاریخ و جغرافیا بدهد و بعد جزئیات را در زمان پیامبر نشان دهد. از جلسهٔ آینده وارد جزئیات بیشتری میشوند.
→ متنِ کاملِ این جلسه