او از این جلسه با جزئیات بیشتر دربارهٔ مراسم حج صحبت میکند و میگوید مرحله به مرحله و با ترتیب زمانی پیش میرود. اول نیت را میگوید و حج را با ولادت مجدد و مردن مرتبط میکند، و سپس به محرم شدن، لبیک و محرمات احرام میرسد. بقیهٔ مراحل را برای جلسهٔ بعد میگذارد.
عبادت و مکان مقدس
او میگوید کلیترین چیزی که دربارهٔ هر عبادتی میتوان گفت این است که چون به شما امر شده و سعی میکنید مو به مو آن را انجام بدهید، تجلی عبودیت و اطاعت از امر خداست. حج دستور بزرگی است و عمل به آن سخت است، پس آثار بزرگتری دارد؛ شاید هیچ عبادتی مانند حج و روزهٔ ماه رمضان نباشد که تضمین کند هر کس انجام بدهد از نظر معنوی به چیزی برسد، و برای او تقریباً غیرقابل تصور است کسی حج برود و اثری از حج در وجودش نباشد.
شخصاً معتقد است مکانهای مقدس داریم، ولی میگوید لزوماً هر که به اسلام اعتقاد دارد باید چنین اعتقادی داشته باشد؛ به نظر میآید به صورت طبیعی باید به زمانها و مکانهای مقدس معتقد باشیم. حتی اگر کسی به قدسیت فینفسهٔ مکان معتقد نباشد، همین که میلیونها نفر در آن روزها آنجا عبادت میکنند باید تصورش این باشد که اتفاقهای معنوی خاصی میتواند بیفتد، انگار راههایی به آسمان باز میشود. دوست ندارد از تجربهٔ شخصی حرف بزند، ولی به هر که بپرسد میگوید حداکثر زمان را در مسجدالحرام باشد، چون خیلی احساس کرد آنجا جای خاصی است؛ اینها را اعتقادات خاص خودش میداند.
نیت
به گفتهٔ او نیت در همهٔ عبادات ذکر میشود ولی به نظر میآید مردم اهمیتی برایش قائل نیستند، در حالی که از نظر معنوی مهمترین مرحلهٔ هر عبادتی نیت کردن است. دربارهٔ نماز فارسی یا عربی میگوید مشکل حواسپرتی در نماز را به نیت برمیگرداند، نه به زبان؛ مثال میزند که اگر عاشق دختر روس باشید و جملهٔ ابراز علاقه را از کسی بپرسید، چون نیت مشخص دارید با تمام وجود میگویید. دعا به فارسی را هم خیلی خوب میداند، نه بهجای نماز عربی، ولی اگر هر روز تکرار شود عادت میشود مگر آن را تغییر بدهید، و تغییر دادن مثل تجدید نیت است.
دربارهٔ حج هم نیت یعنی تا حد ممکن معنای کاری را که میکنید بفهمید و اراده کنید انجام بدهید، نه فقط اعمال ظاهری را بدون دانستن معنایش. هرچقدر بیشتر حج را بشناسید و حس آن را پیدا کنید و اراده کرده باشید، این قسمت اصلی کار است و بعد آثار خودش را در طول حج به جا میگذارد. جلسهٔ قبل هم تأکید کرده بود که مراسم حج طوری ترتیب داده شده که بتوانید از نظر معنوی به تحولی بزرگ برسید.
حج و ولادت مجدد
اساس حج، به گفتهٔ او، رسیدن به عالیترین مرتبهای است که در قرآن با توبه از آن یاد میشود: برگشتن و اتصال مجدد به خداوند. از زبان مسیح در انجیل میخوانید که هیچکس به بهشت وارد نمیشود مگر اینکه دو بار متولد شود؛ ولادت مجدد در فرهنگهای دنیا هست و در روانکاوی یونگ یکی از آرکیتایپهاست. برای دوباره متولد شدن چارهای جز یک بار مردن نیست، و حج مناسک الهی است برای آماده کردن شما برای مردن و دوباره متولد شدن.
او میگوید ما توبه را در عرف ساده و کوچک کردهایم؛ نمیخواهد بگوید اینها توبه نیست، ولی مراحل سطح پایین توبه بزرگ است. ذنب یعنی اثر گذشته و دنباله، و غفران ذنب یعنی آثار کار پاک میشود؛ معنی ولادت مجدد از نو شروع کردن است. ولی متأسفانه از نو شروع کردن اینگونه است که حتماً باید بمیرید، و حج مناسکی است که کمک میکند با اختیار خودتان از دنیا بروید و برگردید؛ اگر کسی نداند حج چیست، به همان مقدار اثر حج روی او کم میشود.
شبیهسازی مردن
او میگوید همهٔ ما میدانیم میمیریم و انگار مکانیسمهایی در ما هست که تا حد ممکن از این غفلت کنیم. مردن را به متولد شدن مانند میکند: از مرحلهٔ جنینی وارد این دنیا شدیم و از نظر دینی مردن هم رفتن به جهان وسیعتری است. این تغییر هم مثل به دنیا آمدن رنجآور است، و در قرآن تأکید میشود که آنچه به آن حیات میگوییم انگار حیات نیست.
تفاوت این است که در این دنیا باید خودمان را آماده کنیم و توشه برداریم، پس ممکن است زجرآورتر باشد. تمثیل میزند که نوزاد ریه دارد، ولی برای آن دنیا ریه را باید خودمان ساخته باشیم؛ آیهٔ قرآن را که میگوید کسی که در این دنیا کور باشد در آن دنیا هم کور است جدی میگیرد و میترسد، و فکر میکند احتمالاً ما هیچکدام از آن اعضا را درست نکردهایم و شاید فقط جوانههایی از آنها در ما باشد.
به نظر او حج شبیهسازی رفتن به آن دنیاست، با این تفاوت که در حج امکان برگشتن هست. نیت باید این باشد که انگار «منی که تا الان بودم» تمام شده است و اگر برگردد کس دیگری برگشته است؛ در دوران قدیم احتمال برنگشتن زیاد بود. میگوید اگر به حج بروید و همان آدم برگردید حج شما قبول نشده است، چون باید آنقدر تغییر کرده باشید که آدمی که رفته برنگردد.
دربارهٔ رویای مردن خود میگوید این رویا معمولاً وقتی پیش میآید که آدم تغییر شدیدی کرده، و به معنای مثبت است؛ در کتابی نوشته بود که اگر جسد خودتان را میبینید پس کسی هم هست که نگاه میکند، پس لازم نیست از مردن بترسید. هر که به حج میرود و حجش قبول میشود حسش این است که کس دیگری شده است.
کنده شدن از دنیا و مقدمات
به گفتهٔ او باید برای چنین سفری مقدماتی فراهم کرد: از همه حلالیت میطلبند و اگر قرضی دارند میدهند، و مثلاً وقتی پزشکها بگویند دو هفتهٔ دیگر میمیرید چه میکنید. از علامه طباطبایی میگویند روزهای آخر عمر هیچ کاری نمیکرد و چند ماه قبل از اینکه بمیرد درسهای خودش را تعطیل کرد؛ برادر او میگفت یک مقدار هم وقت اضافه آورد، و به نظر میآید با این احساس از دنیا رفت که تمام شده است.
فکر میکند جزء آداب معنوی حج این است که آدم کنده شود، و آیهٔ «يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ» را میآورد. موبایل روشن و چک کردن ایمیل در حج این حس را به هم میزند؛ میگوید دنیای جدید حس کنده شدن را کم کرده، پس باید خودمان مسافت ایجاد کنیم و نیت کنیم ایمیل را چک نکنیم. با شوخی میگوید فتوا میدهد جواب دادن به موبایل در احرام حرام است، و خوشبختانه کسی فتوای او را گوش نمیدهد.
میرزا جواد ملکی تبریزی در المراقبات روی توبهٔ ماه ذیالقعده اصرار دارد. او احساسش این است که ملکی آن را مربوط به مناسک حج میداند، ولی به نظر او اشتباه است که کسی به حج برود و آنجا توبه کند؛ توبه به معنای متعارف، یعنی ترک اعمال بد، باید قبل از حج باشد و در حج باید در سطح بالاتری اتفاقی بیفتد.
از مقدمات دیگر میگوید قبلاً در کتابهای عرفانی روی زاد و توشه تأکید میشد، و وصیت کردن را جزء آداب معنوی حج میداند، چون سفر برای خرید نیست و برای ولادت مجدد است. دربارهٔ همسفر میگوید آدمی باشد که مانع اعمال معنوی نشود، و تأکید شده که لااقل مسیرهای مکه و عرفات و مشعرالحرام را پیاده بروید؛ خودش روی آن تأکید نمیکند ولی مهم است بدانیم اصل چیست.
احرام و لبیک
محرم شدن اولین عملی است که حج با آن شروع میشود: در محلهای خاصی متوقف میشوید، لباس عوض میکنید، لباس احرام میپوشید، غسل مستحب است و صیغهٔ لبیک را میگویید. به گفتهٔ او کلیات احرام این است که ارتباط شما با دنیا و کارهایی که در دنیا میکردید حرام میشود، و احساسش این است که به اندازهٔ کافی چیزها حرام میشود که از حالت نرمال خارج شوید.
احرام را مثل وضو میداند که طولانیتر است: چند روز در حالت ذکر. نیت احرام این است که از دنیا دور شوید، انگار مثل آدمی که مرده و دستش از دنیا کوتاه است، و اگر کسی واقعاً احساسش این باشد که چند روزی در برزخ است، خوب است. لباس احرام برای مردها شبیه کفن است و بدون دوخت، و شبیهسازی حشر است که طبقات اجتماعی از بین میرود؛ به نظر او بخش عمدهای از هستی ما قراردادی است و هستی واقعی ما اعمالی است که انجام دادهایم.
لبیک را مهمترین لحظهٔ حج میداند و میگوید لبیک گفتن شباهت به از دنیا رفتن دارد. یک بار برای مرگ اختیاری به وسیلهٔ حج چنین ندایی داده شده و ما با اختیار خودمان لبیک میگوییم، و یک بار دیگر بعد از مردن در روز بعث همه لبیک خواهیم گفت.
حج عمره و احساس زمین
حج عمره، حج تمتع کوچک است و خیلی از چیزهای آن را ندارد؛ توصیهٔ شخصیاش این است که اگر میتوانند قبل از تمتع یک عمره بروند، و در عمره از عرفات و منا هم دیدن کنند. اولین بار که به حج رفت احساس کرد که در حج مکان و جغرافیا خیلی نقش دارد و حس روی زمین و زیر آسمان بودن، که یادآور هبوط است، به او دست داد؛ میگوید ممکن است کاملاً احساس شخصی بوده باشد و نمیخواهد بگوید برای هر کسی هست.
محرمات احرام
یکی از مقولههای محرمات حالت صلح کامل است: حمل سلاح، شکار، از بین بردن گیاه، حتی کشتن پشه حرام است، و خون آمدن از بدن خودتان هم شما را از احرام خارج میکند. به گفتهٔ او احرام درست مقابل جنگیدن است و باید هر دو، کشتن و نکشتن، را در زندگی تجربه کرده باشیم.
مقولهٔ بزرگ دیگر زینت کردن است: عطر، روغن، سرمه، انگشتر و نگاه کردن در آینه حرام است. به نظر او از نظر نمادین حکم جالبی است، و با هم اتاقیهای خودش وقتی محرم شده بودند حولهای انداختند روی آینه و هر شیشهای که انعکاس داشته باشد؛ در لباس احرام نخ و گره نیست و نمیتوانید آرایش کنید. دوری از شهوات هم هست، و عقد در احرام حرام است.
او میگوید قرآن تأکید میکند «وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ»، و دعوا و مشاجره هم در مقولهٔ صلح کامل است. میگوید هدف همهٔ این عبادتها رسیدن به تقواست و تقوا را با تمثیل آدمی توضیح میدهد که در زمین پر خار و گل دامنش را بالا میکشد و با احتیاط راه میرود؛ به شدت محرمات احرام این حالت مراقبت را در آدم ایجاد میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه