جلسه با چند نکتهٔ کلی دربارهٔ سورهٔ حجر و تقسیم آن به پنج قطعه آغاز میشود. سپس به دیالوگ خدا و پیامبر در قطعهٔ اول و آخر، شگفتی پیامبران از انکار مردم و ارتباط قطعهها با هم میپردازد. بعد از سؤالهایی که این توضیح ساده بیجواب میگذارد، تأکید بر خلقت انسان از «صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ» را محور میگیرد و جاهای سوره را با آن بررسی میکند، و در پایان به اسم سوره و مفهوم تحجر میرسد.
نکات کلی و قطعهبندی
او میگوید تقریباً شکی نیست که سورهٔ حجر مکی است. به نظر او جایگاه این سورهٔ کوتاه، که حدوداً پنج صفحه است و سورههای پیش و پسش ده صفحه یا بیشتر، توجیهش با این نظر که مردم سورهها را بر اساس طول کنار هم گذاشتهاند سخت است. به گمان او سورهٔ حجر کوتاهترین سورهای است که تا اینجا دربارهٔ آن بحث کردهاند، و ممکن است بحث دربارهٔ آن در نگاه اول ساده به نظر برسد.
سوره را به پنج قطعه تقسیم میکند و میگوید این قطعهبندی قطعی نیست و دیگری ممکن است قطعهها را جور دیگری در نظر بگیرد. قطعهٔ اول، تا آیهٔ پانزدهم، تقابل پیامبر با مشرکین همزمانش است: به او لقب دیوانه میدهند، میخواهند ملائکه را بیاورد و تهدید عذاب را مثل اقوام قبل میشنوند. قطعهٔ دوم آسمان و زمین و باران و رزق را نشان میدهد، قطعهٔ سوم داستان خلقت انسان و تمرد ابلیس است، قطعهٔ چهارم، که طولانیترین قطعه است، آمدن ملائکه پیش ابراهیم و عذاب قوم لوط و اشارهٔ کوتاه به اصحاب الایکه و اصحاب الحجر را دارد، و قطعهٔ آخر پیامبر را دلداری میدهد و به صبر و عبادت فرمان میدهد.
دیالوگ خدا و پیامبر؛ شگفتی از انکار
به گفتهٔ او این سوره حالت مکالمهٔ خصوصی خدا و پیامبر را دارد و ما انگار سومشخصهایی هستیم که ناظر این مکالمه هستیم. آیهٔ «وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لَا يُبْصِرُونَ» را میآورد و پردهای را تصور میکند: عدهای آن طرف پرده قرار گرفتهاند و رابطهٔ نزدیک خدا و پیامبر را که این طرف پرده است نمیبینند. اگر ایمان داشته باشیم، یک لحظه انگار به ما اجازه داده میشود دنیا را از دید پیامبر نگاه کنیم؛ او میگوید اگر قرآن خواندن ما به اینجا برسد، قرآن به هدف نازل شدن خودش رسیده است.
قطعهٔ اول و آخر پیامبر را دلداری میدهند و او میگوید اگر کسی بگوید سوره برای دلداری پیامبر نازل شده، تصور عجیبی از محتوا ندارد؛ ولی سعی میکند نشان دهد سوره محتوای عمیقتری هم دارد. از دید پیامبر، به گفتهٔ او، حقایق کاملاً واضح است و مردم بدون هیچ دلیلی نه تنها قبول نمیکنند بلکه مسخره میکنند و میگویند دیوانه شدهای، مثل کسی که اثبات سادهای را میگوید و همه قاهقاه به او میخندند. این آدمها به غیر از اینکه به چیزهایی عادت کردهاند و نمیخواهند ترکش کنند دلیلی ندارند، و نه برهان میپذیرند نه تمثیل؛ این سؤال برای ما هم باید مطرح باشد که مردم چطور به اینجا میرسند.
او میگوید همین شگفتی را امروز هم دارد: مردم میدانند که میمیرند و نمیدانند بعد از آن چه اتفاقی میافتد، و هیچکس نمیتواند بگوید مطمئن است که خدا وجود ندارد یا بعد از مرگ زندگی نیست؛ اگر یک درصد هم احتمال بدهند، باید دلشان بلرزد، ولی به گمان او اکثریت مردم از عرف جامعهٔ خودشان پیروی میکنند و این احساس امنیت احتیاج به توجیه دارد. پیامبران را موجودات لطیفی میداند و میگوید پیامبر ما همین آدمهایی را که مسخرهاش میکنند دوست دارد و، اگر ما هم در چنین موقعیتی بودیم، بیشتر از ما اذیت میشود، چون به دعوت خودش اطمینان قطعی دارد و به آن مردم علاقهمند است. قطعهٔ اول نشان میدهد حتی اگر دری از آسمان باز شود، باز میگویند سحر شدیم؛ پس با معجزه راهی برای متوجه کردن این آدمها نیست.
پیوند قطعهها
قطعهٔ دوم، به نظر او، طبیعت را در مقابل اجتماع انسانی میگذارد: در طبیعت همهچیز سر جای خود و به میل خداوند پیش میرود. آیهٔ «وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ» پنج ضمیر متکلم جمع دارد که به گمان او شاید از نظر چگالی در قرآن ماکزیمم باشد. برای تقویت این نگاه به آیهٔ آغاز قطعهٔ پنجم اشاره میکند که میگوید آسمانها و زمین جز به حق خلق نشدهاند.
اگر اینگونه نگاه کنیم، قطعهٔ سوم جواب پرسش است: داستان خلقت آدم در این سوره بیشتر از آنکه داستان خلقت باشد، داستان تمرد ابلیس است؛ ابلیس تعهد کرد انسانها را گمراه کند و جز انسانهای خالص همه در معرض او هستند، در حالی که آسمان و زمین دشمن ندارند. پس قطعهٔ اول پرسشی پدید میآورد، قطعهٔ دوم آن را با تقابل تقویت میکند و قطعهٔ سوم پایهٔ ماجرا را توجیه میکند. قطعهٔ چهارم عاقبت اقوام پیشین را نشان میدهد که پیامبران را مسخره کردند، و قطعهٔ آخر ادامهٔ قطعهٔ اول است: صبر و عبادت و «إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ».
او میگوید با این توضیح ساده سؤالهایی میماند: چرا قطعهٔ چهارم با بشارت ملائکه به ابراهیم شروع میشود؛ چرا در چند آیه سه بار آمده که انسان از «صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ» خلق شده؛ چرا قطعهٔ دوم با این تصویر شروع میشود که شیاطین میخواهند به آسمان نفوذ کنند؛ و آیهٔ «رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ» یعنی چه. دلیل این شیوهٔ بحث را چنین میگوید: برایش مهمتر است راه نزدیکشدن به محتوا را نشان دهد تا اینکه اصرار داشته باشد محتوایی که نهایتاً دربارهٔ سوره میگوید درست است؛ و حرفهای خیلی کلی، مثل دعوت به تقوا، دربارهٔ هر سورهای درست است و سؤالها را جواب نمیدهد.
ساختار عمودی هستی و دو قطب انسان
به نظر او تأکید غیرعادی بر عبارت «صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ» مثل این است که تابلوی خیلی بزرگی جلوی صورت بگیرند، و به نظر میرسد کل محتوای سوره به آن مربوط است. انسان از چیزی پست خلق شده و در عین حال روح الهی در او دمیده شده و ملائکه برایش سجده کردهاند. انگار در نظام هستی ساختاری عمودی هست که از خداوند تا پایینترین درجه، یعنی خاک و جمادات، میرسد و انسان از پایینترین درجه تا نزدیکی خدا امتداد دارد.
ابلیس و جن از آتش خلق شدهاند، و او میگوید آتش از نظر مرتبهٔ وجودی بالاتر از «صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ» است و قرآن این را میپذیرد؛ مشکل شیطان این است که بخش «نفخت من روحی» را نمیخواهد ببیند. نمیخواهد بگوید تئوری قدما عیناً در قرآن آمده، ولی پستتر بودن خاک نسبت به آتش و جایگاه ملائکه، و همچنین زمین در مقابل آسمان، به نوعی در قرآن تأیید میشود. میگوید بارها گفته که در قرآن یک ساختار عمودی برای هستی هست و یک ساختار افقی، یعنی بسط بین شرق و غرب.
به گفتهٔ او طیف هستی انسان انگار پردامنهترین نوع هستی است و هم تمایل رو به بالا دارد و هم رو به پایین؛ تضاد پیامبرِ عروجکرده با اکثریتی که در جسمانیت گیر کردهاند در قرآن مدام دیده میشود. آنچه از بالا نازل میشود و انسانی که از پایین عروج میکند، به نظر او محتوایی است که بیشترین تجلی را در این سوره دارد.
بازخوانی قطعهها با این محور
بخش اول را او نمایش آدمهایی میداند که در جسمانیت گیر افتادهاند در برابر انسانی که به اوج روحانیت رسیده. آیهٔ دوم، اگر دربارهٔ پیش از مرگ باشد، نشان میدهد در همین منکران هم میل به حقیقت هست. آیهٔ «ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا» را اشاره به این میگیرد که سرگرمی به بخش خاکی مانع رسیدن آنها به حالت روحانی است. قرآن را هم حقیقتی از رأس هرم هستی میداند که نازل شده و جسمانی شده.
ملائکه، به گفتهٔ او، وقتی میآیند که کار تمام شده و عذاب نازل میشود؛ قطعهٔ چهارم جواب منکرین است که میپرسند چرا ملائکه نمیآیند، و پیش از عذاب ملائکه به ابراهیم بشارت میدهند. ارسال رسل هم حرکتی عمودی است، و آدمی که محدود به جسمانیت است، اگر دری از آسمان باز شود و عروج کند، به حقیقتی نمیرسد. در قطعهٔ دوم هم چیزهایی از آسمان به زمین میآید و چیزهایی از زمین به آسمان میرود، و شیاطین انگار در یک حالت بینابینی هستند و جلوی نفوذ آنها به آسمان گرفته میشود. او میگوید جسمانیت بخشی است که باید از آن فراتر رفت، نه اینکه کلاً کنارش گذاشت.
در داستان ابلیس شیطان میگوید «لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ»، و او «ارض» را اشاره به جنبههای جسمانی میگیرد، در مقابل آسمان که خدا زینت داده. پاسخ خدا، «هَٰذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ»، به نظر او آیهٔ عجیبی است و شیطان باید متوجه باشد که بیش از آنچه فکر میکرده فریب خورده: شیطان فقط مخلصین را عباد خدا میداند، ولی خدا همه را عباد خود میداند، حتی آنهایی که معصیت میکنند، و تنها پیروان شیطان در معرض سلطهٔ او هستند. به نظرش جاهای دیگر داستان خلقت به این صراحت نیست.
تحجر و اصحاب الحجر
در عذاب قوم لوط از آسمانی که انتظار باران از آن میرود سنگ میبارد. او میگوید سوره به یک معنا سورهٔ سنگ و بیان تحجر است: انسانی که در جسمانیت غرق شده با خاک و سنگ تناسب پیدا میکند و انگار به چیزی بدتر از «صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ» میرسد؛ احساسش این است که اسم سوره وضعیتی را بیان میکند که انسان در آن به خاک مطلق تبدیل شده. به گفتهٔ او عذابها با نوع گناهان تناسب دارند، و اگر ایکه یعنی درخت باشد، اصحاب الایکه آدمهاییاند که در جنگل زندگی میکنند و اصحاب الحجر آدمهایی که در کوهها زندگی میکنند.
دربارهٔ قطعهٔ آخر میگوید از اینکه مفسران کموبیش تفاهم دارند که «سبعاً من المثانی» اشاره به سورهٔ حمد است خوشحال است و حمد را آغاز قرائت قرآن میداند؛ دربارهٔ پایان سوره، یعنی صبر و عبادت، نکتهٔ خاصی ندارد.
تحجر را واژهٔ خوبی برای آدمی میداند که هیچ حرفی را نمیفهمد و نمیشود قانعش کرد، و سوره با نمایش همین شروع میشود. قرآن در سورهٔ بقره دربارهٔ قلب این آدمها میگوید مثل سنگ است و بدتر از سنگ، چون سنگ لااقل گاهی آب از آن میجوشد. او میگوید تحجر حس امنیت میدهد، همانطور که خانه کردن در کوه حس امنیت میدهد، و آدمی که ذهنش باز است باید تحمل عدم امنیت را داشته باشد. در پایان، بدون اصرار، میگوید اسم سوره اسم خوبی است، چون جایی را برجسته میکند که به نظر او برای درک عمیقتر جای خوبی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه