او ابتدای جلسه دربارهٔ پیادهسازیها صحبت میکند و بعد وارد بحث سوره هود میشود: توضیحات کلی دربارهٔ سوره، چند نکته از کتاب نظم قرآن، سه بخش سوره، و بعد خواندن آیات ابتدایی. بخش عمدهٔ جلسه به دعوت به استغفار و توبه در آیهٔ سوم و رابطهٔ آن با توحید و خودشکوفایی اختصاص دارد و با پرسش و پاسخ ادامه مییابد.
مسئلهٔ پیادهسازی جلسات
او میگوید بهتر است این بحثها از حالت شفاهی در بیاید و پیادهسازیهای منظمی داشته باشیم تا متن قابل خواندن تولید بشود. ایدهٔ ابتداییاش واگذار کردن کار به تعدادی دانشجو بود، یک بار برای پنجاه جلسهٔ اول و یک بار با تعیین یک نفر برای هر جلسه، و هیچکدام خوب پیش نرفت: هماهنگیهای لازم انجام نشد و در تحویل دادن تاخیرهایی بود.
خودش هم یک شب نشست و پیادهسازی یک فایل را امتحان کرد و دید که کار دو سه ساعت نیست، مگر اینکه یک نفر تایپیست قابلی باشد. پس با چند تایپیست مذاکره کرد، فایل صوتی را به تعدادیشان داد و بررسی کرد که چقدر هزینهاش میشود، و به این رسید که یکی دو نفر در مقابل یک هزینه و در زمانی مشخص پیادهسازی اولیه را تحویل بدهند. دربارهٔ جلسات سورهٔ یونس دستکم دو نفر کار را خوب انجام دادند.
نتیجه این شد که خودش کار را انجام بدهد، نه دانشجویان: فایل حالت محاورهای دارد و باید از حالت محاورهای در بیاید، و بخشهایی هم لازم نیست در فایل نوشتاری باشد. برآورد او این است که خواندن متن پیادهسازیشده و اصلاحش خیلی زمان نمیبرد؛ اگر برد، کارهای اولیهٔ خودش الگو باشد تا دانشجوها مشارکت کنند. او از خانم مدیر و خانم تشکری برای فعالیتی که انجام دادند تشکر میکند. پیشنهاد کسی در آمریکا را هم معقول نمیداند که وکیلی وسط کارهای وکالتش پیادهسازی بکند.
برنامه، زمان نزول و آیهٔ ۱۱۲
برنامه این است که کندتر از جلسات قبل پیش برود، چون دیگر قرار نیست سوره در یک یا دو جلسه بسته شود. نخست توضیحی کلی دربارهٔ سوره میدهد و چند نکته از کتاب نظم قرآن عبدالعلی بازرگان را میآورد، سپس از ابتدای سوره میخواند. چون ماه رمضان است، بخش عمدهٔ جلسه را به آیات ابتدایی اختصاص میدهد.
دربارهٔ زمان نزول به نظر میآید تقریباً اتفاق وجود دارد که انتهای سالهای قبل هجرت بوده است. خیلیها معتقدند همان دورانی بوده که در شعب ابی طالب بودند و بعد از فوت حضرت خدیجه و ابوطالب.
آیهٔ معروف سوره، آیهٔ ۱۱۲ است که به حدیثی معروف دربارهٔ پیر شدن پیامبر ربط داده میشود. او نمیداند این حدیث چقدر موثق است. به گمان او آنچه پیامبر را پیر کرده «من تاب معک» بوده، نه «فستقم کما امرت»، یعنی گویی دستوری به پیامبر داده شده که مسئولیت پایداری همراهان را هم باید بر عهده بگیرد. شاید این پیر شدن با دورانی که سختیها زیاد بوده و با تاریخ نزولی که برای سوره ذکر میکنند هماهنگ باشد.
واژههای پرتکرار سوره
به گفتهٔ او نظم قرآن بررسیهای آماری موثقی دربارهٔ واژگان هر سوره دارد. او تأکید میکند که واژهٔ کلیدی لزوماً آماری نیست و گاهی واژهای که یک بار آمده پررنگ است. ولی معنادار بودن شمارش نسبی است: واژهای که بیست بار آمده شاید «الله» یا «رب» باشد که در همهٔ قرآن بسیار تکرار شدهاند. نمونهٔ او واژهٔ «رشید» است که هم در این سوره سه بار آمده و هم در کل قرآن سه بار.
واژهٔ «بینه» پنج بار در سوره آمده و کل تکرارش در قرآن نوزده بار است، یعنی بیش از یکچهارم. نخستین مورد آیهٔ ۱۷ است، پیش از آغاز داستانها. بعد در داستان نوح آیهٔ ۲۸ و در داستان صالح آیهٔ ۶۳ و در داستان شعیب آیهٔ ۸۸ آمده و در هر سه عبارت، به گفتهٔ او، عیناً تکرار میشود. در آیهٔ ۵۳ قوم هود میگویند بینهای نیاوردهای، و این مورد پنجم است که قوم به کار میبرند.
«رشید» فقط در همین سوره آمده است: آیهٔ ۷۸ از زبان حضرت لوط، آیهٔ ۸۷ از زبان قوم شعیب با حالت استهزاء، و آیهٔ ۹۷ دربارهٔ کار فرعون. او تنوع کاربردش را جالب میداند. عبارت استغفروا ربکم ثم توبوا الیه نیز سه بار میآید: آیهٔ ۳ در ابتدای سوره، آیهٔ ۵۲ در داستان هود و آیهٔ ۹۰ در داستان شعیب. خود واژهٔ استغفروا و واژهٔ توبوا هم سه بار از شش بار و سه بار از هفت بار هستند.
واژهٔ رب با ترکیباتش ۴۳ بار در سورهای که کلاً صد و بیست و سه آیه است آمده، یعنی تقریباً هر پنج آیه یک بار. تکرار اسم انبیاء، رحمت، ظلم، عبادت و عذاب را به نظر او خیلی پررنگ نمیداند، چون در قرآن زیاد میآیند. از ده موردی که بازرگان ذکر کرده، چهار مورد را به وضوح غیر قابل اغماض میداند: تکرار استغفروا ربکم ثم توبوا، پنج کاربرد بینه، تکرار رب و واژهٔ رشید.
ساختار سوره و شیوهٔ سخن از محتوا
سوره را میشود از دور سه قسمت کرد: از ابتدا تا آیهٔ ۲۵ که داستان نوح آغاز میشود، مقدمه است؛ بخش میانی و اصلی داستان پیامبران است تا حدود آیهٔ ۱۰۰ و چند آیهٔ بعد؛ و بخش پایانی تا انتهای سوره میرود. به گفتهٔ او گرچه بعضی هود را از نظر محتوا به یونس نزدیک میدانند، ساختارش شبیه یونس نیست.
او از این شکایت دارد که معمولاً دربارهٔ محتوای سورهها بسیار کلی حرف میزنند، مثلاً میگویند هود دربارهٔ توحید و انذار است. این حرفها غلط نیستند، ولی هنر آن است که سخن جامع باشد و در عین حال زیادی کلی نباشد. دوستی خواسته بود محتوای سورهٔ مریم را در یک جمله بگوید و جواب او این بود که چرا باید در یک جمله گفت.
او میگوید هر چقدر توضیح فراگیرتر باشد و آیات بیشتری را در بر بگیرد بهتر است. اگر نود درصد سوره را بتواند توضیح بدهد و ده درصد مغایر با آن باشد، باید بداند خوب نفهمیده است. معیار فهمیدن را این میداند که آدم احساس کند اگر خودش میخواست بیان کند همینطور بیان میکرد، چه در متن ریاضی چه شعر و نقاشی. توضیحات کلی به آدم ایدهای نمیدهد که چرا سوره اینجوری شروع شده و اینجوری ختم شده، و برای همین بررسی چیزهای خاص یک سوره، از نظر آماری یا تکرارها، مهم است.
دعوت به استغفار و توبه در آغاز سوره
او در آیهٔ اول کتاب نازل شده، در آیهٔ دوم دعوت به توحید و در آیهٔ سوم دستور استغفار و توبه را میبیند، پیش از انذار نسبت به آخرت. این جایگاه و وعدهٔ بهرهمندی در همین دنیا و عبارت «یؤت کل ذی فضل فضله» را به نظرش خاص میکند و شاید در قرآن اختصاصی همین سوره باشد.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ معنای این عبارت میگوید: همهٔ ما استعدادهای عمومی داریم، مثل آدم شدن و موحد بودن و رسیدن به معرفت. ولی فضیلتهایی هم هست که همه ندارند، مثل استعداد شاعری، حافظهٔ قوی یا زبان گویا برای بیان تجربهٔ عرفانی.
به گفتهٔ او آیه میگوید بعد از اینکه به توحید و استغفار و توبه دعوت شدید، اثرش این است که این فضیلتها بهتان داده میشود: ذی فضل هستید ولی انگار بروز نکرده، و اگر توبه بکنید شکوفا میشود. این وعدهٔ خودشکوفایی است، اگر با واژههای امروزی صحبت کنیم. او نمیخواهد آن را چنین بفهمد که خداوند چیزهایی در دستش دارد و میگوید اگر این کار را بکنی به تو میدهم؛ میخواهد ارتباط ارگانیک تر برقرار کند.
توحید و رها شدن از ارباب متفرق
اصل ساده این است که اگر آدمی استعدادهای ویژهای دارد و از درون یا بیرون فشار کاذب و زائدی روی او نباشد و در معرض جهان قرارش بدهیم، خود به خود حرکت میکند: شعر را بهتر میفهمد و میل درونی به گفتن آن دارد. به عنوان نمونه داستان پدر پاسکال را میآورد که کتابهای ریاضی را جمع کرده بود تا اینکه دید پسرش گوشهٔ اتاق مثلث کشیده و کشف کرده که مجموع گوشههای داخلی مثلث همیشه دو قائمه است. او نمیداند این داستان چقدر واقعی باشد.
کسی که موحد است از قیدهایی که پدر و مادر و سنتها بر او تحمیل کردهاند آزاد میشود. ما از کودکی امر و نهیهای دیگران را درونی میکنیم و با تصویر آنها زندگی میکنیم. او میگوید به معنایی همه از شرک شروع میکنیم، و دربارهٔ رابطهٔ شرک و توحید با شبکهٔ روابط اجتماعی پارسال در سورهٔ عنکبوت صحبت کرده است.
توحید عملی یعنی حرف هیچکس جز خدا در ذهن نباشد؛ آدم موحد فقط در مقابل یک نفر احساس مسئولیت میکند. او این را با موعظهٔ حضرت یوسف در زندان، یعنی «ارباب متفرقون»، خلاصه میکند: توحید به این دلیل است که این اشباح را از بین میبرد. این ارباب خیلی وقتها چرند و پرند میگویند و تمایلات نفسانی شان در آنچه از شما میخواهند دخیل است، و خیلی از پدر و مادرها جلوی شکوفا شدن استعدادهای فرزندان را میگیرند، با خیر خواهی.
اشکال در تبعیت است، نه در وجود امر و نهی بیرونی. اگر کسی حرف دیگری را چون قانع شده که حق است بپذیرد، خلاف توحید نیست. او توحید عملی را در یک جمله تبعیت از حق میداند، چون الله چیزی غیر از حق نمیخواهد. ولی کسی که فقط حرف دیگران را گوش میدهد موحد واقعی نیست و باید خودش اهل معرفت باشد. پیروی از اهل حق قدمی در راه است، نه قدم نهایی.
پرسش و پاسخ دربارهٔ حق و تقوا
یکی از حاضران میگوید رسیدن به توحید صداقت هم میخواهد و کسانی که در حوزههای علمی پیشرفت کردهاند صادقانه با مسئله برخورد کردهاند. جواب این است که آدم صادق وقتی در درون خودش تمایلی را میبیند انکار نمیکند و استعدادهای خودش را میبیند. او میگوید ارتباط خودشکوفایی با صداقت موضوعی است که بررسی شده و در روان شناسی دربارهٔ آن بحث میکنند؛ توحید و پاسخ مثبت دادن به دعوتهای دینی راه حلهای کلی اند، ولی عوامل دیگری هم هستند که میتوانند خیلی کمک بکنند.
وقتی پرسیده میشود حق را چگونه تعریف میکند، او به «ان الله هو الحق» اشاره میکند و میگوید تابع الله بودن همان تابع حق بودن است. به گفتهٔ او همهٔ ما در حالت اولیه استعداد شناخت حق را داریم و به نظر میرسد این استعداد هیچوقت کاملاً نابود نمیشود، فقط ضعیف میشود. کسانی که ظلم میکنند و کافر میشوند در حجاب قرار میگیرند و قوای شناختیشان ضعیف میشود.
راه آغاز، به گفتهٔ او، همان است که قرآن میگوید: عبادت و تقوا و سپس فرقان. هر کس همین عبادتهایی را که میداند انجام دهد و گناه نکند، قدمبهقدم بیشتر میفهمد و غبار از ذهن و دل برداشته میشود. او میگوید هر سهم از عبادت سهمی از تقوا میآورد و روزه خودش تمرینی برای پیدا کردن تقواست.
دربارهٔ خوارج که عبادت میکردند ولی به فرقان نرسیدند، او میگوید عبادت واقعی بسته به این است که پرستش خدا چقدر تحقق یابد، نه فقط خم و راست شدن. مشکل خوارج را معرفتی میداند: اهل حق را درست نشناختند. پرسشهایی دربارهٔ تشخیص درونی و بینالاذهانی را میگوید از بحث دور میشود.
استغفار، رها شدن از گذشته و خودشکوفایی
او میگوید تنها چیزی که مانع خود شکوفایی است عوامل بیرونی نیست، عوامل درونی هم هست: سابقهی تاریخی که برای خودمان ایجاد میکنیم. نمونهاش کسی است که از بازی کردن لذت میبرد و مدام ادامه میدهد؛ این لذتها هم از درون نیروهایی بر ما وارد میکنند. به همین دلیل امر به استغفار و توبه به نظر او یعنی با تبعیتهایی که در گذشته کردیم و اشباح و لذتها قطع رابطه بکنیم و تمرینی در جهت تبعیت از حق بکنیم، تا کم کم در درون خودمان چیزهایی کشف کنیم.
او به گمان خود از سنتهای مسیحی یاد میکند که پس از توبه پیاده راه میافتادند و انتظار داشتند خدا آنها را سر جای خودشان بگذارد. این را اغراقآمیز میداند، ولی تصویر خوبی میشمارد از اینکه آدم خود را مدتی آزاد بگذارد تا راه واقعی خود را بهتر ببیند. دلیل بحث مفصل را این میداند که ماه رمضان بود و آیه در سورهٔ هود پررنگ است و شاید پرسشبرانگیز.
در پاسخ به پرسش دربارهٔ رابطه دو طرفه میگوید صفات خوب همدیگر را تقویت میکنند، و خودشکوفایی یعنی آن چیزی بشوید که خداوند شما را برایش خلق کرده؛ این کار توحید را راحت تر میکند. از آیهای دربارهٔ روز قیامت میترسد که از نعمتها سؤال میشود. استعدادها در واقع نعمت اند و شکر گزاری شان این است که به آنها پر و بال بدهیم تا به هدف خودشان برسند. فرهنگ دینی ما خیلی به این سمت رفته که فهمیدن و نفهمیدن مهم نیست، در حالی که عمدهٔ دعوت قرآن به این است که به بصیرت برسی.
در پاسخ به پرسشها میگوید موحد بودن از همه چیز مهمتر است؛ همراه با توحید و توبه وعده شده که پیشرفتهایی در زندگی دنیایی هم هست، ولی ممکن است کسی متاع حسن را در دنیا نبیند و مهم توحید است. توضیح او این نیست که جوایزی دست خداوند است؛ استعدادها در معرض شکوفایی قرار میگیرند. یکی از حاضران عبادت را شرط لازم میداند ولی نه کافی. او دربارهٔ خوارج میگوید شاید اگر ده سال دیگر عبادت میکردند به معرفتی میرسیدند. در پایان میگوید دیر شده و بقیه به جلسات بعد.
→ متنِ کاملِ این جلسه