او میگوید اول دربارهٔ نکاتی از جلسهٔ قبل صحبت میکند. برنامهاش این است که آیات اول سوره را یک مقدار بخوانند و بعد مقداری از آخر سوره را؛ سوره ساختار مشخصی دارد، یک مقدمه، یک بخش بزرگ از داستانها، و دوباره یک موخره.
نکاتی از جلسهٔ قبل
او میگوید جلسهٔ قبل بر عبارت «اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ» تأکید کرد که در سوره تکرار شده و از آیهٔ سوم است. سعی کرد بگوید توحید عملی، یعنی در درون جز در برابر خداوند احساس مسئولیت نکردن، چه ارتباطی دارد با حس آزاد بودن از قید و بندهایی که جامعه یا خودمان تحمیل کردهایم و با نزدیک شدن انسان به تحقق استعدادهایش، یعنی خودشکوفایی.
او میگوید شناخت حقیقت یک بخش عمدهای از وظیفهٔ انسان است؛ چون در فرهنگی زندگی میکنیم که به جنبههای شناختی تأکید کمتری میشود، او معمولاً تأکید بیشتری میکند. شناخت پیدا کردن نسبت به حق و عمل کردن به حق هر دو ضروری هستند. همهٔ آدمها در فرهنگهایی به دنیا میآیند که در آموزشها حق و باطل مخلوط وجود دارد، و وظیفه دارند باطلها را شناسایی کنند، کنار بزنند و مطابق همان چیزی که درک میکنند عمل بکنند.
عبادت راه لازم و نه کافی
او میگوید در جلسهٔ قبل از ابتدای سورهٔ بقره جواب داد که چگونه میشود جزء متقین بود، با آیهٔ «یا ایها الناس اعبدوا ربکم الذی خلقکم»؛ و عبادت را شامل ستایش، اعمال عبادی و پیروی از فرمانهای الهی دانست. یک نفر پرسیده بود چرا خوارج خیلی عبادت میکردند و به جایی نمیرسیدند، و بعد از جلسه یادش آمد که آیه به «لعلکم تتقون» ختم میشود. پس به گفتهٔ او دستورالعملی نیست که کسی بعد از چند روز عبادت حتماً به تقوا برسد؛ شاید به تقوا برسد و شاید معرفت پیدا کند.
او میگوید شاید لحنش جوری بود که انگار هر کسی عبادت کند حتماً به تقوا میرسد، در حالی که آیه «شاید» دارد. یک نفر ممکن است خیلی عبادت کند ولی به جایی که متقین رسیدهاند نرسد، چون موانعی سر راهش هست و هر چه کمیت را زیاد کند کیفیت به آن حد نمیرسد.
او از خاطرهای میگوید: آدمی نه چندان شناختهشده به او گفته بود داشتن استاد لازم است، چون موسی را هم پیش شعیب فرستادند، و آدمها معمولاً مرضهایی دارند که یکی باید تشخیص بدهد و درمان کند وگرنه رشد نمیکنند. او میگوید هنوز یک خرده موضع انکار دارد و فکر میکند آدمها بدون استاد تا یک جاهایی میتوانند پیش بروند؛ ولی بعداً با تجربه احساس کرد آدمها از ژنتیک، خانواده و جامعه موانعی میگیرند، مثل کسی که بیماری دارد و ورزش میکند. جملهٔ جوادی آملی را میآورد که هدایت منحصر در قرآن است، و میگوید قرآن مثل دستورالعمل کلی رشد است ولی آدم رشدیافتهای از بیرون ممکن است مشکلات را سریعتر تشخیص بدهد. میگوید چنین آدمهایی خیلی ممکن است کمیاب باشند.
ساختار سوره و آیات نخست
او میگوید سوره ساختار مشخصی دارد: یک مقدمه، بخش بزرگی از داستانهای انبیا و یک موخره؛ مناسبتر میداند اول دربارهٔ مقدمه و موخره صحبت کنند. سوره مثل خیلی سورهها با اشاره به خود کتاب شروع میشود، که نشانه است در این سوره خود کتاب موضوعیت دارد. در آیههای دوم تا چهارم پیام کتاب میآید: غیر از خدا را عبادت نکنید، «إِنَّنِي لَكُم مِّنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ»، استغفار و توبه کنید. به گفتهٔ او آیهٔ پنجم تصویر طرف مقابل است و پنج آیهٔ اول را میشود مثل یک پاراگراف خواند، و آیهٔ ششم مثل لولا هم به آنها وصل میشود هم به پاراگراف بعد.
او میگوید دربارهٔ «وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ» علامه طباطبایی گرایشش این است که در آخرت اتفاق میافتد، ولی به نظر او سیاق آیه، یعنی استغفار و توبه و «متاع حسن»، نتایج دنیایی را میگوید و بردن آن به آخرت با قبل و بعدش جور نیست. قلباً اطمینان دارد معنایش همان است که خودش گفته، ولی میگوید آدم هیچوقت نمیفهمد و نباید با اطمینان بگوید آنچه میفهمد درست است؛ شاید بشود گفت در آخرت تکمیل میشود.
او میگوید آیهٔ پنجم تصویر کسانی است که مقاومت میکنند؛ معنای دقیق «یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ» ابهام دارد و لازم نمیبیند واژهها را یکییکی بررسی کند، ولی آنچه باید فهمید روشن است: تعمداً راه را میبندند که پیام وارد قلبشان نشود، مثل کبکی که سرش را زیر برف میکند. به گفتهٔ او اگر حقیقت را بپذیرند زندگی کسانی که به تمتعهای مادی عادت کردهاند به هم میریزد، پس فرار میکنند و پنهان میشوند؛ چقدرش خودآگاه است و چقدرش ناخودآگاه.
شش دوره و عرش بر آب
او میگوید «یوم» قطعاً به معنای ۲۴ ساعت نیست و چون یک جا «یومین» و یک جا فی ستة الایام آمده، مناسب است آن را دوره یا مرحله ترجمه کرد: در شش دوره، یا مثلاً چهار دورهٔ اول مرحلهٔ اول و دو دورهٔ آخر مرحلهٔ دوم، یعنی در دو مرحله.
برای «و کان عرشه الی الماء» میخواهد معنی تقریبی را از خود قرآن در بیاورد. میگوید آب به معنای فرمول شیمیایی آن نیست؛ باید فضای ذهنی شبیه چهار عنصر سنتی داشت، و این مفاهیم را با ارزش فراموششده میداند که امیدوار است احیا شوند. در قرآن حیات با آب ملازمت دارد.
او عبارت را با ابتدای سورهٔ ملک مقایسه میکند که میگوید مرگ و حیات را خلق کرد تا شما را آزمایش کند که کدام بهتر عمل میکنید. به گفتهٔ او انگار خالقیت خداوند متوجه آب شد برای خلق حیات: بعد از آنکه آسمانها و زمین را خلق کرد، خلقتش متوجه حیات شد، و آسمانها و زمین برای آزمایش خلق نشدهاند بلکه حیاتی که موضوع آزمایش است. جنبندهای که در آیهٔ ششم آمده هم به همین حیات ربط میدهد.
زندگی به صورت آزمون
او میگوید خدا موت و حیات را برای آزمایش خلق کرده، مثل اینکه همه در آزمونی شرکت کردهایم که نتیجهاش را یک روز اعلام میکنند. به نظر او نگاه کردن به هر موقعیت به صورت آزمون از ضروریات دینی است و هدف این است که در هر موقعیت بهترین عمل ممکن را انجام بدهیم. این زندگی راحتی نیست؛ کسانی که زندگی را در حالت چریدن میگذرانند، «کالانعام»، با حس مورد آزمون بودن خوابشان آشفته میشود.
او دو آیهای را میآورد که در سورهٔ فجر هست: وقتی آزمایشش میکنیم و نعمت میدهیم میگوید پروردگارم مرا گرامی داشت، و وقتی رزقش را تنگ میگیریم میگوید پروردگارم مرا خوار داشت. به گفتهٔ او کل ماجرا حالت آزمون دارد، چه نعمت زیاد باشد چه کم، و اکثریت آدمها همهٔ موقعیتها را به شکل آزمون نگاه نمیکنند.
او میگوید آدم مؤمن به این سمت میرود که همیشه بهترین کارها را انجام بدهد و حداکثر تلاشش را بکند، و آدمی که اهل بیشتر بهره گرفتن و خوردن است این نگاه در او مستقر نمیشود؛ یک همسایهای میگفت آدم یا دارد میخورد یا دارد کار میکند. کسانی که زندگی را آزمون میدانند خیلی برایشان طبیعی است که به آخرت ایمان بیاورند، ولی اعتقاد به آخرت به قلب آدم اهل خوردن نمینشیند. به گفتهٔ او علت اینکه زندگی دنیا آزمون است مرگ است؛ اگر زندگی ابدی بود آزمون نبود.
او میگوید اولین عبارتی که بعد از این فلسفهٔ پیدایش حیات میآید این است که اگر بگویید بعد از مرگ مبعوث میشوید، کافران میگویند «إِنْ هَـذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُّبِينٌ»؛ این را از همان نوع «یثنون صدورهم» میداند. در آیههای بعد هم عکسالعملها میآید: اگر عذاب را به تأخیر بیندازیم میگویند چه چیز آن را نگه داشته، اگر رحمتی بدهیم و بگیریم مأیوس میشود، و اگر بعد از سختی نعمتی بدهیم میگوید بدیها رفت، حالا بخوریم؛ جز کسانی که صبر کردند و عمل صالح انجام دادند.
فطرت و مفهوم عمل
یکی از حاضران چیزی دربارهٔ اعتقاد به آخرت میگوید که در متن مبهم است. او پاسخ میدهد که اگر کسی به آخرت به معنای پاداش و عذاب اعتقاد داشته باشد قطعاً چیزها را به صورت آزمون میبیند، و میگوید فکر میکند این نگاه، که مدت محدودی اینجا هستیم و باید بهترین عمل را انجام بدهیم، به شدت فطری است. همه در نوجوانی این حس را تجربه میکنند؛ انحراف از فطرت این است که به جای زندگی زیبا دنبال بیشترین بهرهبرداری از دنیا بروند. جنبهٔ فطری اعتقاد به آخرت را همین احساس مورد آزمایش بودن میداند، و میگوید میشود اسمش را وجدان گذاشت.
او میگوید فضای سوره این است که پیام الهی پیام برای خوب زندگی کردن در همین دنیاست. برگشتن به سوی خدا و تلاش برای خودشکوفایی به نظر او با «أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» یکی است. بهترین زندگی ممکن فقط عبادت نیست؛ هرچند از ارکان احسن عمل عبادت کردن است، انفاق و کمک به دیگران هم جزء اعمال احسن است و رشد و شکوفا شدن هم جزء این برنامه است.
او میگوید عمل به معنای دنیاییاش از مراکز ثقل این سوره است. در آخر سوره میگوید اگر خدا میخواست همه را امت واحد قرار میداد ولی مدام اختلاف دارند، و «ولذلک خلقهم»؛ به برداشت او آزمون همان اختیار است و ویژگی حیات این است که موجود زنده عمل مختارانه میتواند انجام بدهد، برخلاف آسمان و زمین. او تکرار لفظ عمل را هم در آیهای که میگوید برای انسان چیزی جز تلاشش نیست و هم در آخر سوره، «اعْمَلُواْ عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ»، نشان میدهد و میگوید دعوت به توبه برای این است که هر کاری تا الان کردید ریست شود و از اول زندگیای شروع کنید که به صورت آزمایش نگاه کنید و سعی کنید بهترین اعمال ممکن را انجام بدهید.
→ متنِ کاملِ این جلسه