در این جلسه میخواهد مقدمهٔ سوره را از اول تا سر داستان نوح ادامه بدهد، بعد مؤخره را بخواند و سپس دربارهٔ بخش بلندتر سوره، یعنی داستانها، کمی صحبت کند. این سوره مقدمهای طولانی، مؤخرهای نسبتاً طولانی و بخش میانی داستانها را دارد و میان این سه تعادلی هست. در پایان تأکید میکند داستانها را باید مستقل خواند.
آیهٔ ۷ و مسئلهٔ ابتلا
او آیهٔ «كَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ» را که ممکن است مبهم باشد دوباره توضیح میدهد: دو استدلال آورده است، یکی اینکه آب در قرآن با حیات ملازمتی دارد، و دیگری اینکه عبارت «لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» در سورهٔ ملک هم هست و پیش از آن موت و حیات خلق شدهاند. به نظر میآید این عبارت اشاره دارد به رفتن به سمت خلق حیات؛ ولی میگوید شاید نتواند اجزای آن، از جمله اینکه چرا واژهٔ عرش به کار رفته، را دقیقاً شرح بدهد.
به گفتهٔ او این آیه کلیدی است: دستکم خلقت حیات در زمین زمینهای است برای آزمایش انسانها، و دو واژهٔ کلیدی سوره ابتلا و تلاش برای بهترین عمل است. احتمالاً عدهٔ زیادی در این آزمایش رد میشوند و عدهای ولو محدود قبول؛ توبه یعنی از این به بعد احسن عمل انجام دادن. دعوت انبیا این است که دنیا را مثل آزمایش نگاه کنیم و هدف بیشترین عمل با بهترین کیفیت باشد، نه بیشترین لذت.
پاراگراف دوم سوره تصویر کسانی را میآورد که زندگی را آزمایش نمیبینند: پذیرفتن حیات پس از مرگ برایشان غیرقابلقبول است، عذاب را مسخره میکنند، اگر رحمتی از آنها گرفته شود یأس و کفر دارند و اگر پس از آسیب نعمتی بگیرند فخر میکنند. در مقابل «إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ» میآید؛ او میگوید صبر ویژگی اصلی این نوع زندگی است، چون حیات دنیا جاذبه دارد و حالت خوابآوری دارد، و آدمی که آزمایش پس میدهد نباید خوابش ببرد. حدیث «حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَة» را میآورد و میگوید تقریباً همهجا همنشینی بین ابتلا و صبر است.
خطاب به پیامبر و معجزهٔ کتاب
او میگوید بیشتر میل دارد پنج شش آیهٔ اول را یک پاراگراف بداند و از آنجا تا آیهٔ ۱۱ را پاراگرافی منسجم؛ بعد در آیهٔ ۱۲ موضوع ظاهراً عوض میشود و به خود مسئلهٔ وحی و نزول کتاب میرسد. میگوید در قرآن بارها در میانهٔ بحث ناگهان خطابی به پیامبر هست، مثل سورهٔ قیامت، و آن را به آدمی تشبیه میکند که در سینما غرق فیلم میشود و یادش میرود آپاراتی روشن است؛ معمولاً معنای این خطاب با قبل و بعدش مربوط میشود.
در آیهٔ «فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَىٰ إِلَيْكَ» به گفتهٔ او پیامبر از انکار مردم، که گنج یا فرشته میخواهند، اذیت میشود. این تمی است که در قرآن زیاد هست: پیامبر دوست دارد اینها مؤمن بشوند و از اینکه دعوتش را نمیپذیرند ناراحت میشود، و تنها موردی است که پیامبر مورد عتاب قرار میگیرد؛ شاید شدیدترین لحن ابتدای سورهٔ عبس باشد.
او میگوید مدام در قرآن اینجوری است که معجزه نمیآید و معجزه همین کتاب است؛ آیات ۱۳ و ۱۴ هم آوردن ده سوره را مطرح میکند. برایش جای تعجب دارد که با این همه تأکید، باز مجموعهای از معجزات به پیامبر نسبت داده شده، مثلاً شقالقمر؛ به نظرش آیهٔ «اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشقالقمر» به وضوح توصیف قیامت است، و فکر میکند اگر یکی از آنها واقعاً اتفاق افتاده بود، طبعاً باید یک بار در قرآن ذکر میشد. میگوید شاید در جمع مؤمنین چیز کرامت مانندی درست باشد، ولی معجزه به معنای نشان دادن به مخالفان نه. یکی از حاضران میپرسد چرا واحد معجزه عوض میشود؛ او میگوید خیلی فکر نکرده، اکثراً میگویند آزمون آسانتر میشود و او فکر میکند خطاب هم تفاوت دارد، و هر دو میتواند درست باشد.
ساختار آیات ۱۵ تا ۱۷
او میگوید دوست دارد آیهٔ «مَن كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا» را ادامهٔ توصیف همان کسانی بخواند که دنیا را ابتلا نمیبینند و مشغول دنیا هستند: دنیا را میخواهند و کامل به آنها داده میشود، مثل یک معامله، و برای آخرت چیزی ندارند. او روی تکرار واژهٔ عمل تأکید میکند: اعمالی که برای دنیاست نتیجهاش همینجا میرسد و اعمال کسانی که صبر میکنند در جای دیگری.
به نظرش بهتر است آن سه آیه را وسط دو آیهٔ منسجم حالت معترضه بدانیم، یعنی آیات ۱۵ و ۱۶ ادامهٔ آیهٔ ۱۱ باشد؛ میگوید مدل دیگری هم هست که آن را شروع بحث جدید میداند، ولی خیلی به آن نمیچسبد. میگوید آن سه آیه فقط معترضه هم نیست: مقدمهای است برای بخش دوم دربارهٔ کتاب و هدایت، و کسانی که در جامعهٔ دینی زندگی میکنند ولی ایمان نمیآورند شکلهای دیگری از فساد ایجاد میکنند.
آیهٔ ۱۷ و بینهٔ درونی
او دربارهٔ آیهٔ «أَفَمَنْ كَانَ عَلَىٰ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ» میگوید معمولاً در این جور جلسات وارد بحثهای فرقهای نمیشود. قرائتی که بینه را پیامبر و شاهد را حضرت علی بداند، هرچند از نظر محتوا ممکن است خوب باشد، به نظرش از نظر الفاظ خوب نیست؛ «یتلوه» از تلاوت نمیآید و یعنی دنبال آمدن، و فکر میکند بهترین ترجمه این است که کسانی بینهای درونی دارند و شاهدی، یعنی قرآن، به دنبال آن آمده و پیش از آن کتاب موسی بوده است.
میگوید دو تعبیر مشروع هست، یکی خاص پیامبر و یکی کلی، و فکر میکند کلی بهتر است؛ در مضمون هیچ شکی نیست که این محتوا مربوط به نبوت و هدایتی است که از طرف خدا میرسد. یکی از حاضران میپرسد کتاب موسی هم شاهدی بر بینهٔ درونی است؟ پاسخ «بله صد در صد» است و میگوید همهٔ نبوتها یکیاند و بینهٔ بعضیها با برخورد با هدایت الهی فعال میشود. او میگوید برای ادامهٔ بحث لازم نیست تعبیر دقیق آیه را بیان کند؛ مهم شروع بحث کتاب و نبوت است.
افترا و پایان مقدمه
او میگوید در آیهٔ ۱۸ بدترین و ستمکارترین آدمها کسانیاند که پس از تشکیل جامعهٔ دینی به خدا افترا میبندند، مثلاً پیشوایان دینی که چیزهایی از دین میسازند که خدا نگفته است. «وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا» را کار استاندارد علمای دین میداند، هرچند دیگران هم ممکن است خارج از دین این کار را بکنند. دربارهٔ «اخسرون» میگوید اینها بیشتر آدمهاییاند که ممکن است تربیت دینی شده باشند و فکر میکنند راه خدا را میروند؛ خیلیهایشان، بیچارهها، از تمتعات دنیا هم صرفنظر میکنند و در آخرت به هیچ جا نمیرسند.
مقدمه به گفتهٔ او دو بخش دارد، بدون کتاب و با کتاب، و روی اینکه دنیا آزمایش و زمینهٔ آخرت است تأکید میکند؛ آیهٔ ۲۴ دو گروه را مثل کور و کر در برابر بینا و شنوا میآورد. او میگوید چنین مقدمهٔ طولانیای بر داستانهایی که میخوانیم اثر میگذارد، چون زمینهای آماده میکند تا داستانها عمیقتر و بهتر اثر بگذارند.
مؤخرهٔ سوره
مؤخره از آیهٔ ۱۰۰ شروع میشود و میگوید اینها خبرهای تمدنهای قبلی بود که نقل شد؛ «قری» جاهای بزرگ و مراکز تمدناند و از بینرفتنشان دردناک و شدید است. پس از آن چند آیه از بهشت و جهنم هست و او میگوید در «إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ» بالاخره ممکن است راهی برای بعضیها باز شود. این پاراگراف را مثل دری میداند که داستانها را میبندد و میگوید اصل این است که آخرتی هست که مردم پاداش و عذاب واقعی را آنجا میبینند.
دربارهٔ آیهٔ «لَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ» میگوید بعد از موسی به نظر میآید دورهٔ جدیدی ایجاد شد: نزول کتاب نوعی مصونیت از عذابهای آن شکل ایجاد کرد، نه اینکه مردم بهتر شده باشند؛ آن را وعدهای میداند که خدا داده است. در پاسخ یکی از حاضران میگوید بنیاسرائیل نابود نمیشدند و فکر میکند این آیه به معاهدهٔ زمان موسی مربوط است، که در آن عذابشدن برداشته شده و حساب اختلافها برای آخرت میماند.
به گفتهٔ او آیهٔ ۱۱۱ باز واژهٔ عمل را تکرار میکند، و هر چه در آن دنیا به آدم میرسد تمثیل همان اعمال خودش در این دنیاست، نه اینکه آتش و بهشتی نباشد. میگوید آیهٔ «إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ» آیهٔ خیلی نویدبخشی است، و سوره با دعوت به صبر تمام میشود و دوگانگیای که از ابتدای سوره گذاشته شده، یعنی برخورد با دنیا بهعنوان جای عمل یا جای تمتع، در پایان هم هست.
استقلال داستانها
او میگوید چون امشب اولین شب قدر است و میخواهد زودتر برود، داستانها را نمیخواند و فقط بحثی را که شروع کرده انجام میدهد. حدود ۸۰ آیهٔ سوره داستان است و حدود ۲۰ آیه مقدمه و ۲۰ آیه مؤخره؛ حجم داستانها دو برابر مقدمه و مؤخره است. خواندن داستانها فقط بهعنوان چیزی که قبلاً گفته شده یا نتیجهای که بعداً میآید را خیلی اشتباه میداند؛ داستان خودش اصل مسئله است و مقدمه فقط فضای ذهنی ایجاد میکند.
مثال سورهٔ یوسف را میآورد: یکی از دانشجوها گفته بود اگر مؤخره را از اول میگفت راحتتر قانع میشدند. او میگوید داستان یوسف را در چهار آیهٔ آخرش نمیشود خلاصه کرد، و داستان تأثیر خودش را میگذارد. اصرار بر برقرار کردن ارتباط میان آیهٔ قبلی و جملهٔ نوح و آیهای در مؤخره به گمان او نهتنها به فهم سوره کمک نمیکند، بلکه از خود داستانها هم چیزی نمیفهمیم. به گفتهٔ او هر داستان را باید مستقل خواند و در عین حال ارتباطش با فضای کلی سوره را درک کرد، ولی فقط فضای کلی؛ مگر جایی که عبارتی در متن تلمیحی به داستان دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه