او میگوید محور اصلی جلسه محتوای داستانهای پنج پیامبر است، پس از اشارهای به چند نکتهٔ جلسات قبل. نخست دربارهٔ نقش مقدمهٔ سوره در خواندن داستانها و آن عبارت معترضهای میگوید که در مقدمه و میان داستان نوح میآید. سپس داستان نوح را آیهبهآیه میخواند و در پایان از ارتباط مرگ پسر نوح با تولد فرزندان ابراهیم و از دخالت تکوینی خداوند در نسل بشر میگوید.
توبه و شکوفایی
او نکتهای از جلسهٔ اول را تکمیل میکند: کسی که استغفار و توبه میکند و موحد است، از گذشته و تمایلات انحرافی رها میشود و این زمینهٔ خودشکوفایی است. به گفتهٔ او توبهکار آدمی بسیار فعال هم میشود، چون شکوفایی استعدادها به کار نیاز دارد. او فکر میکند در اوج توبه شخص جزو «محسنین» میشود، و به نظر او آخرین مرحلهٔ شکوفایی این است که آدمها جای خود را در دنیا پیدا کنند و مشغول کاری برای خدا شوند، بیآنکه لزوماً به آنها وحی شود.
نقش مقدمه
او سورهٔ هود را از سورههای داستانگو میداند، با مقدمهای نسبتاً طولانی و مؤخره. میگوید داستانها را باید مستقل خواند و نباید بین تکتک اجزاء مقدمه و داستانها دنبال نکات مشترک گشت، چون خلاصه کردن داستان در یک جمله با ماهیت داستانگویی مغایرت دارد. با این حال مقدمه فضایی ایجاد میکند: گویی فلسفهٔ خلقت حیات اینجا بیان میشود که حیات برای این است که آدمها مورد آزمون قرار گیرند «أَیکمْ أَحْسَنُ عَمَلًا»، و آدمهایی که غرق در زینتهای حیات میشوند در برابر کسانیاند که به حیات به صورت آزمون نگاه میکنند.
به گفتهٔ او این مقدمه بعضی از داستانها را بینیاز میکند از اینکه نشانههای حقانیت پیامبران در خود داستانها بیاید. در داستان هود قومش میگویند بینه نیاوردی و داستان هیچ تلاشی نمیکند تا بگوید چرا حرف هود حق است. به نظر او آیهٔ آخر مقدمه، که دو گروه را مثل کور و کر در برابر بینا و شنوا میداند، مثل نتیجهای است که باید از مقدمه گرفت؛ پس پیامبران از گروه «علی بینة» هستند و مخالفانشان کر و کور هستند. او میگوید اینطور نیست که بدون مقدمه مشکلی پیش نمیآمد، ولی میگوید این کار را نکنید که همش سعی کنید ببینید چطور به تکتک اجزاء مقدمه در داستانها اشاره شده است.
عبارت معترضه و قلب پیامبر
او میگوید در مقدمه عبارتی مانند پرانتز یا زمزمهای با پیامبر هست: «فَلَعَلَّک تَارِک بَعْضَ مَا یوحَیٰ إِلَیک…». نگرانی پیامبر این است که از او گنج و معجزهای باب میل مخالفان میخواستند. آیهٔ ۱۲۰ همین سوره میگوید این داستانها را میگوییم تا قلب تو آرام شود؛ به همین دلیل او مخالف است که بگوییم قرآن همهاش برای ما است و بر خود پیامبر تأثیر خاص نمیگذارد. وقتی این پرانتز وسط داستان نوح دوباره میآید، به نظر او آن را پررنگتر میکند و نشان میدهد مقدمه با داستانها ارتباطی غیرقابل صرفنظر دارد.
پنج داستان
سوره پنج داستان دارد، دربارهٔ نوح و هود و صالح و لوط و شعیب، و در داستان لوط مقدمهای دربارهٔ ابراهیم هست. نکتهٔ کلیدی آنها این است که پیامبران دعوت کردند، قوم نپذیرفت و عذاب نازل شد و چیزی از آنها نماند جز چند نفر. او میگوید وقتی داستانها کنار هم میآیند تأکید بر مشابهتهاست، حتی عبارتهای پیامبران عیناً مثل هم است؛ ولی اصرار دارد که تأکید تنها بر شباهتها نیست. هر داستان صحنهها و جزئیات خاص دارد، مخصوصاً نوح و لوط که تصویرهایی دارند که جای دیگر قرآن نیست.
داستان نوح: جدال
او حرفهای قوم نوح را خندهدار میداند، چون ربطی به ادعای توحیدی ندارد: تو بشری مثل ما هستی و اطرافیانت اراذل ما هستند. به فعل «نری» توجه میدهد و میگوید اینان اهل رؤیت هستند و مقدمه هم نگفت چشمشان نمیبیند بلکه «بصیر» نیستند. نوح میگوید بینه دارد ولی آنها نمیبینند، و نمیگوید غیب میدانم یا فرشته هستم. به نظر او این سخنان برای پیامبر ما حالت التیامبخش دارد و واژههای ملک و خزائن الله با همان پرانتز مقدمه میخواند.
یکی از حاضران میگوید طرز صحبت نوح جالب است و خیلی با نرمش و با مراعات صحبت میکند؛ او قبول دارد. وقتی قوم میگوید «فَأَکثَرْتَ جِدَالَنَا» او این را اشارهای هم به رسالت طولانی نوح میداند و میگوید خداوند در عذاب عجله ندارد.
آیهٔ ۳۵ پرانتز دوم است و ادامهٔ آیهٔ ۱۳ مقدمه؛ به نظر او این عبارت داستان نوح را دو بخش میکند، مجادلات و نزول عذاب، و این جملات مثل سنگنشانه هم فصلبندی میدهند و هم جذابیت دارند.
داستان نوح: خبر عذاب و کشتی
آیهٔ ۳۶ میگوید از قوم تو جز کسانی که ایمان آوردهاند ایمان نمیآورد پس ناراحت نشو. او میگوید دعای شدید نوح در پایان سورهٔ نوح به معنای نبود ملاطفت نیست، چون آن دعا را بعد از فهمیدن اینکه ایمان نمیآورند میکند؛ خداوند پیامبران را آماده میکند که از قوم دل بکنند. دستور ساختن کشتی میآید و او میگوید چیزی شبیه یک قاعده در قرآن هست که گویی قوم باید خود جرقهٔ عذاب را بزنند، و تمسخر ساختن کشتی در بیابان نمونهاش است.
به گفتهٔ او نوح درمان پیامبر ماست، چون صبر و آرامش خاصی در رسالت دارد. او میگوید داستان نوح و پسرش روی او بینهایت تأثیر میگذارد: خبر مرگ پسر را به اضافهٔ گمراهی به نوح میدهند و او بلافاصله عذرخواهی میکند. میگوید دو نظریه میتوان داشت، که صبر نوح علت رسالت طولانی بوده یا بالعکس، یا شاید هر دو.
طوفان و پسر نوح
او میگوید طوفان یا سیل نوح از وقایع طبیعی است و یک نفر میتواند نظریهای دربارهٔ چگونگی اتفاق افتادنش بدهد. نظریهٔ دریای سیاه میگوید دریای مدیترانه روی جایی که اکنون دریای سیاه است سرریز کرده، و به نظر او با موجها به اندازهٔ کوه جور درمیآید؛ ولی باید عجله نکرد و شواهد زمین را با توصیفهای قرآن تطبیق داد. نظریهٔ دیگر این است که هنگام زلزله آب از زمین میجوشد، که با «فار التنور» خوب جور درمیآید ولی با «موج کالجبال» شاید نه؛ و میگوید نمیفهمد «فار التنور» با نظریهٔ دریای سیاه چطور توجیه میشود.
دربارهٔ «کل زوجین» میگوید به نظر میآید در قرآن صحبت یک قوم و یک منطقه است، نه همهٔ موجودات مانند تورات. در صحنهٔ غرق شدن، نوح به پسرش ندا میدهد و پسر میگوید به کوهی پناه میبرد، ولی موجی میانشان میافتد؛ به نظر او نوح هنوز نمیداند پسرش غرق شده و چون وعدهٔ نجات اهلش را داشت امیدوار بود. دربارهٔ «لَیسَ مِنْ أَهْلِک» میگوید مفسرین شرقی میگویند اهلیت نداشت و غربیها بیشتر لغوی نگاه میکنند و میگویند اصلاً پسر او نبود؛ خودش میگوید خیلی مهم نیست.
دخالت تکوینی در نسل بشر
او میگوید مرگ پسر نوح را باید با تولد اسحاق و یعقوب در داستان ابراهیم، که قطعهای خارج از داستانهای پنجگانه است، کنار هم دید. به گمان او خداوند در جهت اصلاح نسل بشر کارهایی انجام میدهد و بشر از نظر ذهنی و زبانی تکامل یافته است؛ بشر زمان نوح عین امروز نبود و قرآن را آن موقع نمیشد نازل کرد. گویی خداوند با ابراهیم نسل جدید و پیشرفتهتری در بشر به وجود میآورد.
او فرض میکند اگر قومی به جایی برسد که خصلتی در آنها به وجود بیاید که از لحاظ ژنتیک منتقل شود و زمینههای ایمان را از بین ببرد، خداوند آنها را نابود میکرده است، و نمونهاش ولع خوردن و نیازهای جنسی است. میگوید دخالت خدا در تاریخ بشر فقط تشریع نیست بلکه تکوینی هم هست؛ در محتوای این داستانها تقریباً تشریع نمیبیند و میگویند نوح فقط پنج مادهٔ تشریعی داشته است. به گفتهٔ او تشریع تمام شده و آن نوع دخالتهای تکوینی ممکن است بعد از پیامبر ما دیگر نباشد، و در جلسات بعد ارتباط بین داستانها را روشنتر میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه