او با یادآوری دو نکتهٔ جلسهٔ قبل آغاز میکند: جملهٔ معترضهای که در وسط داستان نوح ادامه پیدا میکند و ارتباط داستانهای سوره با پیامبر. سپس دربارهٔ ترتیب سورهها، دربارهٔ جنبههای تکوینی و تشریعی سلسلهٔ انبیا، و دربارهٔ شباهت داستانهای هود و صالح و شعیب میگوید. بعد داستان هود را با نام سوره و داستان صالح را میخواند و در پایان به نسبت تاریخی قوم هود با قوم پیامبر اشاره میکند.
جملهٔ معترضه و تثبیت قلب پیامبر
او یادآوری میکند که جملهٔ «أَمْ یقُولُونَ افْتَرَاهُ…» در وسط داستان نوح ادامهٔ آیهای از مقدمه است، و از نظر ادبی معنایش این است که بدون گفتن مستقیم شما را وادار میکند داستانها را در ارتباط با نگرانیهای پیامبر ببینید. در پایان سوره هم تأکید میشود که این داستانها را میگوییم تا قلب پیامبر برای حوادث آینده آماده شود؛ یعنی به او تذکر میدهند که به احتمال خیلی زیاد قومش تکذیب میکنند و بخشی از آنها ممکن است از بین بروند. او میترسد زیاد روی این نکته تأکید کند و این توهم پیش بیاید که کل سوره فقط برای این است که قلب پیامبر آرام بگیرد؛ تأکیدش این است که این جنبه را نباید فراموش کرد.
به گفتهٔ او همین تم در پایان سورهٔ یونس، که یک سوره پیش از هود است، تمی فرعی بود، و در سورهٔ هود به نظر میآید تمی کاملاً پررنگ است: اینکه پیامبر در برابر قومش نگرانیهایی دارد و ممکن است حالتهای دلسردی به او دست دهد. نمیخواهد بگوید این تم اصلی سوره است، ولی اگر فرعی هم باشد آنقدر فرعی نیست که در یونس بود؛ بعداً میگوید تقریباً تبدیل شده به یکی از حداقل دو تم اصلی، و شاید ارتباط خوبی میان یونس و هود باشد.
ترتیب سورهها و فصلبندی
او معمولاً دربارهٔ اینکه ترتیب سورهها وحیانی است یا مسلمانان بعداً چیدهاند بحث نمیکند و آن را بیشتر بررسی تاریخی میداند؛ ولی اگر شخصاً نظر بدهد، به دلیل ارتباطهای جالب میان سورهها خیلی بعید میداند مسلمانان چنین کرده باشند. ترتیب نه نزول است، نه الفبایی، نه طول سورهها؛ به نظر میرسد محتوایی است. کسانی که ترتیب را وحیانی میدانند، مثل آقای طالقانی و محمدتقی شریعتی، و آقای عبدالعلی بازرگان ارتباط بین سورهها را بحث میکنند، ولی او تأکیدی ندارد چون فکر میکند پیدا کردن ارتباط واقعی خیلی جاها سخت است.
او فکر میکند ارتباط محتوایی در حدی هست که بشود سورههایی را کنار هم مثل یک فصل دید، ولی وظیفهٔ خودش نمیداند هر بار دربارهٔ سورهٔ قبل و بعد هم بحث کند، چون مجبور میشود حرفهای نچسبی بزند؛ هر جا ارتباط خوبی ببیند میگوید. برای ارتباط دادن دو سوره باید هر دو را خوب فهمیده باشید و بنا بر نظریهٔ احتمالات، احتمالاتشان در هم ضرب میشود؛ ولی اینجا، چون انتهای یونس همان محتوا را دارد و در هود پررنگ شده، لااقل یک ارتباط روشن هست.
تکوین و تشریع در سلسلهٔ انبیا
او دربارهٔ تقارن صحنهٔ غرقشدن پسر نوح و بشارت اسحاق و یعقوب به ابراهیم میگوید این تقارن هر دو را پررنگ میکند و بیآنکه صراحتاً گفته شود، روی این تأکید دارد که خداوند برنامهای تاریخی اجرا کرده است: نسلهایی که به فساد کشیده شدهاند از بین میروند و نسل خاصی از ابراهیم پدید میآید که در سلسلهٔ انبیا به مسیح میانجامد. آیهٔ «لَنْ یؤْمِنَ مِنْ قَوْمِک إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ» را چنین میفهمد که قومی ممکن است، چه از لحاظ ژنتیکی و چه از لحاظ ساختار اجتماعی، به جایی برسد که دیگر امکان متولد شدن یا پرورش یافتن آدم مؤمن در آن نیست.
به گفتهٔ او دین و ظهور انبیا دو جنبهٔ تکوین و تشریع دارد: جنبهٔ تکوینی پدید آمدن نسلهایی با قابلیتهای بهتر است که اوجش تولد مسیح است، و جنبهٔ تشریعی قانونهایی است که جامعه بر آن شکل میگیرد. در قرآن تقریباً همیشه تکوین پشت پرده است و آنچه صریح و مدام یاد میشود نقش تشریعی انبیاست؛ نقش تکوینی در قالب داستانها و تقارنی مثل اینجا گفته میشود. او این را قاعدهای کلی در خلقت میداند و به دوگانگی زن و مرد ربط میدهد: زن انگار در مرکز عالم تکوین است و مرد در عالم تشریع، و این به این معنا نیست که مردها زنها را پشت پرده نگاه داشتهاند.
یکی از حاضران میپرسد یعنی با تکوین این نسل دارد بهتر میشود؟ او میگوید داشت بهتر میشد: در سلسلهٔ انبیا نسلهای بسیار منحرف از بین میرفتند و از نسل ابراهیم نسل پاکتری پدید میآمد. وقتی حاضری آیهٔ سورهٔ واقعه را دربارهٔ جمع کثیری از اولینها و تعداد کمی از آخرینها میآورد، میگوید چنین حرفی نمیزند که روند تا ابد صعودی است؛ اتفاقاً با همین آیه قبلاً استدلال کرده که هرچه جلوتر میرویم اوضاع بدتر میشود. اوج تکوین را در تولد مسیح میداند و اوج تشریع را در قرآن؛ پس از آن انتظار دارد افت کند، هرچند نابودی بخشی از اقوام فاسد و پدید آمدن آدمهای خوب متوقف نشده و فقط شدت دوران انبیا را ندارد.
یکی از حاضران میخواهد تکوین بازتر شود، چون قرآن تأکید میکند پیامبران برادر و بشر مثل ما هستند. او میگوید به گمانش در میان اهل سنت سوءتفاهمی هست: به بخش تکوینی سلسلهٔ انبیا توجه زیادی ندارند و از آیهای مثل «إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکمْ» نتیجه میگیرند که پیامبر مثل بقیهٔ آدمهاست؛ به نظر او معنایش این است که فرشته نیست و به جایی رسیده که به او وحی میشود. اینکه دربارهٔ قوم نوح میگویند ایمان نمیآورند، به این معنا نیست که از اول امکان ایمان نداشتند؛ خداوند، مثل علم غیب، خبر میدهد که کارشان به اینجا رسیده است. زمینه برای همه فراهم است، ولی پتانسیلها فرق میکند: بعضی ذاتاً ذوق عرفانی دارند و بعضی زحمت بیشتری باید بکشند.
سه داستان همانند
او میخواست دربارهٔ پاکسازی نسل که خداوند انجام داده بیشتر بگوید، ولی به جلسات آینده میگذارد. دربارهٔ ساختار میگوید دو داستان بلند داریم و سه داستان کوتاهتر؛ هود و صالح و شعیب با عبارت «أَخَاهُمْ» شروع میشوند و به هم نزدیکترند، و پایان داستان نوح با آغاز داستان ابراهیم پیوند بیشتری دارد. این پیامبران از بخش محترمی از قوم میآمدند: به صالح میگویند پیشتر مورد امید بودی و به شعیب میگویند اگر خاندانت نبود سنگسارت میکردیم.
به گفتهٔ او این برادری و احترام انگار برای پیامبر نگرانیهایی پدید میآورد و یکی از اهداف سوره التیام این مشکل پیامبر است؛ ولی باز نگران است که تأکید زیاد روی این جنبه محتوای کلی سوره را تحتالشعاع قرار دهد، چون اگر کسی جملهٔ معترضه را هم نبیند سوره کار خودش را میکند، هرچند چیز مشخصی را از دست میدهد. سه داستان ساختار مشابهی دارند: پیام پیامبر، مجادله، وعدهٔ عذاب و نابودی؛ و باید هم شباهتها را دید هم تفاوتها را.
داستان هود، وارونگیها و نام سوره
او میگوید بینه یکی از واژههای کلیدی سوره است و معمولاً یا خداوند اعلام میکند مؤمنان و پیامبران بینه دارند، یا پیامبری مثل نوح میگوید بینه آوردهام؛ ولی در داستان هود بینه از زبان قوم و در مقام انکار شنیده میشود: «مَا جِئْتَنَا بِبَینَةٍ». این وارونگی اول است. وارونگی دیگر این است که هود به قومش میگوید «فَکیدُونِی جَمِیعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ»، حرفی که معمولاً قومها به پیامبران میزدند.
به نظر او انگار هود نزدیکترین موضع را به پیامبر دارد، چون به پیامبر هم میگویند بینه نیاوردی، نه گنج آوردی و نه فرشتهای همراهت است. دربارهٔ نام سوره میگوید معمولاً اسم سوره را به محتوا ربط میداد، ولی این بار حس کرد نباید خودش را مقید کند؛ حرفهایی که میزند او را به این سمت میبرد که هود مشابهترین موقعیت را به پیامبر دارد، ولی نگران است و نمیخواهد روی آن تأکید کند. به نظرش نامگذاری بیشتر از این کاری نمیکند که بخشی از سوره را پررنگ کند.
بینهٔ هود چیزی بود خارج از درک قومش؛ نمیگویند نمیفهمیم، میگویند نیاوردی، و قوم هود ظاهراً همینطور بودند. در داستان صالح بینهٔ روشنی ارائه میشود، و در شعیب به نظر میآید هرچند میگویند بیشتر حرفهایت را نمیفهمیم، بالاخره حرفی زده میشود. شاید اسم سوره از شباهت بیشتر وضعیت پیامبر با هود آمده باشد.
آیهٔ «إِنِّی تَوَکلْتُ عَلَی اللَّهِ رَبِّی وَرَبِّکمْ» را که جملهٔ حکیمانهٔ هود است، آقای جوادی آملی از بالاترین حکمتهای قرآن میداند که از قول پیامبران روایت شده؛ به نظر او قوم هود از آن چیزی نمیفهمیدند، چنانکه حواریون، به نظر میآید، به روایت انجیل از حرفهای مسیح. هود به نظر میآید میداند که کار به پاکسازی این قوم و آمدن قومی دیگر میرسد و صریح میگوید. داستان با «وَإِلَی عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا» شروع و با نفرین «أَلَا بعداً لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ» تمام میشود، که تقارن خوبی دارد. او میافزاید قوم هود از نظر تاریخی قوم عرب است و هود پیامبر اجداد اعراب است؛ نمیداند چقدر با اطمینان میشود گفت، ولی شواهد تاریخی اینگونه است، و این ارتباطی تاریخی میان قوم پیامبر و قوم هود برقرار میکند.
صفت جبار
او میگوید بعضی فکر میکنند جباریت چیز بدی است و جبار را از جبران میدانند؛ ولی به قرینهٔ آیهٔ «وَاتَّبَعُوا أَمْرَ کلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ» فکر میکند واضح است که جبار جبرانکننده نیست و زورگو ترجمهٔ بهتری است. جباریت را صفتی خیلی خوب برای خداوند میداند: جبار اراده را سلب میکند و مجبور میکند، و آسمانها و زمین ناچارند کار خداوند را انجام دهند؛ جبار وقتی بد است که شما را به بدی و پیروی از هوا و هوس مجبور کند. او میگوید قوم عاد از آدمهای زورگو پیروی میکردند، نه از پیامبران خودشان.
صالح، ظاهربینی و بینهٔ غیرکلامی
داستان صالح با همان توحید شروع میشود و قومش میگویند پیشتر در میان ما مورد امید بودی. او میگوید آدمهایی که از نظر معنوی در سطح پاییناند مدام درگیر «من و تو و ما» هستند، ظواهر نظرشان را جلب میکند و مبدأ حرف برایشان مهم است؛ قوم صالح هم دربارهٔ خود صالح حرف میزنند. نمونهاش صحنهای از فیلم محمد رسولالله است که خسروپرویز به فرستادهٔ پیام توحید میگوید «تو عربِ بیابانگرد با بوی تعفن بز از صحرا آمدی و میخواهی به من درس بدهی»، و داستان شازده کوچولو که دانشمندی ترک با لباس ترکی ستارهاش را توضیح میدهد و کسی توجه نمیکند، ولی چند سال بعد با کراوات همه استقبال میکنند.
او میگوید داستانها از هم مستقلاند و لازم نیست با تم تثبیت قلب ارتباط داده شوند؛ ولی ویژگی داستان صالح این است که او بینهٔ غیرکلامی آورد، شتر را. بارها در قرآن به پیامبر گفته میشود فکر نکند اگر گنجی از آسمان بیاورد اتفاقی میافتد؛ قوم صالح بینهٔ دیدنی میخواستند و برایشان آورد ولی کوچکترین تأثیری نگذاشت، چنانکه موسی برای فرعون معجزه آورد. صالح میگوید این شتر خداست، به بدی با او رفتار نکنید؛ آنها شتر را میکشند و قوم از بین میرود. دربارهٔ جزئیات این داستان در جلسهٔ آینده صحبت میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه