او میگوید در جلسهٔ قبل تا داستان صالح خواندند و امروز میخواهد دربارهٔ صالح، لوط و شعیب مختصر و مفید صحبت کند تا بخش داستانها تمام شود. بیشترین جا را به شتر صالح و مسئلهٔ بینه میدهد، سپس از ابراهیم و لوط و شعیب میگوید و دو سطح انحراف را در آنها میبیند. در پایان به ظهور موسی و جمعبندی داستانها میرسد، و اینکه از موسی به بعد بساط عذاب و پاداش به آخرت موکول میشود.
ثمود و دعوت صالح
او میگوید عبارتی که صالح به قومش میگوید، «هُوَ أَنْشَأَکمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَکمْ فِیهَا»، نشان میدهد اینها تمدن قابلذکری داشتند، و قرآن در جای دیگر هم ثمود را با «جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ» وصف کرده است. اگر بعضی حدسها درست باشد که تمدن کشفشده در شمال عربستان همان ثمود است، به عنوان حدسی که حداقل قابل تحقیق است میگوید شاید سیستم آبیاری پیشرفتهای داشتند؛ اصلاً نمیخواهد بر آن تأکید کند. از توصیفهای قرآن فکر میکند برمیآید که ثمود جانشینان قوم عاد و اجداد اعراباند و احتمالاً در منطقهای خشک و صحرایی زندگی میکنند.
دعوت صالح همان دعوت به توحید و استغفار و توبه است که نکتهٔ اصلی ابتدای سوره بود. قومش میگویند «کنْتَ فِینَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا»، و او از این نتیجه میگیرد که صالح از خانوادهٔ محترمی بوده و پیش از ادعای پیامبری آدمی با شخصیت و صلاحیتهایی، شاید باهوش یا کاردان یا قوی، بوده است. صالح در پاسخ میگوید اگر بینهای داشته باشد و خداوند رحمتی به او داده باشد، اگر نافرمانی کند چه کسی او را یاری میکند.
شتر صالح: بینهای قطعی
به گفتهٔ او ویژگی داستان صالح این است که صالح معجزهای قابلدیدن ارائه میکند، و چنین چیزی در داستان نوح و هود و لوط و شعیب نیست؛ قرآن همهجا دربارهٔ این معجزه به اجمال صحبت میکند. در روایات شتر از کوه شکافته بیرون آمده و بچهای دارد، و در بعضی از آنها خیلی بزرگ است. فکر میکند وقتی قرآن داستانی را با اجمال میگوید، شاخهوبرگهایی را میزند چون آن قسمتها مهم نیست، و کافی است بپذیریم این شتر برای قوم بینه بود؛ ولی شاید روایات درست باشد.
به نظر او نکتهٔ اصلی این است که قوم صالح از او چنین چیزی خواستند و او اجابت کرد، و به نظر میآید بینه بودن آن قطعی است و دیگر مجادلهای از طرف قوم نیست. چنین بینهای قومی را که در سطح معنوی خیلی پایین است هدایت نمیکند و همین بینه بلای جان قوم صالح است: نوح بدون چنین بینهای ۹۵۰ سال با قومش حرف زد، ولی برای قوم صالح بعد از کشتن شتر فقط سه روز مهلت بود. او میگوید بیمیل نیست داستان را به همین شکل قبول کند، ولو اینکه در قرآن نیامده که قوم خواستند شتری از کوه بیرون بیاید، به قرینهٔ «جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ».
شتر بهعنوان بینهٔ مزاحم
به نظر او شتر وجودی آزاردهنده است: بینهای ظاهر شده که هر روز میچرد و قوم باید هر روز آن را ببیند و این به آنها فشار میآورد، و اصطلاح «نَاقَةُ اللَّهِ» به اندازهٔ کافی جای فکرکردن دارد. شرک و توحید چیزی نیست که در یک لحظه تصمیم بگیرید، به سبک زندگی و گذشتهٔ آدمها و کیفیت وجودشان ربط دارد؛ شاید چند نفر ایمان بیاورند ولی اکثریت قریب به اتفاق آمادگی ندارند و بینه برایشان خار چشم است.
او میگوید شرط یک روز آب برای شتر شاید بیشتر حس فشار روی قوم را میدهد، و آن را تمثیل خوبی میداند، چون آب حالت حیات است: برای آدم سرخوشی که زندگیاش با شرک و فجور هماهنگ است، بینه فقط آن سرخوشی را تهدید میکند، مثل آدمی در اشعار خیام که مرگ به فکرش میآید و خوشیاش زایل میشود. شاید به همین خاطر داستانهایی ساختند که شتر خیلی آب میخورد و خیلی بزرگ بود، برای توجیه اینکه چرا این قوم اذیت شده.
به نظر او شتر نماد بینه است برای کسی که اعتقادی ندارد، و مثال میزند که آدم سیگاری اگر بینهای بیاورند که سیگار خوب نیست، زندگیاش سخت میشود، و اگر کنار نگذارد علیه عقل خود کاری کرده و آسیب اساسی میبیند. عاقبت درخواست چنین بینهای این است که شتر را میکشند، یعنی عقل و قسمت تشخیص بینهشان را خاموش میکنند. تا وقتی بینه کلامی است حالت بینه صددرصد نشده و کسی که امکان ایمان دارد با حرف قانع میشود؛ و بدون این بینه شاید سه سال یا سی سال مهلت داشتند.
بینه در قومها و پرسشهای حاضران
او میگوید از آغاز نظر را به بینه در این سوره جلب کرده و داستانها بهوضوح حول آن میچرخند. به نظر او قوم نوح اصلاً مفهوم بینه را نمیفهمد، قوم هود میفهمد ولی میگویند آنچه هود آورده بینه نیست، و قوم ثمود میگوید اگر بینه بیاوری قبول داریم. اوج این ماجرا داستان ثمود است که نشان میدهد ارائهٔ بینه به درد نمیخورد؛ حتی اگر پیامبر شقالقمری انجام بدهد، فوقش یک یا دو نفر ایمان میآورند، و شاید ایمان دستهجمعی قوم یونس مکانیسمی دیگر دارد.
یکی از حاضران میپرسد نیاکان ثمود عاد بودند؟ او میگوید به نظر میرسد همهٔ شواهد همین است، مخصوصاً سخن شعیب که داستانها به ترتیب تاریخ ذکر میشوند، و قوم نوح در بینالنهرین بودند. به پرسشی دربارهٔ سخن خدا به نوح پاسخ میدهد تناقضی نیست: گفته شده از کسانی که تا به حال ایمان نیاوردهاند کسی ایمان نمیآورد، و آنچه قطعی است این است که از آدمهای خیلی بد آدمهای خیلی بد متولد میشوند و عکسش هیچوقت درست نبوده.
ابراهیم و لوط
به گفتهٔ او داستان بعد، ابراهیم، یکدفعه جور دیگری شروع میشود و مسئلهٔ بینه در آن نیست؛ جملهٔ اولش این است که ملائکه به سراغ ابراهیم آمدند. قسمت اول انگار در آسمان میگذرد و ابراهیم موجودی آسمانی است، و این اتفاق مقدس، یعنی ظهور ملائکه و بشارت اسحاق، نوری در وسط این سیاهیهاست. او اصطلاح relief را میآورد: با یک داستان ترسناک نمیتوانید هی مردم را بترسانید و باید حدود پنج دقیقه آرامش ایجاد کنید، و داستان ابراهیم مثل ریلیفی است تا بتوانیم تحمل داستان بعدی را داشته باشیم.
دربارهٔ لوط میگوید به نظر میآید لوط از اول، وقتی فرستادگان را دید، به دلش بد افتاد، و از فضای داستان برمیآید که جوانان بسیار زیبایی بودند. دربارهٔ «بناتی» میگوید ظاهر آیه دختران خود لوط است و در تورات هم لوط دو دختر دارد، و این بحث را چندان جالب نمیداند، چون هر حالتی که ترجمه شود نتیجهٔ داستان فرقی نمیکند. لوط آرزو میکند که قدرتی داشته باشد که بتواند مقابله بکند، و بلافاصله آنها میگویند «إِنَّا رُسُلُ رَبِّک»، همان قوت و رکن شدیدی که او میخواهد.
شعیب و دو سطح انحراف
در داستان شعیب بعد از دعوت به توحید بحث به پیمانه و ترازو و مسائل اقتصادی میرود، که جای تعجب دارد چون انتظار میرود بحث دربارهٔ شرک و توحید باشد. او میگوید گفتهٔ قومش، «أَصَلَاتُک تَأْمُرُک أَنْ نَتْرُک مَا یعْبُدُ آبَاؤُنَا»، ستایشی از نمازخواندن شعیب است که حتی این ابلهان فهمیدند نمازش چه کیفیتی دارد؛ انگار نماز او مرتب ایراد میگیرد و آنها میگویند با مال خودمان هر کاری که میخواهیم میکنیم.
قومش میگویند «مَا نَفْقَهُ کثِیرًا مِمَّا تَقُولُ»، و به او میگویند اگر خانوادهات نبود سنگسارت میکردیم. او میگوید جواب شعیب تکاندهنده است: او را تهدید به مرگ میکنند، ولی چیزی که او را ناراحت میکند این است که انگار به خداوند توهین کردهاند، و میگوید «أَرَهْطِی أَعَزُّ عَلَیکمْ مِنَ اللَّهِ»، یعنی خانوادهٔ او برای آنها عزیزتر از خداست.
به نظر او در لوط و شعیب بیشترین درگیری با سبک زندگی مردم است و در تمدنهای پیشرفته بتپرستی به حاشیه میرود، چون عامل آن مسئلهٔ فکری نیست بلکه چیزی در درون آدمهاست. دو سطح انحراف را میبیند: یکی در سطح فیزیولوژی و چیزهای طبیعی، که قوم لوط نشانهٔ آناند، و دیگری در سطح اعتباری، مالکیت و روابط اجتماعی، که قوم شعیب در آن مشکل دارند.
تقارنها و خانوادهٔ پیامبران
او میگوید میان تولد اسحاق و یعقوب و مرگ پسر نوح تقارنی ادبی هست، نه زمانی: در یکی پسر میمیرد و در دیگری پسر مقدسی به دنیا میآید. اگر پسر نوح پسر او نباشد، چنانکه مفسران غربی میخواهند «لَیسَ مِنْ أَهْلِک» را نتیجهٔ رابطهٔ نامشروع همسر نوح بدانند، این تقارن به هم میخورد؛ به نظر او تقارن وقتی کامل میشود که پسر واقعی نوح باشد و احتمال آن بیشتر است که «لَیسَ مِنْ أَهْلِک» جنبهٔ معنوی داشته باشد نه مادی.
عبارت «أَخَاهُمْ» نشان میدهد پیامبران از خود قوم بودند و میانشان صمیمیت بود، چنانکه تعلقخاطرهایی میان آنها بود و قوم صالح پیش از درگیری به او تعلقخاطر داشت و قوم شعیب به خانوادهٔ او احترام میگذارد. اشاره به خانوادهٔ پیامبران هم در داستانها زیاد است، مثل پسر نوح و زن لوط، و خانوادهها هم مجازات میشوند؛ شاید به محبت پیامبر برگردد که قلبش راضی نیست آنها مجازات شوند، در پیوند با «لِنُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَک».
موسی و جمعبندی داستانها
پایان این سلسلهٔ انبیا به گفتهٔ او با ظهور موسی است: نزول شریعت و تشکیل جامعهٔ دینی برای اولین بار، نقطهٔ عطفی در تاریخ بشر. پیش از موسی داستانها اینگونه است که قوم از بین میرفت و بعد از موسی دیگر نه، و به خود او فقط اشارهای میشود. به نظر او دو جور امر هست: امر خداوند که ردخور ندارد، و امر فرعون که «وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ».
او میگوید در آیات پایان داستان موسی بارقهای از امید هست، چون همه عذاب نشدند و از موسی به بعد انگار بساط عذاب و پاداش به روز قیامت موکول میشود. برای پیامبر شاید این خیلی تسکیندهنده نباشد: اگر ایمان نیاورند، چه در این دنیا عذاب شوند چه در آن دنیا فرقی نمیکند، و شاید اگر در این دنیا عذاب شوند بارشان کمی سبکتر شود.
در جمعبندی میگوید غیر از مسئلهٔ خانوادگی بودن، مسئلهٔ ارائهٔ بینه و واکنش مردم در این پنج داستان پررنگ است، و نه بینهٔ کلامی و نه غیرکلامی اثر میگذارد. هدف داستانها این است که بگوییم آنها به خودشان ظلم کردند و بتهایشان کمکی نکرد، و عذاب آخرت ویژگیاش این است که قوم و قوم ندارد و همه با ملاک واحدی قضاوت میشوند؛ تأخیرها هرچه باشد، آن روز قطعی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه