او میگوید این جلسهٔ آخر بررسی سوره هود است: آیات پایانی را میخواند و بعد به کل سوره بازمیگردد. از شش آیهٔ آخرت و پرستش تقلیدی شروع میکند، سپس از احسن عمل و تم دوم سوره، یعنی دلداری و دعوت پیامبر به صبر، میگوید. بعد دربارهٔ «أُولَئِكَ» و بینه، ارتباط پنج داستان، دو انحراف داستانهای آخر و سبک ابهام قرآن بحث میکند.
آیات پایانی و آخرت
او میگوید جلسهٔ گذشته تا حدود آیهٔ ۱۰۸ پیش رفتند. بعد از پنج داستان پیامبرانی که همه عذاب شدند و خصوصاً آیهٔ آخذ پروردگار، زمینه فراهم میشود که متوجه آخرت شویم؛ شش آیهٔ ۱۰۳ تا ۱۰۸ به آخرت اختصاص دارد. میگوید وقتی به بخشی دربارهٔ آخرت یا توحید میرسید، لازم نیست حتماً توجیهی داشته باشد که چرا اینجا آمده، چون اینها اهداف اصلی هستند.
عذابهای دنیا برای هر قوم تاریخ و جغرافیای جدا داشت، ولی در آخرت همهٔ آدمها در یک روز جمع میشوند و مورد قضاوت قرار میگیرند. به گفتهٔ او اصل مصون بودن از عذابهای دنیوی نیست، بلکه مصون بودن از عذابهای آخرت است.
تم دوم یا فرعی سوره تذکر به پیامبر است و اینکه قوم عذاب شوند یا نه مسئلهٔ فرعی است. تم اصلی که در مقدمه آمده این است که انسانها برای ابتلا و احسن عمل خلق شدهاند و نسبت به این به دو گروه متمایز تقسیم میشوند؛ مسئلهٔ پیامبر کاملاً در پرانتز است. از آیهٔ ۱۰۹ تا انتها همان پرانتز تم اصلی میشود و بیشتر خطاب به پیامبر است که چطور برخورد کند و صبر کند.
پرستش تقلیدی
او میگوید ادعای عرفا یا عارفنماها که بتپرستی عیبی ندارد چون جلوههایی از خدا را میپرستند، توجیهی ندارد. به گفتهٔ او آیه میگوید اینها فقط همان را میپرستند که اجدادشان میپرستیدند، یعنی کاری جز تقلید نمیکنند: در جامعهای به دنیا آمدهاند و به آنها گفتهاند این کار را بکنید، و حسی از پرستش، شور یا عشق در کار نیست؛ به تعبیر او اینها مردهاند و در سطح حیات بسیار نازل خود دستورات را اطاعت میکنند.
یکی از حاضران میپرسد آیا هر عبادتی تقلید نیست؛ او میگوید میتوانیم بگوییم، اما نمیگوید. در جلسهٔ اول توضیح داده بود که خوارج عبادت میکردند و به جایی نمیرسیدند چون عبادت آنها هم از این جنس بود. نصیب این افراد همان اندازهای است که کار کردهاند؛ برخلاف یوسف که حرف پدرانش را نه چون پدرانش گفتهاند بلکه چون دین حق است پذیرفت.
آیهٔ بعد را دربارهٔ کسانی میداند که بعد از مشرکین آمدند و از همین جنساند: بعد از موسی شریعت آمد و جوامع دینی تشکیل شد، و کسانی که تقلیدی زندگی میکنند و درک عمیقی از دین ندارند دچار اختلاف میشوند و فرقه درست میکنند. به گفتهٔ او خداوند برای پیروان شریعت مصونیتی از آن نوع عذابها قائل شده، ولی قرآن بارها صراحتاً بیان میکند که اینها از آنها نیز بدتر هستند.
احسن عمل و ابتلا
اگر بخواهد در یک کلام بگوید موضوع اصلی سوره چیست، آیهای است که میگوید آسمان و زمین را خلق کرد «لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا»؛ یعنی ما خلق شدهایم و در حال آزمایش هستیم که چه کسی بهترین عمل را دارد. دعوت به استغفار، توبه و عبودیت همه در همین چارچوب مطرح میشود، و واژهٔ عمل فشرده تکرار میشود، گاهی چهار الی پنج بار در سه چهار آیه. به گفتهٔ او کسی که حیات دنیا را بخواهد نتیجهٔ اعمالش را در همینجا به طور کامل میبیند، و کسی که برای دنیای دیگر کار میکند نتیجه را در جای دیگر.
آیهٔ «فاستقم» را آیهای میداند که در حدیث نبوی گفته میشود سوره هود پیامبر را پیر کرد؛ آنجا دعوت به صبر است، و «ولا ترکنوا» را اشاره به این میداند که مثلاً سران قریش ستمکارند که نباید به آنها تمایلی پیدا کرد. میگوید هرگاه از صبر حرف زده میشود کلمهٔ صلاة هم در کنار آن میآید، و آیهٔ «إن الحسنات یذهبن السیئات» برای کسی که از این سوره اثر بپذیرد و ببیند کارنامهٔ زیبایی ندارد بسیار التیامبخش است.
یکی از حاضران میپرسد اگر کسی نماز نخواند از محسنین نیست؟ او میگوید قطعاً نیست، چون در قرآن اولین چیزی که برای محسنین مطرح میشود نماز است و زیباترین عمل ممکن صرفاً کمک به مردم نیست بلکه نمازخواندن است. حاضر میگوید احساس خطر میکند و او پاسخ میدهد که بسیار خوب است که احساس خطر بکند.
دلداری پیامبر و تأسف از عذاب
به گفتهٔ او در این داستانها پیامبران تمایل ندارند قومشان عذاب شود. وقتی به نوح خبر داده میشود که دیگر ایمان نمیآورند، بسیار غمگین میشود، ولی چون حکم خداوند اینطور شد، نوح به عنوان عبد کامل همراهی میکند و میخواهد که کسی از کافران باقی نماند؛ این ملاطفت تا زمانی است که امیدی به ایمان آوردن باشد. او میگوید لحن آیهٔ ۱۱۶ تأسفبار است و نباید فرض کرد لحن خداوند خوشحال است؛ این تأسف همگانی است از پیامبران تا آسمانها که چرا بشر اینگونه است.
قسمت انتهایی بر پیامبر متمرکز است و تم دوم در آن کاملاً تم اصلی میشود: پیامبر دعوت به صبر میشود و از داستانها قلبش آرام میگیرد، و برای مؤمنین هم حق و موعظه و ذکر هست. او میگوید در سورهٔ یونس هم همین نظم بود، ولی تم دوم در هود از اول پررنگتر است.
یادآوری میکند که وظیفهای ندارد ارتباط سورهها را بگوید مگر ارتباط روشن باشد، ولی این تم در سورهٔ یوسف هم هست، هرچند ضمنی: بعد از داستان آیهای میآید که پیامبر هرچه حریص باشد اکثر مردم ایمان نمیآورند. به گفتهٔ او به نظر میآید تلاش یوسف و پدرش برای برگرداندن برادران به نتیجهٔ مطلوبی نرسید، و این تم در یونس و هود پررنگتر است.
بازی «أُولَئِكَ» و تجدیدنظر
او میگوید چیزی شبیه تجدیدنظر دارد و آنقدر قاطعانه نگفته بود که خلاف آن را نگوید. دربارهٔ آیهٔ ۱۷، «أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ»، اختلاف بر سر ترجمه است نه تفسیر: «أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ» به چه برمیگردد؟ فکر میکند، هرچند مطمئن نیست، استدلال المیزان این است که نباید بینه را به پیامبر برگرداند، چون «أُولَئِكَ» مرجعی پیدا نمیکند؛ در ابتدا او هم به همین دلایل لفظی تمایل داشت که کلی معنی شود.
ولی راهحلی پیدا کرده که با خیال راحت بینه را به پیامبر برگرداند: شاهد او قرآن است، چنانکه صالح شتر داشت، و «مِنْ قَبْلِهِ» کتاب موسی است. «أُولَئِكَ» را در سوره یک بازی میداند که توجهش به آن جلب نشده بود: این واژه مدام برای دو گروه تکرار میشود، مؤمنان و کافران، و به آیهٔ ۲۴ میرسد که دو فرقه را مثل کور و بینا میداند. فکر میکند شش بار آمده، سه بار برای مؤمنین، ولی مطمئن نیست درست شمرده باشد.
«أُولَئِكَ» گروه اول همان کسانی است که در آیهٔ ۱۱ دربارهٔ آنها گفته شده صبر کردند و عمل صالح انجام دادند؛ مفسران را این «أُولَئِكَ» اذیت میکرد، ولی او دیگر اذیت نمیشود و خوشش میآید. میگوید با محتوای کلی سوره هم هماهنگتر است.
بینه و ارتباط داستانها
او دو واژهٔ کلیدی سوره را عمل و بینه میداند: تم اصلی حول احسن عمل و ابتلا است و تم فرعی دربارهٔ بینه، یعنی از پیامبر بینه میخواهند و قبول ندارند. حسش دربارهٔ سه داستان اول این است که عکسالعمل در برابر بینه فرق میکند: قوم نوح اصلاً نمیفهمند بینه چیست، قوم هود میفهمند ولی بینهٔ این پیامبر را قبول ندارند، و قوم سوم بینه را سر میبرند. میگوید گاهی بینه نیاوردن در باطنش رحمت است؛ در پاسخ به یکی از حاضران میگوید اصل مشخصی است که اگر بینه بیاید عذاب جلو میافتد.
دربارهٔ ارتباط پنج داستان، اولین نکته قرینه بودن مرگ پسر نوح و بشارت تولد اسحاق و یعقوب است: بشارت به یک نسل داده شد، و این با نابودی نسلی که حتی پسر پیامبر بودهاند تقارن دارد. او میگوید داستان ابراهیم از جنس دیگری است، میانپرده، و جدا شدن ابراهیم نقطهٔ عطف تکوینی تاریخ است که به اسحاق و یعقوب و نهایتاً مسیح میرسد؛ شریعت موسی نقطهٔ عطف تشریعی است که به قرآن ختم میشود.
دو داستان آخر از سه داستان اول فضای متمایزی دارند و بر گناه قوم متمرکزند. دربارهٔ لوط میگوید انحراف تکوینی میبینید، تمایل غریزی به مرد، و انحراف قوم شعیب به نظر او مدرن است: مسائل مال و پول و بازار.
دو انحراف و نمادها
او میگوید گناه قوم شعیب از جنس چیزی است که امروز سرمایهسالاری مینامیم: آدمها چیزهای قراردادی مثل پول و مالکیت و طبقه میسازند و در قراردادهایی که گذاشتهاند گم میشوند. انحراف قوم لوط را هم نمادین مردسالاری میداند: مردسالاری انحراف از غریزه است، چون غریزهٔ سالم این است که مرد از زن و ارزشهای زنانه خوشش بیاید. با این حال میگوید چون خودش چنین عقایدی دارد دوست ندارد آنها را به قرآن ارجاع دهد؛ آن را قابل تأمل میداند و میپذیرد که کس دیگر جور دیگری تعبیر کند.
او با صراحت میگوید حرفهایش در این جلسهٔ آخر بیشتر حالت تحلیل کردن و فکر کردن است تا نتیجهٔ قطعی. میگوید آنچه در داستانها رخ میدهد بار نمادین هم دارد، مثلاً کشتی نوح نماد نجات است. در داستان لوط تمایل آدمهایی که همجنسگرا هستند به تجاوز به فرشتههایی که آمدهاند به نظرش انگار به چیز بزرگتری اشاره میکند، به حس دشمنی با پاکی؛ این را ضعیفترین چیزی میداند که میگوید و برای شروع فکر کردن. آن را در ذهنش به دنیای مردسالار امروز ربط میدهد، که به نظر او میل به هتک مقدسات، مثل کاریکاتور پیامبر، دارد.
ابهام و مشارکت مخاطب
یکی از حاضران دربارهٔ آیههای نصفه میپرسد. او میگوید این کاملاً سبک قرآن است: جاهایی خالی میماند که باید پر کرد، و خیلی جاها ابهام عمدی است؛ متن تعامل ایجاد میکند و خواننده در ساختن معنا مشارکت میکند. قرآن مثل قانون اساسی و دفترچهٔ کنکور نیست که سعی شود هیچ ابهامی نباشد. مثلاً آیهای میآید که وسطش معلوم نیست خدا میگوید یا شیطان یا مشرکین، و ما باید بفهمیم.
مثال میآورد که آیهای دربارهٔ اینکه دین نزد خدا اسلام است میتواند آدمی را که «فی قلوبهم مرض» است گمراه کند، در حالی که به گفتهٔ او همهٔ قرآن خلاف این را میگوید. میگوید چنین نیست که خداوند نداند این آیه این ابهام را دارد و عدهای را گمراه میکند؛ اصلاً خداوند میگوید میخواهم گمراه کنم، و آدمی که گمراه نمیشود دلیلش استاد فرم بودن نیست بلکه این است که از شواهد دیگر قرآن میداند آن برداشت غلط است.
میگوید از همهٔ قوانین هرقدر واضح نوشته شوند میشود سوءاستفاده کرد، مثل اصل ۲۷ قانون اساسی دربارهٔ تظاهرات. قرآن به جای رفتن به سمت وضوح، مثل نردبانی است که تا جایی پایین آمده و آدم باید تلاش کند از آن بالا برود؛ اگر تمایلات انحرافی داشته باشد همین نردبان بدتر او را زمین میاندازد. دوستی که اهل قرآن نبود به او گفته بود این آیه برایش مدرن است که در متن نوشته هم هدایت و هم گمراه میکند؛ او میگوید چون خواننده در برابر متن فعال است پاداش میگیرد و اگر غلط تعبیر کند مجازات میشود؛ و نفهمیدن اینکه یک جمله متعلق به مشرکین است یا پیامبر را بد میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه