این دومین جلسه از درسگفتارهای سورهٔ ابراهیم است؛ جلسهٔ پیش دربارهٔ کل سوره بود و مقدمه خوانده شد. او میگوید مقدمه از نازل شدن کتاب برای بیرون آوردن مردم از ظلمت به نور سخن میگوید و از همان آغاز روی زبان تأکید میکند، مثلاً در «مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ». او دو بحث در این جلسه میخواهد انجام دهد: داستان انبیا در این سوره، و ارتباط زبان با ظلمت و نور که به تمثیل کلمه طیبه مربوط میشود. از داستان انبیا شروع میکند چون سادهتر است، و بحث زبان را سختتر میداند.
موسی، نخستین صاحب کتاب
به گفتهٔ او مقدمه به ارسال انبیا و نزول کتاب از دیدگاه خروج مردم از ظلمت به نور نگاه میکند، و آیهٔ نخست هدف آمدن کتاب را همین میگوید. نخستین پیامبری که سوره از او یاد میکند موسی است، چون تورات به معنایی که قرآن کتاب میداند نخستین کتاب نازلشده است؛ دربارهٔ ابراهیم واژهٔ صحف آمده و دربارهٔ نوح شریعتی نسبت داده میشود. دربارهٔ انجیل ابهامی هست که جای بحثش را اینجا نمیداند، ولی دستکم به قطع میداند که نخستین کتاب تورات است.
ساختار داستان انبیا در سوره به گفتهٔ او چنین است: نخست نکاتی دربارهٔ موسی که بعضیشان جای دیگر قرآن نیامده، سپس بازگشت به عقب برای نوح و عاد و ثمود، و در قسمتهای پایانی ابراهیم که وزن زیادی دارد و نام سوره از اوست. در بخش نوح و عاد و ثمود، بر خلاف رسم قرآن که این داستانها را کوتاه و جدا میآورد، تفکیکی میان برخورد این اقوام نیست و بخش مشترک آنان گفته میشود.
ایام الله در داستان موسی
آیهٔ نخست بخش موسی «وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ» به آیهٔ اول سوره برمیگردد و در پی آن «وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ» میآید. او میگوید معنای ایام الله مبهم است، چون اصطلاحی ویژهٔ همین سوره است، و آشنایی ما با آن از «یوم الله» ۲۲ بهمن است که اصطلاح سیاسی شده و اصطلاح آشنا ممکن است گمراهکننده باشد.
دو حدس میزند: روزهای خاص شریعت موسی، مانند شنبه، که باید به قوم یادآوری شود؛ یا روزهایی که در تاریخ خدا تجلی خاصی کرده، مانند شکافتن دریا و طوفان نوح. هر دو را تا حدود زیادی منطقی میداند و میگوید بسیاری از روزهای عبادی یهود یادآور همان روزهای خاص است. اگر باید یکی را برگزید، شاید حدس دوم مناسبتر باشد، چون آیهٔ بعد «وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ» است و نجات از فرعون را یادآوری میکند، هرچند کلمهٔ یوم در آن نیامده.
او میگوید با تعبیرهای سیاسی روز مخالفت نمیکند و اینجا تعبیر دوم، که به معنای سیاسی امروز نزدیکتر است، شاید حتی درستتر باشد. موسی نجات از فرعون را نعمت میداند و میگوید اگر شکر کنید نعمت شما افزوده میشود و اگر کفران بورزید مجازات شدید خواهد بود؛ سپس میگوید اگر همهٔ مردم کافر شوند خدا غنی و حمید است، و او واژهٔ حمید را به آیهٔ اول سوره پیوند میدهد. در این قطعه از سوره، به نظر او، مفهوم ایام الله و شکرگزاری غلبه دارد و داستان موسی از زاویهای خاص دیده میشود.
گفتوگوی مشترک اقوام و انبیا
قطعهٔ دوم، بدون پرداختن به ویژگیهای هر پیامبر، به مشترکات نوح و عاد و ثمود و کسانی که پس از آنان بودند اشاره میکند: وقتی پیامبران با بینات میآمدند، قوم میگفت ما به رسالت شما کافر هستیم و در چیزی که ما را به سمت آن دعوت میکنید شک داریم. او میگوید گفته نمیشود کدام انبیا این حرف را زدهاند، همه حرفهای مشابهی زدند. پیامبران میگفتند آیا در الله که آسمانها و زمین را خلق کرده است شک دارید، و او دعوت میکند تا گناههای شما را ببخشد و تا یک مدت معلومی عمر بدهد.
به نظر او اکثر اقوام در اینکه آسمانها و زمین خالقی دارد مشکلی نداشتند؛ مشکل شرک بود، یعنی خدایان محلی و نیروهای طبیعت، و در حالت مبتذلتر انسان پرستی، که او فکر میکند نازلترین نوع است. اقوام پاسخ میدادند شما بشری مانند ما هستید و میخواهید ما را از چیزی که آباء ما عبادت میکردند دور کنید، و نشانهٔ آشکاری میخواستند: «فَأْتُونَا بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ». او این را منشأ واقعی شرک در همهٔ اقوام میداند: نه عقیده و استدلال، بلکه سنتی که در جامعه جا افتاده و پیروی از اجداد.
دربارهٔ «گفتند» میگوید لازم نیست تصور کنیم همهٔ اقوام عین این جمله را به همهٔ پیامبران گفتهاند؛ میتوان گفت زبان حال یا محتوایی مشابه است. در پاسخ به سخنی که در متن نیامده، میگوید احساسش این است که واقعاً به زبان آمده، هرچند آنچه حاضر گفته ممکن است درست باشد؛ تصور اینکه همه دستهجمعی همنوا گفته باشند غلط است و کافی است یک نفر گفته باشد و در دل بقیه هم همین باشد. او میگوید امروز مردم پیروی از آباء را صراحتاً نمیگویند ولی همان کار را میکنند، و فایدهٔ ضبط این حرفها در قرآن این است که بدانیم اصل ماجرا همین است.
نابودی اقوام و رسالت جهانی ابراهیم
پیامبران میگفتند ما بشری مانند شما هستیم ولی خدا بر هر که بخواهد منت میگذارد و معجزه جز به اذن خدا نیست. قوم تهدید میکرد: «لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا»، و خدا وحی میکند که ظالمین را هلاک میکند و به پیامبران میگوید شما را پس از آنان در زمین جای میدهد. او این را روال تعداد زیادی از انبیای قرآن میداند؛ قوم نوح، ثمود و عاد نابود شدند.
او میگوید تاریخ انبیا را میتوان به چند بخش تقسیم کرد: تا ابراهیم انبیا انبیای قوماند و رسالت جهانی ندارند و معمولاً قوم هلاک میشود و پیامبر با مؤمنان نجات مییابد. به نظر میآید ابراهیم نخستین پیامبری است که رسالت قومی ندارد و رسالت جهانی دارد؛ از ذریهٔ او موسی و تورات و جامعهٔ دینی بنیاسرائیل پدید میآید، و دعوت ابراهیم در پیامبر ما، از نسل او از سمت اسماعیل، تکرار میشود و به کمال میرسد و ارسال انبیا پایان مییابد.
ظلمت، نور و زبان قوم
چون سوره از ابتدا با ذهنیت ظلمت و نور آغاز شد، او این دیالوگها را نمونهٔ ظلمت قوم و نور سخن پیامبران میخواند. به آیهٔ «وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ» اشاره میکند: پیامبران با همان زبان نهچندان جالب قوم حرف روشن میزدند. پیامبرانی مانند ابراهیم، به گفتهٔ او، خودشان زبانآور هستند و تورات و قرآن اصطلاحات و واژهها و بیانی تازه آوردهاند؛ مثلاً قرآن واژههایی مانند تقوا و ایمان را، هرچند کلمه وجود داشته، به معنایی به کار میبرد که پیشتر در عربی نبود، چنانکه شاعری مانند حافظ هم اصطلاحات خود را با معنای خاص میآورد.
کسی که میگوید از پدران پیروی میکنم، یعنی کاری به حق و باطل ندارد، و به گفتهٔ او این ظلمت است. در سخن قوم هیچ نشانهای از حساسیت به حق و باطل نیست؛ چیز دیگری آنجاست، یعنی پیروی از پدران و زورگویی. او این دیالوگ را نمونهٔ مقاومت در برابر تبیین پیامبران میداند.
موسی، نقطهٔ عطف
به گفتهٔ او پیش از موسی نتیجه نابودی اقوام و تجدید رسالت بود؛ با موسی کتاب نازل میشود و جامعهٔ دینی شکل میگیرد و روال نابودی قومها از میان میرود. بنیاسرائیل کارهایی بدتر از اقوام پیشین کردند ولی دچار عذاب الهی که از بین بروند نشدند؛ جامعه دینی و پیروی از شریعت و کتاب داشتن حائل بین این اقوام و نزول عذاب است، چنانکه مسلمانان هم کارهایی کردهاند که بیش از قوم نوح مستحق جارو شدن بودند. او به آغاز سورهٔ بقره ارجاع میدهد: کسانی که در دلهایشان بیماری است، به گفتهٔ او، سالی یک یا دو بار نزدیک میشوند که توبه کنند چون در معرض یک هدایتی قرار گرفتهاند، و آیهای هست که خدا تا وقتی استغفار میکنند عذاب نازل نمیکند.
دعای ابراهیم و زمینهسازی برای کتاب آخر
او میگوید راهی پیدا کرده که آیههای مربوط به ابراهیم، یعنی قسمت مورد علاقهاش، را زودتر از نوبتشان بخواند. دعای «رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا» را بیش از داستان ابراهیم و قومش اشاره به رسالت پیامبر میداند، و لحظهای را که ابراهیم اسماعیل را در صحرا گذاشته و بیتی بنا کرده برگزیده شده میخواند. دعا به این نحو مستجاب شد که خدا آنجا را حرم امن قرار داد. ابراهیم دربارهٔ کسانی که تبعیت نمیکنند میگوید «وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»؛ او این را درخواستی تلویحی برای بخشش میداند، بر خلاف نوح که برای قومش دعای نابودی کرد.
ابراهیم به گفتهٔ او علاقهای شدید به ذریه دارد و برای همین ماجرای رها کردن همسر و فرزند در بیابان برایش سخت بوده است. او میگوید میدانیم دعای رزق مستجاب شد و مکه، منطقهای بی آب و علف، مرکز تجارت شد، که به نظرش یک مقدار عجیب و پدیدهٔ چندان طبیعی نیست. شیعیان «فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ» را اشاره به مهر پیامبر و خاندان پیامبر در دل مردم میگیرند، و او میگوید یک تعبیر میتواند همین باشد.
او در مناجات ابراهیم صمیمیتی میبیند، شبیه دعای زکریا در ابتدای سورهٔ مریم، و ستایش او را که در پیری اسماعیل و اسحاق را یافت میآورد. از این دو شاخه به گفتهٔ او دو کتاب پدید آمد: از اسماعیل کتابی که موضوع بحث است و از خاندان اسحاق تورات. دعای ابراهیم را یادآوری اینکه چگونه زمینهٔ نزول کتاب آخر فراهم شد میداند، و میگوید میان قطعهٔ موسی و قطعهٔ ابراهیم قطعهای میانی است که اوجش «مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ» است.
کلمهٔ طیبه و خبیثه
چون این موضوع بحث مفصلی میخواهد، او تصمیم گرفته مختصر بگوید و برای تفصیل به جلسههایی ارجاع دهد که دربارهٔ آفرینش بود. در آنجا سعی کرده توضیح دهد که واژهها مستقیماً به چیزی در بیرون اشاره نمیکنند و به حالتهای درونی ما اشاره دارند. زبان را به ارث میبریم و نامها بیرون از ما هستند، و اگر واژگان گمراهکننده باشند حالتهای درونی گمراهکننده تجربه میکنیم. او خطبهٔ یوسف در زندان را میآورد که میگوید «إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمْ»: مشکل بتپرستی اسمهایی است که به چیزی اشاره نمیکند. واژگانی که مابهازایی ندارند خبیث هستند و باعث گمراهی میشوند، و واژههایی که به حقیقتی اشاره میکنند هدایت کننده هستند.
مثالش «غریزهٔ جنسی» است. میگوید تمایل به جنس مخالف شاخهای از درختی است که ریشهاش میل به بقای نسل و رسیدن به تعادل است و شاخههایی مانند بچهدار شدن، تشکیل خانواده و احساسات عاشقانه دارد؛ ولی این واژه همان شاخه را چیزی اصیل و مستقل نشان میدهد، و کسی میگوید «غریزه بود من چه کاری کنم». او کلمهٔ خبیثه را همینگونه میخواند: واژهای که انگار در هوا معلق است، چون نگاه نمیکنیم به بقیهٔ چیزها وصل است. تأکید میکند که زبان بار اجتماعی دارد و واژهٔ تصویبشده هالهای از قدرت پیدا میکند.
به گفتهٔ او زبانی که در آن به دنیا میآییم سنتهای غلط اجتماعی را هم در خود دارد، و این ما را وارد ظلمت میکند. برای همین کتاب لازم است تا به زبانی که به حقیقت اشاره میکند دسترسی داشته باشیم؛ در قرآن واژهٔ خبیثی مانند غریزهٔ جنسی نیست و خواندن مدام آن ذهن را اصلاح میکند. او میگوید یک راه مقابلهٔ شیطان با کتاب این است که همین واژهها را به معنایی دیگر جا بیندازد؛ مثلاً اگر در «إِنَّ الدّينَ عِندَ اللَّهِ الإِسلامُ» واژهٔ اسلام را به معنای متعارف امروز بگیریم و دقت نکنیم، ممکن است نتیجه بگیریم مسیحیت و یهودیت پذیرفته نیست. این مشکل را برای اعراب بیشتر میداند، و شاید مفسران بزرگی که زبان مادریشان عربی نیست از همهٔ اعراب بهتر بفهمند.
در پرسش و پاسخ پایانی، سخن حاضران در متن نیامده و به نظر میرسد پرسش دربارهٔ لزوم واژههای تازه است. او میگوید برای حالتهای ثابت انسان و ارتباطش با خدا و آخرت واژگان قرآن به نظر کافی میرسد، ولی برای مسائل روز قطعاً به واژهٔ تازه نیاز هست. واژهٔ پست مدرنیست را مثال میزند که بعضی میگویند کاملاً مزخرف است و به هیچ چیز واقعی اشاره نمیکند و بعضی دفاع میکنند که لازم بود. هر واژهای که به یک واقعیت و حقیقت اشاره کند طیبه است.
→ متنِ کاملِ این جلسه