او میگوید این سومین جلسهٔ سورهٔ ابراهیم است و جلسهٔ اصلی بحث، چون اجزا را به هم پیوند میدهد. نخست قطعههای سوره را مرور میکند و میپرسد چرا اولین قطعه به موسی میپردازد و ابراهیم چه ارتباطی با خروج از ظلمات به نور دارد. برای پاسخ، مراتب نور و ظلمت را باز میکند، مرز قطعهٔ میانی را مشخص میکند و دعای ابراهیم را با «نسل طیب» میخواند. در پایان به تمهای فرعی شکر در برابر کفر و انذار اشاره میکند.
قطعههای سوره
او میگوید سوره را طبق معمول بخشبندی کردهاند. اولین بخش مقدمهای است که تا آیهٔ «إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ» ادامه دارد؛ به نظر میآید مهمترین نکتهٔ آن آیهٔ اول است که ما را برای دیدن روند خروج مردم از ظلمات به سمت نور با کتاب آماده میکند، و قطعهٔ موسی هم با همین عبارت شروع میشود. او میگوید این در مقدمه مسئله را بسیار پررنگ میکند.
بعد از مقدمه قطعهٔ موسی است، سپس دیالوگی نسبتاً طولانی از دعوت انبیای پیش از موسی با قومشان که دعوت را نمیپذیرند، عذاب میشوند و در جهنماند. بعد قطعهای میانی میآید که از جمله آیات کلمهٔ طیبه و خبیثه در آن است، و او همیشه گفته اصل فهم سوره این است که ارتباط قسمت میانی را با قبل و بعد بفهمیم. بعد هم قطعهای دربارهٔ ابراهیم است، که دعایی نسبتاً طولانی است، و موخرهای.
حرف شیطان
او در حد یک پرانتز میگوید قسمتی که به نظرش هر کس سوره را بخواند در ذهنش میماند و فقط در این سوره آمده، حرفهای شیطان در قیامت است. به گفتهٔ او شیطان راست میگوید، چون در روز قیامت حرف باطلی وجود ندارد: میگوید «من کاری به شما نداشتم» و «شما خودتان دنبال من آمدید». او میگوید شیطنتش در این است که با روشن کردن حقیقت آخرین ضربه را به پیروان خود میزند.
چرا ابتدا موسی و کتاب؟
او میپرسد اگر محتوای سوره این است که کتابی نازل شده تا مردم را از ظلمات به نور ببرد، چرا اول سراغ موسی میرود؟ موسی کتاب تورات را داشت، ولی وقتی قطعهٔ او را میخوانید حرفی از تورات نیست و سخن هدایت کنندهای هم از طرف موسی نمیبینید؛ «وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ» از پیروزی در برابر فرعون میگوید. او میگوید این خلاف انتظار است، چون اگر شریعتی میآمد مردم با عمل به آن از ظلمت به نور میرسیدند.
او میگوید قطعهٔ موسی نمیگوید کتاب دادیم، میگوید «وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا»، که بیشتر روی معجزات است تا کتاب. قطعهٔ انبیای پیش از موسی به انتظار نزدیکتر است، چون پیامبران با زبان قوم حرف حق را میزنند و موفق نمیشوند؛ قوم نوح و عاد و ثمود پاکسازی شدند. او این را با تعبیر «بِلِسَانِ قَوْمِهِ» پیوند میدهد.
قطعهٔ ابراهیم و مراتب نور و ظلمت
او میگوید سؤال بزرگتر دربارهٔ قطعهٔ ابراهیم است: اینجا نه کتابی است و نه قومی در برابر او، فقط دعا. به گفتهٔ او این سه داستان با تئوری ذهنی ما هماهنگ نیست؛ نمیخواهد مقدمه را کنار بگذارد، میخواهد فهمش را بسط بدهد، چون دربارهٔ همهٔ حقایق قرآن سلسلهمراتب داریم. به نظر او اگر ایرادی در تئوری هست این است که نور و ظلمت را فقط به مراتب باطنی و درونی دیدهایم، یعنی عقاید و واژگان درست.
او میگوید نور و ظلمت در قرآن به این مرحله ختم نمیشود: حالات نورانی در زبان بیان میشوند و بعد اعمال و رفتارهای ظلمانی و نورانی پدید میآید، و نهایتاً سنتها و ساختارهای اجتماعی. ظلمت فقط چیز پنهانی درون آدمها نیست؛ بیرون میآید و مبارزه با آن سختتر میشود. او به آیت الکرسی اشاره میکند که میگوید کسانی که کافر شدند طاغوت آنها را از نور به ظلمات میبرد؛ ممکن است آدمهایی طاغوت باشند و سیستمهای حکومتی طاغوتی هستند، و مبارزه با ظلمت شامل مبارزه با طاغوت هم میشود.
موسی: مبارزهٔ اجتماعی با طاغوت
او میگوید فرعون نمونهٔ آدمی است که جلوی راه خدا را میگیرد، «وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ»، و مشرکین قریش هم که جلوی حج را میگرفتند. به گفتهٔ او قطعهٔ موسی بیشتر به مبارزه با طاغوت اشاره دارد تا اینکه حرفهای موسی مهم باشد: موسی مردم را از داخل جامعهای ظلمانی بیرون آورد تا مستعد نور شوند، و این با آیات الهی افتاد نه با کتاب به معنای شریعت.
او میگوید «يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ» فیزیکیتر و «وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا» فرهنگیتر است، هرچند هر دو را میتوان در هر دو مرحله تعبیر کرد. «ایام الله» روزهایی است که قدرت طاغوت شکسته میشود. به گفتهٔ او حضرت موسی بیرونیترین مرتبه، یعنی مبارزهٔ اجتماعی، را بیان میکند و قطعهٔ نوح و عاد و ثمود فرهنگیتر است؛ و میگوید یک مقدار به نظر میآید مشکل حل شده است.
او میگوید در قطعهٔ دوم هم بعد اجتماعی هست: بیشتر مردم نورانی نمیشوند و نابود میشوند و عدهٔ محدودی در زمین ساکن میشوند، «وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ»، که جامعهٔ نورانی کوچکی پدید میآید. یکی از حاضران میپرسد نابودی فرهنگی است یا فیزیکی؛ او پاسخ میدهد فیزیکی است. او میگوید تاریخ انبیا مراحلی دارد و از جایی به بعد با پیدایش جامعهٔ دینی و شریعت پاکسازی اینگونه رخ نمیدهد؛ به نظر او اوایل بشر از نظر زبان و مغز هنوز تکامل کامل نیافته بود.
در پاسخ به حاضری که میگوید آیهٔ اول فقط از کتاب حرف میزند، او میگوید در مورد پیغمبر ما کتاب هم فرهنگی است و هم آیات و حالت معجزه دارد، و خود پیغمبر تأکید میشود. قسمت اول موسی بیشتر تأکید روی معجزات الهی است و قسمت دوم دیالوگ و فرهنگ، و هر دو در کتاب پیغمبر است. او میگوید ناچار است وارد بحث فرقهای شود، چون این سوره را جز با بحث فرقهای نمیتوان تمام کرد.
مرز قطعهٔ میانی
او میگوید دربارهٔ مرز قطعهٔ داستان نوح و عاد و ثمود بارها گفته بعداً بحث میکند و حالا اصرار دارد که این قطعه را تا پایان آیهٔ ۲۰ ادامه بدهند. به یاد میآورد که طبق کتاب نظم قرآن عبدالعلی بازرگان ۱۷ آیهٔ میانی را شاید از «وَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ» به بعد گرفته، و او ۴ آیهٔ بعد را هم ادامه میداند، چون آیهٔ ۲۰ میگوید خداوند میتواند قوم را از بین ببرد و چیزی جای آن بگذارد، و اگر بگویید بحث آخرت شروع شده، این آیه وسط آیات آخرت انگار دوباره به زمین برگشتیم. خودش میگوید نکتهٔ مهمی برای محتوای سوره نیست.
او میگوید «مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ» هم جزو همین ماجراست؛ کارهای کافران مثل غباری در برابر طوفان است و پایگاه مستحکمی ندارند، متناسب با تأکید قرآن بر ثبات اهل کلمهٔ طیبه. به نظر او بهتر است تا انتهای آیهٔ ۲۰ را جزو قطعهٔ سوم بگیرند، هرچند اصراری ندارد.
ابراهیم و نسل طیب
او میگوید ظلمت و نور مراتب دارند و کلمهٔ طیبه و خبیثه هم همینطور: کلمهٔ طیبه مثلاً ایمان است، و مرتبهای هم نسل طیب است. به نظر میآید همهٔ آدمها از نظر استعداد معنوی برابر نیستند؛ همه میتوانند ایمان بیاورند، ولی اینکه تا کجا پیش بروند فرق دارد. او فکر میکند در روایات یک بخش از تعبیر کلمهٔ طیبه نسل طیب است، و دعای نوح را میآورد که از خدا میخواهد این قوم را از بین ببرد «وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا»؛ به گمان او نوح حرف درستی میزند، چون خداوند هم این کار را میکند.
به گفتهٔ او آنچه در دعای ابراهیم غلبه دارد مسئلهٔ نسل است: ابراهیم نسل خود را در وادی غیرذیزرع میگذارد، مثل کاشتن درختی معنوی. شیعیان میگویند «فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ» با محبت اهل بیت محقق شده، و در روایات کلمهٔ طیبه اهل بیت است. او میگوید به نظر میآید غیر از روایات دلیل متنی هم هست، چون در این سوره بر کلمهٔ خبیثه و طیبه عنایت خاصی است؛ و ابراهیم برای کسانی دعا میکند که «لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ» و کاری به مشرک ندارد.
یکی از حاضران میپرسد ابراهیم میدانست برای چه به مکه میروند؛ او میگوید دستوراتی که از طرف خداوند به ابراهیم میآمد یک مقدار تصویری بود، مثل ذبح، و دعا بعد از گذاشتن هاجر و اسماعیل کنار بیت است. دربارهٔ سن اسماعیل میگوید داستان زمزم در قرآن نیامده است و به نظر او جاهایی از آن داستان دروغ است، هرچند به تورات آنقدر مظنون نیست که بگوید کل ماجرا را عوض کردند؛ احساس او این است که اسماعیل هنگام ساختن کعبه نوجوان بود. نمیتواند بگوید این حس از کدام کلمات آمده؛ شاید بتواند روی آیاتی استدلال کند و شاید نتواند.
او میگوید حس او این است که مهمترین نقش ابراهیم در روند رفتن از ظلمات به نور کاری سختافزاری بود: نسلی نورانی از خود باقی گذاشت.
تمهای فرعی: شکر و انذار
او میگوید اگر بخشهایی را که بحث کردیم کنار بگذاریم، اکثر آیات حالت انذار دارند: وصف جهنم، دیالوگ آدمهایی که در آن دنیا گمراه شدند، و شیطان که لگد آخر را به آنها میزند. او اصرار دارد که آدم با تمام وجود احساس کند شیطان کاری را میکند که خداوند از او خواسته است. میگوید حرف شیطان «فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ» لگد آخر است و عذابشان را بیشتر میکند، چون میدانند تقصیر هیچکس جز خودشان نیست؛ و شیطان ابزاری است که دعوت باطل را در برابر دعوت حق در دنیا محقق میکند، که به دلایلی که همیشه تأکید میکند در دنیا چیز خوبی است.
او میگوید در سوره تم فرعی شکر در برابر کفران نعمت بسیار پررنگ است؛ مخصوصاً انتهای قطعهٔ موسی «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ». کفر در مقابل شکر با کفر در مقابل ایمان یک ماهیت دارد، و کافر همیشه کفران نعمت هم کرده است. به گفتهٔ او آیهٔ ۲۸ هم بعد از کلمهٔ طیبه و خبیثه میگوید کسانی که نعمت خدا را به کفر تبدیل کردند، و به نظر میآید منظور نپذیرفتن هدایت است؛ دعوت به نور بزرگترین نعمت است. او دو مورد دیگر را تکلیف دانشجویان میگذارد.
او میگوید تم فرعی دیگر انذار است و موخره هم انذار است: «هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ». انذار ابزاری از هدایت است که احساساتی ایجاد میکند تا بخش نورانی در برابر ظلمانی تقویت شود. او میگوید اگر قطعههای پیشین را کنار بگذارید بقیه انذار است. این جلسات مقدمهاند تا بخشهای سوره بیربط به نظر نرسد؛ از جلسهٔ آینده سورهٔ یس را شروع میکنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه