خلاصهٔ این جلسه و سپس متنِ کاملِ پیادهشدهٔ سخنرانی در ادامه آمده است.
این تک جلسه فقط خطوط کلی و مقدمه است: ابتدا چند سؤال مطرح میشود و بعد آیه به آیه تا انتهای سوره پیش میروند. سوره با شبی آغاز میشود که پیامبر از مسجد الحرام به مسجد الاقصی برده شد، و او تصور میکند با خواندن سوره ما هم دچار اسراء میشویم و سنت جدید را در بطن سنت قدیم مشاهده میکنیم. به گفتهٔ او همهٔ سوره بعد از مقدمهای که دربارهٔ تورات است، دربارهٔ قرآن و چیز اقومی است که در قرآن هست و قبلاً نبوده.
پرسشهای آغازین
او میگوید یکی از جنبههای شگفتانگیز دعوت پیامبر این است که دینی در جغرافیایی ظهور کرده که انگار سابقهٔ ظهور پیامبر ندارد. شاید در سالهای اول نزول، مثلاً در سورههای قلم یا مزمل و مدثر، اشارهای به اینکه این وحی ادامهٔ وحی موسی است نشده باشد؛ بعد از سورههای کوتاه جزء سی و بیست و نه بیان تاریخ انبیاء آغاز میشود و این دین ادامهٔ سنت انبیاء بنیاسرائیل دیده میشود. به گفتهٔ او شاید این سوره از اولین جاهایی باشد که روی این نکته تأکید میشود: دین جدیدی نیست، خدا همان خدا است و انبیاء همان انبیاء.
نکتهٔ شگفتانگیز دیگر این است که انبیاء گذشته با معجزات میآمدند و مردم از پیامبر هم معجزه میخواهند؛ فهرستی از معجزههای درخواستی در انتهای سوره آمده است. به نظر میرسد شیوهٔ کار پیامبر هم فرق دارد: از روز اول از رستاخیز و بهشت و جهنم حرف میزند، نه از اینکه اگر این معجزه را قبول نکنید خداوند شما را عذاب میکند. او میپرسد اگر این پیامبر قرار است در آن سنت قرار بگیرد، منشأ این تفاوتها چیست.
او ادعایی را هم در عرفان و بعضی مسائل کلامی یادآور میشود: اینکه بعد از پیامبر آخرالزمان پدیدههایی مثل طوفان نوح، عذاب اقوام یا مسخ شدن رخ نمیدهد. نیچه میگوید خدا مرده است، یعنی نه به معنای نبودن خدا بلکه به این معنا که انگار دیگر فعال نیست. او میگوید نمیداند مسخ اتفاق میافتد یا نه و ندیده است.
آخرتشناسی در تورات و ادعای تحریف
از نظر آکادمیک مسلم است که معادشناسی و آخرتشناسی در تورات تقریباً وجود ندارد. او در این باره کتاب «قرآن و کتاب مقدس: درون مایه های مشترک» از دنیز ماسون و کتاب «دینشناسی تطبیقی» از کدارنات تیواری را نام میبرد. در عهد عتیق اشارههایی شبیه رستاخیز هست، مثلاً عبارتی از دانیال نبی، ولی او تأکید میکند آخرتشناسی روشنی در آن نداریم.
یک جواب به این تفاوتها این است که مسلمانان میگویند عهد عتیق تحریف شده و چیزهایی حذف شده؛ او گمان میکند این برخورد استاندارد است چون خیلی ساده است. این تئوری ممکن است درست باشد ولی از لحاظ آکادمیک پذیرفته نیست و باید نسخهای آورد که این مفاهیم را داشته باشد. او انگیزهای نمیبیند که علمای یهود آخرت را حذف کرده باشند، و میگوید اگر آیات آخرت را از قرآن حذف کنید شاید ده برگ از کتاب باقی بماند.
ادعای او این است که در سنتهای شفاهی انبیاء اشاره به معاد بوده، چون معاد از توحید قابل تفکیک نیست؛ نه لزوماً به معنای رستاخیز مردگان. فریسیان که اکثریت بودند با استناد به سنت شفاهی به معاد اعتقاد داشتند و صدوقیها که متکی بر متن تورات بودند نه. شیطان هم در عهد عتیق غایب است و در قرآن به روشنی از او صحبت شده. او میگوید اگر خداوند شریعت دیگری به مسلمانها داده، میتواند برخی عقاید را هم که برای دیگران شرح نداده برای مسلمانها شرح داده باشد؛ نمیگوییم به آنها حرف غلطی زده شده است.
اسراء و دو فساد بنیاسرائیل
سوره میگوید در شبی خداوند پیامبر را از مسجد الحرام، مکان جغرافیایی دوری که در آن ظهور کرده، به مسجد الاقصی، محل پیامبران قبلی، برد تا آیاتش را نشان دهد. به گفتهٔ او گویی قرار است پیغمبر ببیند این دعوت جدید چطور ادامهٔ همان سنت است.
به بنیاسرائیل در کتاب اعلام شد که دو بار در زمین فساد میکنند و هر بار مجازات میشوند. به گفتهٔ او از نظر تاریخی شکی نیست که دو بار این مسجد خراب شده: یک بار بابلیها و یک بار رومیها در سال هفتاد میلادی. توصیف آیات هم به نظر او کاملاً منطبق است و به آدمهای تبهکار اشاره میکند نه آدمهای خوب.
او این برداشت را که وعدهٔ دوم هنوز عملی نشده و پیروزی فلسطین بر اسرائیل است نمیپذیرد: اولاً الان مسجدی وجود ندارد، ثانیاً به گفتهٔ او به وضوح هر دو لشکری که مسجد را خراب میکنند تبهکارند؛ و میپرسد اگر یهودیها ده سال دیگر مسجد را بسازند، آیا مسلمانها میخواهند آن را خراب کنند؟ به گفتهٔ او قرآن دربارهٔ بنیاسرائیل نقل قول میکند و تاریخ آنها از نظر خدا با توطئهٔ قتل مسیح و حملهٔ رومیها به انتها رسید؛ و میپرسد چه ارتباطی بین این اسرائیلیها و بنیاسرائیل هست. این تفسیر عجیب را که در ظاهر به نفع فلسطینیها است، به نظر خودش، به نفع اسرائیلیها میشمارد.
یکی از حاضران میگوید آخرت اینجا معنای «دیگر» میدهد، آیهٔ بعد دوباره وعدهٔ بازگشت میدهد و به نظر او کار تمام نشده است. او میگوید «وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا» مانند «وَأَوْفُوا بِعَهْدِي» در سوره بقره است، یعنی مسیح را بپذیرید؛ فساد دوم قصد کشتن مسیح بود. به گفتهٔ او وعد الآخرة هم یعنی وعدهٔ دیگر، و آخرت بنیاسرائیل معنای رستاخیز نمیدهد بلکه یعنی کارشان تمام شد.
خاتمیت و تکامل شرایع
به گفتهٔ او تورات و دین یهود یک دین محلی است برای قومی با تاریخ مشخص، و وعدههایی که در آن آمده، مثل سرزمین شیر و عسل و عذابهای زمینی، محلی است. پس باید انتظار داشت دینی که حالت خاتمیت دارد از جهاتی فرق کند و به انتهای تاریخ بشر عنایت خاص داشته باشد. در قرآن نباید انتظار داشت که از آینده قریش حرف زده شود؛ شریعت برای تا پایان جهان بر اساس ویژگیهای کل بشر طراحی شده است.
اگر بپرسید چرا پیغمبری از اول نیامد همان حرف آخر را بزند، جواب او این است که بشر تکامل پیدا میکند: نمیشود نرمافزار آخر را روی قوم نوح نصب کرد. او تربیت یک بچه را مثال میزند و میگوید اینگونه توجیه میکند که چرا قبلاً خداوند عذاب نازل میکرد. تورات با عرض معذرت انگار برای کودکان و نوجوانان نوشته شده، و برای پیامبر خاتم بعد از بلوغ بشر تنها معجزه همین کتاب است: اگر به نظرتان درست است تبعیت کنید و اگر نه خود دانید.
آیهٔ «وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ» را او پاسخ این سؤال میداند که چرا به این پیامبر غیر از قرآن آیات دیگری داده نمیشود: اقوامی که آیه خواستند و به آنها داده شد خودشان را نابود کردند، چنانکه ثمود. او میگوید انگار با آمدن پیامبر آخرالزمان از عذابها کاسته میشود و پاسخ کلی این است که آیه تأثیری ندارد بلکه باعث عذاب میشود.
اقوم: آخرت، احکام اخلاقی و شیوهٔ بیان
آیهٔ ۹ میگوید قرآن به چیز استوارتری هدایت میکند، و کلمهٔ هدایت دربارهٔ تورات گفته شده بود. او اولین چیز اقوم را تأکید فراوان روی آخرت بشریت میداند، و میگوید لحن تورات توصیفی است نه استدلالی، ولی در قرآن توضیح فلسفی، تمثیل و نمایش هنری هست، و اقوم بودن شامل شیوهٔ بیان هم میشود. نمونهٔ توضیح فلسفی این است که انسان عجله میکند و چون به چیزهای نزدیک میچسبد از چیز خوبی که در انتها به او میرسد باز میماند.
صحنهٔ نامهٔ اعمال استدلال نیست بلکه تحریک احساسات است، چون جنبهٔ فطری دارد. قاعدهٔ هلاک قریهها در آیات ۱۵ و ۱۶ دربارهٔ قوم خاصی نیست و بیان سنت الهی است. او جالبترین قسمت را این میداند که خداوند همه را یاری میکند: کسی که فقط عاجله را خواست همان را میگیرد، و در آن دنیا اختلاف درجات بیشتر است.
قطعهٔ دوم سوره احکام اخلاقی است که به نحوی معادل ده فرمان موسی است، پیش از نزول شریعت. حاضری میگوید ده تا نیست و او میگوید در تورات هم دقیقاً ده تا نیست. به گفتهٔ او ده فرمان فقط بیان حکم است ولی قرآن هر جا حکم را بیان میکند همراه با محتوای حسی است، مثلاً در احسان به پدر و مادر: چون وقتی کوچک بودی تو را پرورش دادند، و مهم نیست آنها آدمهای خوبی بودند یا نه.
در ده فرمان توصیه به همسایه است ولی اینجا به ذیالقربی؛ علت این تأکید به گفتهٔ او این است که آینده خطرناکی روبروی بشر هست، چون متروپلیس خانواده را نابود میکند. انفاق هم در شریعت یهود پررنگ نیست و علتش را او واضح میداند: مردم هنوز اضافه ندارند.
مجادله و گفتار نیک
او میپرسد اگر سوره پس از احکام اخلاقی تمام میشد چه چیزی کم داشت. فکر میکند در این صورت این توهم پیش میآمد که قرآن همه را هدایت میکند، در حالی که تورات هم هدایت بنیاسرائیل بود و آنها خیلی هدایت نشدند. پس سوره ادامه مییابد تا ببینید جنس بشر مشکل دارد: درست بعد از آن بیان زیبا، آیهٔ ۴۰ حرف باطل ملائکه دختران خدا هستند را نقل میکند.
این قطعه تا تقریباً آیهٔ ۵۷ قطعهٔ نقلقولها و مجادله است. به گفتهٔ او کتاب آسمانی دیگری پیدا نمیکنید که اینقدر حرف مخالفین خودش را نقل کند، و به بهترین وجه ممکن نقل میکند و پاسخ میدهد، چون قرآن برای افراد بالغ است و میخواهد افراد از «الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» شوند. در این قطعه دربارهٔ توحید و معاد و نبوت استدلال میشود و بعضی نقلقولها حالت طنز دارند.
بعد از آن حرفهای زشت آیهٔ ۵۳ میآید که به بندگان بگو حرفهای زیبا بزنند. او آن را ادامهٔ ده فرمان میداند چون با «و» آغاز میشود، و میگوید احکام قبلی کردار نیک بودند و این گفتار نیک است که شیطان در همین حیطه قدرت دارد؛ پس زمینهای برای داستان ابلیس است.
شیطان و تمثیل کشتی
داستان ابلیس در این سوره او را معرفی میکند، نه ماجرای بهشت و هبوط. او میپرسد چرا شیطان به بنیاسرائیل ارائه نشد و جواب میدهد مشکلی که برای مسیحیت پیش آمده: بیشتر از خدا به فکر شیطان هستند و برایش قدرت قائل هستند. در قرآن شیطان با محدودیتهایش بیان میشود: میتواند شلوغ کند و حواس را پرت کند، ولی چیزی خلق نمیکند.
متن سوره خوفناک است چون نفوذ شیطان را نشان میدهد. تمثیل کشتی کرامت انسان را نشان میدهد که همان ممکن است او را غرق کند، و میگوید در کشتی طوفانزده جز پناه بردن به خدا کاری از دست نمیآید. او میگوید خودش هم این احساس را دارد که در کشتی طوفانزده است. در این سوره واژهٔ اخلاص نیامده ولی مفهومش هست و کلمهٔ پرتکرار وکیل است؛ کسی که مدام دنبال ردیابی افعال شیطان باشد شیطان را به یکی از اهدافش رسانده است.
پایان سوره
او میگوید خودش از آیهٔ «وَمَنْ كَانَ فِي هَٰذِهِ أَعْمَىٰ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَىٰ» میترسد، چون اعمی به کوری باطن اشاره دارد. دربارهٔ عتاب «كِدْتَ تَرْكَنُ» میگوید عتابهایی که به پیامبر میشود بیشتر شبیه مدح هستند تا ذم، چون نزدیک بود، یعنی آن تمایل کم هم پیدا نشد. «وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ» به گفتهٔ او روح انسان نیست بلکه روحی است که به وحی مربوط میشود.
او میگوید مخالفان انتظار دارند پیامبر مانند پیامبران گذشته عمل کند: موسی به کوه رفت و با الواح برگشت، پس تو هم به آسمان برو و با کتاب برگرد. انتهای سوره دوباره به بنیاسرائیل برمیگردد: موسی نُه آیه آورد و فرعونیان ایمان نیاوردند و غرق شدند، و ممکن بود این اتفاق برای قریش هم رخ دهد اگر پیامبر را اخراج میکردند.
این سوره به گفتهٔ او پایان بینهایت خوشی دارد: اگر قرآن روی کسی اثر بگذارد، انتهای سوره برایش خوشایند است، همانطور که میگوید «إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَىٰ عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا». مفسرین اشاره کردهاند که سوره با تسبیح آغاز میشود و با حمد و تکبیر تمام میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه