او در این جلسهٔ اول شمایی کلی از سورهٔ کهف میدهد، بیآنکه وارد جزئیات شود. نخست ساختار سوره و داستانهای خاص آن را میگوید و بعد از نام سوره و غیب انسانی سخن میگوید. سپس دربارهٔ واقعیبودن داستانها و چهار متن میان آنها صحبت میکند و در پایان ارتباط داستانها با متنها را در پردهبرداری از غیب میبیند.
سورهای بیشباهت با قطعهبندی روشن
او میگوید این جلسهٔ اول شمایی کلی از سوره میدهد بدون اینکه وارد جزئیات شود. آیات اول کهف شبیه بعضی از سورههای دیگر است که با ذکر نزول کتاب و انذار مشرکان و بشارت مؤمنان آغاز میشود، ولی خود سوره یکی از سورههای بسیار خاص قرآن است و نه محتوایش و نه ساختارش شباهتی به سورههای دیگر ندارد. حالت رازآلودش، با داستانهای اسرارآمیز، فضای استثنایی به آن میدهد؛ شاید تنها سورهای که شباهتی به آن دارد سورهٔ ص باشد، ولی آنجا هم تفاوتهای عمدهای هست.
ساختار سوره چنین است: متن، داستان اصحاب کهف، متن، تمثیل باغ، متن، داستانهای موسی و خضر و ذوالقرنین، و متنی دیگر؛ بین داستان عبد صالح و ذوالقرنین فاصله نیست و انگار یکی حساب شدهاند. به نظر او این تقسیمبندی ساده است ولی مشکلی را حل نمیکند؛ معمای سوره این است که داستانها چه ربطی به هم و به متنهایی دارند که لابهلایشان میآید.
داستانهای خاص سوره
به گفتهٔ او داستانهای این سوره مخصوص همین سوره هستند و تکراری نیستند. تقریباً اجماع بر این است که قصص انبیاء نیستند: آدمهای صالحی هستند، جزء اولیای خدا هستند ولی پیامبر به معنای متداولش نیستند. اگر متن و داستان پشت سر هم بیاید، انتظار میرود متن مقدمه یا نتیجهگیری آن داستان باشد، ولی این سوره را که میخوانید این احساس به شما دست نمیدهد.
در خلاصهٔ او متنها از کتابی که نازل شده، انذار به بهشت و جهنم، پیامبر و زینتبودن چیزهای زمین میگویند، و مطلقاً به نظر میرسد داستانها ارتباطی با آخرت ندارند؛ هرچند نمیشود گفت به توحید ارتباط ندارند. قطعاً زینت و رشد از واژههای مهم سورهاند، و تکرار واژهٔ رب، که با رشد ارتباط دارد، بیشتر از واژهٔ «الله» است.
کهف و غیب انسانی
به نظر او کهف تمثیلی از ایمان است: مؤمن واقعی انگار وارد بخش پنهانی از جهان میشود و چیزهایی میبیند که همه نمیبینند، چنانکه قرآن با «یؤمنون بالغیب» آغاز میشود. آنچه برای اصحاب کهف میافتد به طور تمثیلی برای هر مؤمن واقعی میافتد؛ مؤمن تمایل به خلوت پیدا میکند، پیامبر به غار میرود، و ده سالی که موسی نزد شعیب میماند مثل رفتن در غار است.
او میگوید سوره میخواهد پردهای از این جهان غیب انسانی کنار بزند: اولیایی هستند که شناختهشده نیستند، پیامبر نیستند، کرامتهایی دارند، و به اصطلاح عرفا خداوند آنها را پنهان میکند، چنانکه اصحاب کهف را پنهان کرد. به نظر او اگر دانش و تواناییهای اولیا بر مردم ظاهر شود، شبهههایی دربارهٔ توحید و ایمان مردم ایجاد میشود، و فکر میکند اشارهای به آن در داستان اصحاب کهف هست، آنجا که میگویند باید بر اینها مسجدی بسازیم. پیامبران را هم اولیایی میداند که از این سفر به غیب برمیگردند.
سه داستان و عمق فزاینده
او میگوید داستان اول از بیرون غار تعریف میشود و ما فقط میبینیم که به غار میروند و درمیآیند؛ در داستان موسی و خضر انگار داخل غار را میبینیم و فضای غیبی عجیبی هست. در این داستان میفهمیم عبد صالح چه میکند و در پایان چرایش را هم میفهمیم، ولی داستان ذوالقرنین در عمقی است که اصلاً نمیفهمیم چه اتفاقی میافتد. تأکید میکند هیچ اعتقادی ندارد که عبد صالح لزوماً باید خضر باشد، هرچند روایتهایی آن دو را به هم ربط میدهد.
در داستان موسی و خضر همراه پیامبری هستیم که چون میپرسد خضر را به سخن درمیآورد، ولی در داستان ذوالقرنین هیچ پیامبری همراه ما نیست و سؤالی نمیشود. او به شوخی میگوید خضر راهحلهای آن را مثل حلالمسائل آخر کتاب به موسی توضیح داده و ذوالقرنین دیگر «homework» است؛ و آن را مثل پایان باز میداند که بیشتر سؤال در ذهن میماند تا جواب.
واقعی یا تمثیلی بودن داستانها
او میگوید این سوره را با این فرض بحث میکند که داستانها واقعیاند: آدمهای واقعیاند و اتفاقهایی که برایشان شرح داده میشود واقعاً افتاده است. به گفتهٔ او متن را اصولاً اینگونه میخوانیم که واقعیت میخوانیم مگر اینکه خلافش ثابت شود، و واقعیبودن داستانها تأثیر عمیقتری میگذارد، چنانکه قتلی مستند بیشتر از فیلم داستانی اثر میگذارد. با این حال میگوید داستانهای کهف حالت سورئال دارند و جا را برای این پرسش باز میکنند که مثل هستند و واقعی نیستند؛ جوابش این بود و هست که به اندازهٔ کافی دلیل نداریم.
داستان باغ صراحتاً مثل است، و او میگوید اگر کسی دلیل بیاورد، چه خارج از متن و چه محتوایی، مشکلی ندارد که بعضی داستانها یا قسمتهایشان تمثیلی باشند؛ ولی دلیل را باید کسی بیاورد که میخواهد بگوید واقعی نیست. میافزاید تصور اینکه داستان واقعی تأویل ندارد خطا است، چون خداوند داستانهای واقعی را هم ساخته است.
یکی از حاضران میگوید اگر داستانها تمثیلی بود دیگر لازم نبود آنها را عجیب بدانند و خداوند بخواهد انکارش کند. او میگوید شاید اول خیلی دقت نکرده بود و میپرسد چطور یک حکایت میتواند جزء آیات خداوند باشد؛ لابد واقعیتی است که جزء آیات الهی بوده است.
چهار متن و تمهای مشترک
او چهار متن را مرور میکند: مقدمه، متنی بین اصحاب کهف و تمثیل باغ، متنی بین تمثیل باغ و داستانهای موسی و خضر و ذوالقرنین، و متن پایانی. چهار تم در آنها هست: وحی و کتاب، انذار به بهشت و جهنم، حالت پیامبر، و زینت حیات. به نظر میرسد متن دوم تکمیل متن اول است؛ آیهٔ «وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم» میتواند بعد از آیهٔ ۶ قرار بگیرد، و مثل عتابی به پیامبر است دربارهٔ نگرانیاش از ایمان ثروتمندان و سران قریش که انگار گرایش به زینت حیات دنیاست.
متن سوم بعد از تمثیل میآید و باز زینت و حشر را مطرح میکند؛ تم آخرت از نظر حجم بیشترین حجم را دارد و در هر چهار قطعه هست. او جداکردن آیهٔ آدم و سجدهٔ ابلیس را از این متن پیشنهاد خوبی نمیداند، چون داستانی نیست و به شرک و ولدگرفتن و ولایت اشاره دارد.
او شأن نزولی را که میگوید یهودیها از پیامبر دربارهٔ این سه ماجرا پرسیدند، با لحنی طعنهآمیز «ذکر شر» میخواند، چون کسی که آن را باور کند دیگر فکر نمیکند این داستانها چه ارتباطی با هم دارند؛ میگوید خیلی از شأن نزولها راه فکر را میبندند.
دربارهٔ تمثیل میگوید به این چهار متن به شدت مربوط است، چون بیان مفصل این است که زینت حیات دنیا چیست و چگونه آدمها را به شرک میکشد؛ ولی نمیتواند بگوید آنچه دربارهٔ سه داستان گفته مستقیماً با این متنها چه ارتباطی دارد.
پردهبرداری از دو غیب
به نظر او ارتباط اصلی این است که تم اصلی متنها آخرت است و در فضای اعتقادی قرآنی آخرت باطن همین جهان است: در بهشت و جهنم باطن اعمال خودمان را مشاهده میکنیم، چنانکه قرآن میگوید کسی که مال یتیم میخورد دارد آتش میخورد. به تعبیر او داستانها مثل غیب عالم صغیر، یعنی انسان، هستند.
به این ترتیب داستانها و متنها هر دو پردهبرداری از غیب هستند، از دو وجه: غیب موجود، یعنی آدمهای اولیاء که با آنها آشنا نیستیم، و غیبی که بعداً در زمانی آشکار میشود. نمایش آخرت در تمام سورههای قرآن به نوعی هست، ولی نمایش غیب اولیاء فقط در این سوره.
→ متنِ کاملِ این جلسه