جلسه با پرسشی دربارهٔ اصحاب کهف و چند نکتهٔ نظری دربارهٔ روش آغاز میشود: بسط نظریهها به جای اثبات مبانی و مخالفت با شأن نزولها. سپس نظریهٔ جلسهٔ قبل را، که سوره دربارهٔ اسرار و غیب است، با نام سوره، مراتب کهف در داستانها و حضور آخرت میسنجد. در پایان به پرسشهای حاضران و ایرادهای نظریه میرسد و ادامهٔ بحث را روی داستان دوم میگذارد.
پرسش حاضر و بسط نظریهها
یکی از حاضران میپرسد چرا در قرآن نیامده که اصحاب کهف پس از بیدار شدن در چه جامعهای بودند. او میگوید به نظر میرسد ماجرا از نظر تاریخی به قرن اول بعد از میلاد مربوط باشد، ولی فکر میکند اشاره به جنبهٔ تاریخی با اهداف این سوره خیلی مربوط نیست. احساسش این است که همینکه آدمهای فراری به آدمهای محترمی تبدیل شدند و میگویند بنیانی یا مسجدی بسازیم، در سوره آمده و کافی است؛ و میگوید میشود دوباره دربارهٔ آن بحث کرد.
او میگوید جلسهٔ قبل توضیح داد چرا فرض را بر واقعی بودن داستانهای قرآن میگذارد؛ به نظر او توپ در زمین کسانی است که میگویند تمثیلی است، و نظریهٔ رؤیاهای رسولانهٔ دکتر سروش از نظر استدلالی بیپشتوانه است. در تاریخ معرفت، بهویژه علم، شاید مهمتر از اینکه دنبال موجه کردن مبانی برویم این باشد که با مبانیای که درست میدانیم کار کنیم و ببینیم به چه نتیجهای میرسیم. پس میگوید خوابگزاری بیاورند و یک سوره را براساس نظریهٔ خودشان تفسیر کنند. او تصریح میکند آثار دکتر سروش را کلاً نخوانده و تسلط ندارد، ولی از چیزهایی که خوانده یک نکته دربارهٔ قرآن یاد نگرفته است.
به نظر او بحث بر سر تمثیلی بودن اصلاً صورتمسئلهٔ غلطی است، که شاید خودش هم جلسهٔ قبل چنین گفته، چون احکام قرآن هم بطن دارند؛ نکته واقعی بودن یا نبودن داستانهاست، و هر کس نظری دارد باید تفسیری بر آن اساس بنویسد و ببیند به کجا میرسد. دربارهٔ داستان دوم، یعنی مَثل دو مرد، میگوید شاید در این مورد خاص با داستان واقعی سروکار نداشته باشیم، ولی واقعی بودن یا نبودنش برای حرفهایش مطلقاً اهمیتی ندارد، چون دو فرد مجهولالهویهاند.
شأن نزول
او شأن نزولی را نقل میکند که یهودیان سه پرسش دربارهٔ اصحاب کهف و خضر و ذوالقرنین به مشرکین یاد دادند، پیامبر گفت فردا جواب میدهم و انشاءالله نگفت، وحی چهل روز دیر آمد و سورهٔ کهف جواب داد. میگوید از این شأن نزولها که به شدت ساختگی به نظر میرسند نمیداند چه بگوید؛ مشکل اصلیاش این است که به آدم احساس فهم میدهد، مثل اینکه دیگر لازم نیست دنبال ربط این سه داستان بگردیم.
فرضش این است که اکثر شأن نزولها غلط هستند، و از نظر او بدیهی است که اکثرشان جعلی هستند. ولی حتی اگر درست باشند، چون از هزاران سؤالی که از پیامبر شده شمار کمی در قرآن ثبت شده، باز باید توجیه کرد چرا این سه داستان با این ترتیب کنار هم آمده و چرا میان بعضی از آنها تمثیل یا متن آمده؛ اینها از شأن نزول درنمیآید. او با شأن نزول با دشمنی برخورد میکند چون جلوی آدمها را میگیرد که دنبال فهمیدن اینکه چرا این چیزها اینجاست بروند، نه اینکه با تاریخ دشمن باشد؛ روش علامه طباطبایی را الگو میداند که اول قرآن را با خود قرآن میخواند و روایات و شأن نزول را آخر بحث میآورد.
روش فهم سوره و نظریهٔ کهف
او میگوید روش فهم و بیان یک متن، چه سورهٔ قرآن چه اثر هنری، به نظرش یکسان است: اول تئوری اولیهای میدهیم که میان آیات هماهنگی ایجاد کند و آن را با فکتها، یعنی خود آیهها، مقایسه میکنیم؛ تئوریای که تک تک آیهها و ترتیب و واژهها را بهتر توجیه کند معقولتر است، هرچند هیچ وقت به چنین تئوریای در این حد دقیق نمیرسیم. بعد باید همچون دور دوم ببینیم چه چیزی توجیه نشده و نظریه را اصلاح یا عمیقتر کنیم.
خلاصهٔ نظریهای که جلسهٔ قبل گفت: عالم باطنی دارد و اعمال و وقایع هم باطن دارند، و حقایقی هست که در آخرت آشکار میشود («يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ»). مؤمنان که به سمت غیب حرکت میکنند کمکم میفهمند زیر عالم شهادت یک پشت پردهای هم وجود دارد، با آدمهایی که ارتباطهای عجیبی با خدا دارند، یعنی اولیای پنهان. تئوری این است که سوره دربارهٔ این اسرار است و کهف تمثیل این لایهٔ پنهان است؛ این توجیه میکند چرا شخصیتهای اصلی داستانها پیامبر نیستند و پیامبری که ظاهر میشود در نقش شاگرد است.
او میگوید کسانی که نسبت به حرفهای عرفا دربارهٔ اولیا مشکوک هستند بهتر است سورهٔ کهف را بخوانند، ولی در متن صراحتی نیست: عرفا افشاگری میکنند و اینجا فقط سرنخهایی هست. هر کس هر چه از سوره دربارهٔ این عالم فهمید برای خودش فهمیده، و او فقط میگوید این موضوع اینجا مطرح است.
نام سوره و مراتب کهف
او میگوید این حرف که سوره نامش را از اصحاب کهف گرفته اشتباه است: اسم سوره کهف است و موسی و خضر و ذوالقرنین هم در کهف هستند. داستان اول لحظهٔ ورود به کهف است و انگار از بیرون داریم نگاه میکنیم؛ سگ نشسته است و خود آنها نزدیک همان دهانه میخوابند. به نظر او داستان موسی و خضر وسط غار و ذوالقرنین در مرتبهٔ بالاتر است و متن خودش تا حدودی گواه این سلسلهمراتب است؛ و میگوید چارهای جز استفاده از واژگان عرفا ندارد.
واژهٔ «الْفِتْيَةُ» در داستان اول دو بار آمده و موسی هم به «فتی» خودش میگوید؛ به ذهنش میرسد که فتای همراه موسی در حد اصحاب کهف است، یعنی هنوز اول غار است و او را در جلسات تعلیم و تعلم راه نمیدهند. میگوید واژهٔ «رشد» هم در دعای اصحاب کهف و در درخواست موسی از خضر آمده، و این همان چیزی است که عرفا سیر و سلوک میگویند.
به گفتهٔ او خضر جغرافیایی دارد، یعنی مجمعالبحرین، ولی ذوالقرنین از غروب تا طلوع عمل میکند و واژهٔ «ارض» هم کنارش آمده است. داستان سوم هر کدام هم قابل مقایسه است: خضر دیواری را تعمیر میکند و ذوالقرنین دیواری عظیم از آهن و مس میسازد؛ خضر نوجوانی را میکشد و سرنوشت یک قوم دست ذوالقرنین است. او ذوالقرنین را مثل ولی کامل مطلق میداند.
در میانهٔ داستان اول و سوم، که مثل قرینهٔ همدیگر هستند، یعنی اول غار و انتهای غار، داستان استاد و شاگردی است. به نظر او رشد دستکم از جایی به بعد به استاد نیاز دارد؛ عرفا تأکید کردهاند که بدون استاد، حتی اگر غیرممکن نباشد، متعارف نیست و دشوار است، و او بیت حافظ «قطع این مرحله بیهمرهی خضر مکن» را میآورد و میگوید عرفا از داستان موسی و خضر همین را برداشت کردهاند.
آخرت، ولادت مجدد و شیطان
به گفتهٔ او متنهای میان داستانها دربارهٔ آخرتاند و داستانها دربارهٔ جنبهٔ اسرارآمیز عالم انسانی؛ ولی خود داستانها هم به آخرت اشاره دارند: به خواب رفتن و دوباره برانگیخته شدن اصحاب کهف استدلالی برای آخرت است و در داستان موسی و خضر ماهی زنده میشود. او میگوید عجیبتر از ذوالقرنین در داستانهای عرفا ندیده است.
او ماجرای ماهی و کودکی را که قرار است جایگزین شود، با حس مرگ و بعدش تولد، همان ولادت مجدد به تعبیر یونگ میداند و میگوید برداشت یونگ که حلقهٔ رابط داستانهای کهف ولادت مجدد است نامربوط به حرف او نیست و انگار همان را به زبان دیگری گفته. داستان ذوالقرنین را هم آخرالزمانی میداند که با آمدن یأجوج و مأجوج به تصاویر حشر وصل میشود.
مسئلهٔ شر به گفتهٔ او به فهم وجود ابلیس برمیگردد و ابلیس به معنایی مثل فرشتهای مطیع امر الهی را اجرا میکند. در داستان موسی و خضر شیطان با «أَنسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ» جای خضر را نشان میدهد و خضر کار شیطان را میکند؛ برای کسی که وارد غار شود، فرق میان اعمال عبد صالح و شیطان انگار محو میشود.
پرسشهای حاضران
یکی از حاضران «فتی» را به نسبت علی و پیامبر ربط میدهد. او میگوید پیامبران شاگرد خاصی داشتند که جانشینشان میشد، فکر میکند علی شاگرد خاص پیامبر است و بعید میداند کسی دیگر را بتواند به جای او کاندید کند. دربارهٔ آیهای که ابراهیم را «فتی» میخواند میگوید جرأت اظهارنظر ندارد و نمیداند؛ فکر میکند ابراهیم سطحش بالاست و شاید به معنای اصحاب کهف «فتی» نبوده است.
به حاضری که میپرسد آیا سخن خضر دربارهٔ ناتوانی موسی از صبر رابطهٔ استاد و شاگردی را نفی نمیکند، پاسخ میدهد این مثل آن است که بگویند موسی رشد نمیکند، و موسی قطعاً رشد میکند، حتی در همان بیصبریها. او فکر میکند شاید این شاگردی پیش از بعثت و نزد شعیب بوده، چون شواهد متنی روشنی نیست که در زمان پیامبری موسی باشد؛ روایت عالمتر بودن را سخیف میداند و میگوید حسش این است که موسای این داستان هنوز موسای پیامبر نیست، هرچند شاید اشتباه کند.
ایرادهای نظریه و ادامه
او میخواهد بدیهای نظریه را بگوید: داستان دوم، یعنی مَثل دو مرد، انگار وجود ندارد، چون دربارهٔ اسرار و اولیا نیست و رابطهٔ اصحاب کهف با موسی و خضر را قطع کرده است. رابطهٔ روشنی میان متنها و داستانها هم برقرار نشده و جزئیات داستانها بحث نشده است. به نظر او برای ادامه مهمترین جا از لحاظ ساختاری تمرکز بر داستان دوم است و اینکه متنهای میانی مقدمهٔ داستان بعدی یا مؤخرهٔ داستان قبلیاند یا نه؛ این را برای جلسهٔ آینده میگذارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه