او میگوید پرسشی که از بحث قطعههای سورهٔ کهف مانده این است که چرا مَثل میان داستان اصحاب کهف و داستانهای موسی و خضر و ذوالقرنین آمده است. سپس از تنوع فرم در آغاز داستانها میگوید و داستان اصحاب کهف را آیهبهآیه میخواند. در پایان مقدمهای دربارهٔ موسی و خضر میگوید و پرسشهایی را که دربارهٔ این داستان دارد مطرح میکند.
ترتیب قطعهها و جای مَثل
او میگوید پرسش مانده این است که چرا پس از اصحاب کهف مَثل میآید و بعد موسی و خضر و ذوالقرنین، در حالی که ادعا این است که اصحاب کهف ادامهاش در واقع موسی و خضر و ذوالقرنین است و شاید نزدیک یک سوم حجم سوره میان داستان اول و سوم فاصله افتاده است. اگر خودمان چنین چیزی میچیدیم، به گمان او بیشتر مردم سه داستان مثبت را کنار هم میگذاشتند، و فکر میکند این عادت ذهنی خطی ماست. او فکر میکند مَثلِ میانی انتخابی ادبی است که این حالت خطی را میشکند.
به گفتهٔ او این ترتیب دینامیک میسازد: از حالتی کاملاً مثبت به نقطهٔ مقابل کاملاً منفی میروید و دوباره به مثبت برمیگردید؛ انگار یکی از اهداف سوره، و خیلی جاهای قرآن، این است که تقابل بهشت و جهنم را پررنگ کند. اصحاب کهف با تصویر باغی جاودانی تمام میشود، بعد مَثل مردی میآید که عاشق دو باغ کوچک و آسیبپذیر خودش شده، و پس از آن آیههای مجرمین و شهرهایی که هلاک شدند؛ این آخرین تصویر کات میشود به موسایی که با هیجان دنبال خضر است. او اعتراف میکند هر وقت سوره را میخواند، از وسط متن سوم سرعت را تند میکند تا زودتر به این موسی برسد.
او میگوید متن علمی باید سرد باشد ولی متن ادبی باید احساس را درگیر کند؛ البته چون این امور ذوقی است، شاید نشود روی آن استدلال روشنی کرد. شروع سوره با اصحاب کهف وزن این داستان را زیاد کرده است. بیشتر از نتیجهگیری دربارهٔ یک سوره، به همین دقتها اهمیت میدهد: اول قطعهها را مشخص کنیم که کنار هم چه معنایی میدهند، بعد دربارهٔ ترتیبش هم فکر کنیم.
تنوع فرم در آغاز داستانها
او میگوید تنوع فرم در قرآن چشمگیر است و کمتر دیده که کسانی روی آن تکیه کنند. سه داستان این سوره هر کدام جور دیگری شروع میشوند: اصحاب کهف یک abstract در سه چهار خط دارد و بعد دوباره از اول روایت میشود، موسی و خضر ناگهانی و بدون هیچ مقدمه شروع میشود، و ذوالقرنین با «از ذوالقرنین میپرسند» و وعدهٔ گفتن. به نظر او برای همین آیه یک شأن نزولی ساخته شده، تا توضیح دهد که این داستانها جواب سؤالات بوده است.
دربارهٔ آغاز اصحاب کهف میگوید شاید بشود گفت میخواهد حالت عجیببودنش را از بین ببرد: وقتی انتها را بدانیم، به جای هیجان دربارهٔ اینکه چه میشود، به اینکه چگونه رقم خورد توجه میکنیم. در موسی و خضر قطعاً میخواهد آن کات شارپ ایجاد شود، و آغاز ذوالقرنین از نظر او شاید برای شگفتانگیزتر کردن داستان است. اینکه بعضی گمان کردهاند دو داستان است، یکی اصحاب کهف و یکی اصحاب رقیم، به نظر او با متن خیلی سازگار نیست.
چکیده و خط اصلی داستان
چکیده میگوید جوانانی به غار پناه بردند و دعا کردند، سالها بر گوشهایشان پرده افتاد و بعد برانگیخته شدند. او از تکنیکی در نقد ادبی میگوید که متن را در یک جمله خلاصه کنیم تا خط اصلی گم نشود؛ به نظر او داستان دربارهٔ سگ یا هویت غار نیست، بلکه اینکه آنها سالها در حالتی مانند خواب ماندند، مدتی بسیار طولانی صبر کردند ولی متوجه آن نشدند، و بعد بیدار شدند. به گفتهٔ او شباهت این اتفاق به مرگ مورد تأکید است؛ در جاهای دیگر قرآن کسانی که از قبر بیرون آمدهاند میگویند «يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ».
غار را مانند ماشین زمان میداند با این تفاوت که بازگشتی ندارد: خودشان چند ساعت خوابیدند و دیدند سیصد سال بعد است. مرگ را هم برای همه همین ماشین میداند که هر کدام در زمانی سوارش میشویم و همه در آینده مشترکاً پیاده میشویم. به گفتهٔ او اینها به معنای واقعی دنیای خودشان را رها کرده بودند، برخلاف «ترک دنیا» در بحثهای عرفانی که به معنای کنار گذاشتن علایق دنیوی است؛ این تجربه نتیجهٔ دعایی بود که برای رشد کرده بودند.
مدت درنگ در غار
دربارهٔ آیهٔ سیصد و نه سال میگوید در ترجمهها و تفسیرهایی که امروز دیده، اکثریت چنین نمیخوانند و برای او عجیب است؛ برداشت سیصد سال شمسی که قمری سیصد و نه شود را هم عجیب میداند. خودش همینطور لفظی میفهمد که اصحاب کهف سیصد سال ماندند و نه سال هم افزودند، یعنی پس از بیداری به شهر نرفتند و نه سال دیگر همانجا عبادت کردند تا از دنیا رفتند؛ ولی تأکیدی روی این ندارد.
او میگوید دربارهٔ آیهٔ ۲۵ بیشتر احتمال میدهد که گفتهٔ همان آدمهایی باشد که نسبت به تعداد کنجکاوی دارند، نه روایت خداوند، چون پس از عبارت دربارهٔ تعداد میآید «قُل رَّبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِم» و پس از این عبارت «قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا». اکثر مفسران آن را رقم واقعی میدانند، ولی خودش بیشتر احتمال برعکس میدهد، هرچند به نظرش خیلی مهم نیست کدام را بگیریم.
یکی از حاضران میگوید اینکه خودشان نه سال در غار درنگ کرده باشند با ایدهای که داشتند و وارد غار شدند کمی تناقض دارد. او میگوید این چه حرفی است: وقتی بیدار شدند نه آشنایی داشتند، نه شهری، نه کاری؛ غار برایشان حالت مقدسی پیدا کرده بود و پس از آن معجزه نمیتوانستند به زندگی عادی برگردند. فکر میکند در آغاز تحت یک الهام الهی عبوری رفتند، ولی پس از به هوش آمدن اصحاب کهف شدند و به همان محیط تعلق پیدا کردند.
اعتزال و ایمان همهٔ مؤمنان
او میگوید ورود به کهف تجربهٔ مشترک همهٔ مؤمنان است و داستان وجهی کلی و تمثیلی دارد: ایمان مثل کشف دنیایی است که دیده نمیشد، و آن دنیای غیب برای آدم کشش بیشتری از دنیای زینتدادهشده دارد. هر چه ایمان قویتر شود، آدمها از دنیای مشترک فاصله میگیرند، مثل رفتن به فضایی ایزوله و تاریک؛ آیه به جای «خواباندیم» میگوید «فَضَرَبْنَا عَلَىٰ آذَانِهِمْ»، انگار گوش دنیاییشان ضعیف شده است.
در ادبیات عرفانی اصحاب کهف داستان اولیاست و عرفا از مفارقت از بدن میگویند؛ نقل شده ابنعربی گفته حدود یک ماه چنین حالتی داشته و دوستانش گفتهاند در نماز مسجد حاضر بوده، و مولانا میگوید «اولیاء اصحاب کهفند ای عنود». ولی او میگوید نمیخواهد روی تعبیرهای عرفا از اولیا تأکید کند؛ تأکیدش این است که اعتزال و اینکه گوش آدم نسبت به جهان سنگین شود و به آن جهان باز شود اوصاف کلی همهٔ مؤمنین است، و داستان کهف یک حالت بزرگنماییشده از وضعیتی است که برای همهٔ مؤمنین پیش میآید.
آیات پس از چکیده
آیهٔ پس از چکیده میگوید خبر آنها را به حق میگوییم که جوانانی بودند که ایمان آوردند، و به نظر او این به وضوح همان داستان را تکرار میکند، نه داستانی دیگر؛ دستکم الفاظ اینگونه نشان میدهد. «وَرَبَطْنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ» را با مادر موسی مقایسه میکند و میگوید خداوند به آنها ثبات و آرامش داد. جوانانی که در قومی مشرک بزرگ شدهاند و چنین حرفهایی میزنند از رشدی خوب حکایت دارند؛ به نظر میآید آموزشدیده نیستند.
او به عبارت «قَالَ قَائِلٌ مِّنْهُمْ» توجه میدهد که در سورهٔ یوسف هم هست، جایی که برادرها دربارهٔ یوسف تصمیم میگیرند؛ به نظر او این تداعی دو گروه جوان را در برابر هم میگذارد، اینجا جوانانی هدایتشده که حرف حق میزنند و آنجا جوانانی تبهکار. دربارهٔ جملهٔ «اقْتُلُوا يُوسُفَ» گفته بود انگار شیطان آن را القا کرده، و در برابرش «فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ» به نظر او مثل کلام فرشته یا الهامی الهی است.
آغاز داستان موسی و خضر
او میگوید داستان قسمتی مقدماتی دارد که موسی و فتی در آن به دنبال خضر میگردند، و قسمت دوم که خضر و موسی همسفر میشوند. واژهٔ خضر را طبق عادت به کار میبرد، ولی قرآن برایش نامی نیاورده و باید گفت عبد صالح. مجمعالبحرین برای خود موسی و فتی هم معلوم نیست؛ مثل این است که کسی را بفرستند زادگاه مسیح را روی زمین پیدا کند. به نظر او نامی است که بیشتر انگار معنایی دارد تا اینکه نقطهای جغرافیایی باشد.
او با تأکید بر اینکه اصراری ندارد و این نکته برای بحث این جلسات مهم نیست، میگوید هر وقت داستان را میخواند احساس میکند موسی از پیش شعیب آمده و نه در زمان رسالتش. به نظر او آدم بیشتر انتظار دارد رشد موسی پیش از بعثت انجام شده باشد؛ بیتابی و گرسنهبودن موسای این داستان با موسای پیامبر فاصله دارد؛ و «أَمْضِيَ حُقُبًا» با موسایی که نسبت به بنیاسرائیل در حال رسالت است سازگار نیست، چون نمیتواند قومش را بگذارد و سالها بگردد. شأن نزولی هم که میگوید از موسی پرسیدند آیا عالمترین هستی و خدا او را به مجمعالبحرین فرستاد، به تعبیر او «چیپی» است.
دربارهٔ ماهی میگوید «سَرَبًا» در زبان فتی «عَجَبًا» میشود: از بالا سربا دیده میشود، از پایین عجبا. تفسیر ماهی نمکسود را نمیپذیرد؛ نزدیکترین چیزی که به ذهنش میرسد این است که ماهی ظاهراً مرده بود ولی زنده بود، مثل اصحاب کهف بین خواب و مرگ، و تأکید میکند هر طور باشد به خود داستان لطمه نمیزند. روایتی را که ماهی را مانند دستگاه مجمعالبحرینیاب میداند عجیبوغریب میخواند؛ ولی اگر کسی عبد صالح را خضرِ روایتها بداند که زمین زیر پایش سبز میشود، زندهشدن ماهی نزدیک او معقول است.
پرسشهایی دربارهٔ موسی و خضر
او دو پرسش از جلسهٔ قبل را میآورد: چرا خضر شرطی میگذارد در حالی که از آغاز میداند موسی نمیتواند رعایتش کند، و چرا موسی که این همه راه آمده و میداند این آدم را برای رشد به او معرفی کردهاند، نمیتواند صبر کند. برای تأکید میگوید اگر جای موسی بود پنج سنگ در دهانش میگذاشت تا حرف نزند، و بیصبری موسی را باورکردنی نمیداند و میگوید باید توضیح داده شود.
پرسشی که در گروه مطرح شده بود این است که موسی چه رشدی میکند؛ به نظر او طبق شواهد باید در سوره نمونهای موفق از رشد باشد، و رشدی که به داستان نسبت میدهند این است که موسی فهمید آدمی عالمتر از خودش هست. بعد از طرف یکی از طرفداران موسی میپرسد از کجا معلوم خضر عالمتر بوده، شاید فقط اطلاعات منطقهای داشته؛ این را در نقش مدافع موسی میگوید. این توجیه که ماجرا آزمون صبر بوده و موسی استادش را از دست داده تا درس عبرت شود، به قول خودش «به من خیلی نمیچسبد».
یکی از حاضران میپرسد آیا «مجمع بینهما» حس نمیدهد که بحر به موسی و خضر اشاره دارد؟ او میگوید این شباهت آدم را به فکر میاندازد و مجمعالبحرین بارِ معنایی فراتر از جغرافیا دارد، ولی حسش این است که این فرعی است؛ در قسمت اول مهم زمینهسازی برای ظهور خضر و شوق موسی است، و مسائل اصلی داستان به قسمت دوم مربوط است.
→ متنِ کاملِ این جلسه