جلسه با مقدماتی دربارهٔ بحثهایی که در گروه شده آغاز میشود. او پردهٔ سوم نمایش خضر برای موسی را به قرارداد موسی و شعیب ارتباط میدهد، سپس به ارتباط داستانها با متنهای میانی و کلیت سوره برمیگردد و در پایان دربارهٔ آن بچهای که کشته میشود صحبت میکند.
دلواپسی از سخن گفتن دربارهٔ قرآن
او میگوید دربارهٔ قرآن سخن گفتن برایش سخت است، چون احساس میکند در صحبتهایی که میکنند مطمئناً اشتباهاتی هست و برداشت اشتباه از قرآن عواقبی دارد. عادت او این است که قاطعانه حرف بزند، انگار صد درصد ایمان دارد؛ مثالش درس ست تئوری است که در آن طوری حرف میزد که انگار چیزی جز ست تئوری وجود ندارد، هرچند خودش خیلی علاقهمند نبود. از حاضران میخواهد کنار آنچه دربارهٔ قرآن میگوید «احتمالاً» و «شاید» را در ذهن بگذارند، چون مطلقاً احساسش این نیست که همهاش درست است و میترسد که مردم همه را درست بدانند.
از اتفاقهای گروه خوشحال است و میگوید این وسواس و تشویش خاطر را کم کرد. آقای افضلزاده پیشنهاد داده بود پردهٔ سوم را بهجای ماجرای آبکشیدن برای دختران شعیب به قرارداد موسی و شعیب ربط دهیم، چون اجری که شعیب در قبال ازدواج با دخترش خواسته شاید برای موسی سنگین بوده است. او میگوید بعضی در گروه قانع شدند و بعضی نه، و به مخالفان کردیت میدهد؛ حس کرده است که این جمع تحلیلگر هستند و بدون دلیل قبول نمیکنند.
ابنعربی و مکاشفههای عرفانی
او میگوید از این نظر دفاع میکند که مشاهدات ابنعربی را در قسمت سوم کنار بگذاریم و پردهٔ سوم را با قرارداد کاری و ازدواج بین شعیب و موسی ربط دهیم. میگوید در اولی و دومی حس اطمینان داشت و از ابنعربی کمک نگرفت؛ دربارهٔ سومی تنها عامل باور او این بود که ابنعربی گفته است.
به گفتهٔ او تفاسیر عرفانی مثل معدن طلا هستند و چیزهای غیرطلا هم در آنها هست؛ میشود استفاده کرد به شرط اینکه بدانیم خطا در آن هست. او میگوید مکاشفهها خطا میکنند و شاید شایعتر از آن اشتباه در گزارش باشد، و نمیداند ابنعربی دقیقاً چه دیده است؛ به نظر میرسد اینجا گزارشی اشتباه از ابنعربی وجود داشته، و خوشحال است که صحنهٔ زیبای اول، یعنی آبکشیدن، دچار اعوجاج نشده است.
چرا قرارداد موسی و شعیب سخت بود
او میگوید اعتراض موسی به خضر، که میتوانستی اجر بگیری، بیشتر ابراز نارضایتی است و همین کافی است که ماجرا تمام شود. ایدهٔ دوم این است که موسی از قراردادی که با شعیب بسته حس خوبی نداشته. او تأکید میکند که در قرآن شاهد متنی نداریم که پدرزن موسی همان شعیب پیامبر باشد و شعیب را مثل خضر فقط اسمی برای اشاره میگیرد؛ همینقدر معلوم است که مرد بسیار خوبی به نظر میرسد.
به زندگی موسی دقت کنید: شاهزادهای بود که در رفاه بزرگ شده و حالا شغل گلهداری وسط بیابان به او پیشنهاد میشود، شغلی بسیار سطح پایین با مدتی طولانی، هشت یا ده سال. او میگوید قرارداد این بود که همین الان ازدواج کند و بعد هشت یا ده سال برای شعیب کار کند، و فکر میکند همهٔ مفسرین بر این توافق دارند. با مثال استخدام دولتی توضیح میدهد که اگر همهٔ حقوق سی سال را از اول بگیرید و بعد باید سی سال کار کنید، کمکم احساس میکنید برای چه کار میکنید؛ پس موسی که ازدواج کرده بود، ممکن بود در دلش احساس کار بدون اجر پیدا کند.
او میگوید این برداشت به پردهٔ سوم میخورد: کسی که چنین احساس واپسزدهٔ بیگاریکردن دارد، وقتی ببیند کسی بدون اجر کار میکند ابراز احساسات میکند که اگر میخواستی اجر میگرفتی. در صحنهٔ آبکشیدن برعکس بود، چون موسی بدون درخواست اجر کمک کرد و اجر هم گرفت.
شواهد متنی
او میگوید در متن هم این لحظهٔ قرارداد روشن است که موسی راحت نیست. از عبارت «سَتَجِدُنِی إِن شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ» میفهمیم موسی هنوز نمیداند این مرد چقدر معنوی است. به گفتهٔ او شعیب ده سال میخواهد ولی هشت سال هم میگوید، به نظرش چون تردید دارد که موسی ده سال را بپذیرد؛ این نشان میدهد پذیرش موسی حالت مرزی داشته است.
عبارت «وَمَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیک» را نشانهٔ این میداند که فضا سختگیرانه است، و در پاسخ موسی «فَلَا عُدْوَانَ عَلَی» را کلمهای سنگین میداند. نتیجه میگیرد که موسی نمیدانست با چه کسی قرارداد میبندد و کار برایش سخت بود.
اعتراضها و پاسخها
او میگوید یک عده احساس کردند صحبت از کمپلکس موسی قباحت دارد. میگوید خودش واژهٔ کمپلکس را دوست ندارد، ولی معنی دقیقش در روانکاوی بد نیست و همهٔ ما وقتی موقعیتهای حلنشدهای در زندگیمان هست دچار آن میشویم. سه موقعیت حلنشدهٔ موسی را، از جمله ضربهای که ناخواسته به کسی زد و قرارداد، نقطهٔ قوت او میداند و با شوخی میگوید ما بیش از یک میلیون کمپلکس داریم. او، اگر اشتباه نکند، روایت «لَیغَانُ عَلَی قَلْبِی» را هم میآورد و میگوید روی قلبی که کاملاً پاک است گرد کوچکی هم مشخص میشود.
یکی از حاضران میگوید موسی اکنون ناراحتیاش را فهمیده و حذف خواهد شد. او پاسخ میدهد که بعضی از این مشکلات در ناخودآگاه میروند و با اصلاح خودآگاه از بین نمیروند؛ به همین دلیل خضر با موسی حرف نمیزند و برایش نمایش اجرا میکند.
حاضری دربارهٔ بازگشت به مصر میپرسد. او میگوید به نظرش راه مصر در آن لحظه برای موسی منطقاً بسته نبود و موسی شاهزادهبودن خودش را با زندگی در بیابان معاوضه میکند. تصویری هم میآورد: چادر شعیب مثل یک قصر بینهایت بزرگ است که درش یک چادر کوچک است، در مقایسه با دربار فرعون که آنچه میبینید همان است.
روانکاوی و زمان دیدار خضر و موسی
او میگوید اعتمادش به آنچه جلسهٔ قبل گفت بیشتر شده است. مثل تئوری فیزیکی که با همهٔ فکتها جور است جز یک آزمایش، و آن آزمایش دوباره انجام شود و نتیجه همان باشد که تئوری میدهد؛ اینجا هم میگوید اصلاح مشاهدات ابنعربی حداقل ایدهٔ خوبی است و باید بیشتر رویش فکر کرد و کار کرد.
دربارهٔ روانکاوی میگوید برخی تصور کردهاند از فروید برای پرورش ایده استفاده کرده است؛ مطلقاً اینگونه نیست. ایده از داستان یوسف و برادران شروع شد و اشارهاش به روانکاوی برای این بود که به آن کردیت بدهد، نه اینکه از آن کمک گرفته باشد.
او میگوید حس خوبی ندارد که این سه موقعیت به سه داستان بعد از بعثت ربط داده شود. ایدهٔ بهتر را این میداند که اینها موانع سیر و سلوک هستند. دربارهٔ زمان دیدار هم میگوید حسش این است که رشدخواهی و سلوک در دوران جوانی باید باشد و قبل از بعثت؛ به گفتهٔ او کسر شأن موسی است که بعد از کلیماللهشدن چنین چیزی را به او نسبت دهیم. او میگوید دوست ندارد پروندهٔ یک سوره در ذهن شنوندگان بسته شود و ناتمامگذاشتن سورهها را در ادامهٔ همین ایده میداند.
ولایت و رشد، درام و قرآن
او یادآوری میکند که دو داستان از باکسها باز شده و سؤال اصلی این است که متنهای میانی چطور با داستانها ارتباط برقرار میکنند. او برای دیدن نقاط ضعف تئوری دو راه میگوید: روابط منطقی در ذهن خودش و دوباره سوره را خواندن. ولایت را یکی از مفاهیم بسیار روشن سوره میداند و آن را مانند گسترشدادن آیتالکرسی میبیند: اصحاب کهف به ولایت الهی رسیدند، صاحب باغ به ولایت ابلیس، و موسی از طریق شعیب و خضر به رشد در اثر ولایت الهی.
به نظر او «وَلِیا مُّرْشِدًا» عبارتی کلیدی است و رابطهٔ خضر و موسی شاید رابطهٔ ولایت و مرشد باشد. انبیاء کسانیاند که ولایت الهی را عرضه میکنند و شریعت را میآورند؛ ولی کاری که خضر با موسی میکند امر و نهی نیست و در لِول عمیقتری تعلیم است، چون برای موسی درام ایجاد میکند. قرآن را هم پر از درام میداند که ما را در موقعیتهایی قرار میدهد، و میگوید قرآن کتاب توضیحالمسائل نیست.
او میگوید پیش از داستان موسی و خضر آیهٔ «وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِی هَٰذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِن کلِّ مَثَلٍ» میآید و از آنجا به بعد صحنهٔ تکذیب مردم و هلاکت است. او میگوید اگر بگوییم قرآن در واقع خضر ماست، آیهٔ «وَشِفَاءٌ لِّمَا فِی الصُّدُورِ» میگوید خواندنش بدون امر و نهی شفا میدهد؛ موسی هم در آن لحظه نمیفهمد که خضر با او چه میکند.
کشتن کودک
او میگوید اول نباید معنویاش کرد؛ مسئله علم است. اگر کسی چیزی بداند که دیگران نمیدانند، ممکن است قتلی که برای آنها حرام است برای او واجب شود. مثال میزند: کسی که میداند تروریستی چند ثانیهٔ دیگر هزار نفر را میکشد و میتواند جلوی او را بگیرد. در داستان از اول به ما گفته میشود که خضر علم لدنی دارد و چیزهایی را میداند که دیگران نمیدانند.
دربارهٔ اینکه چرا جلوی جنایتکارهای دیگر در جوانی گرفته نشد، او میگوید این نتیجه نمیدهد که هر کسی را باید کشت، چون ممکن است جنایتهایی جزء مقدرات الهی باشد. دعای نوح «رَّبِّ لَا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیارًا» را مشابه کار خضر میداند و خضر را ابزار خداوند میبیند. او میگوید شریعت حکم به ظاهر است و با علم نرمال سروکار دارد، و اینجا با وضعیتهای آننرمال مواجه میشویم.
حاضری دربارهٔ «فَخَشِینَا» میگوید احتمال قابل صرفنظرکردنی با صفر فرق میکند و ابهام همین است. او پاسخ میدهد که توضیحش بر اساس علم بوده و از آیه نمیفهمد خضر با احتمالی فکر کرده است؛ لحنهایی از این دست در قرآن لزوماً نشانهٔ جهل نیست. حاضر دیگری میگوید شاید کار خضر نمودش این باشد که موسی بتواند چنین دعایی در حق قوم فرعون بکند. او میگوید لزومی ندارد که یک به یک باشد و این شاید یکی از جاهایی باشد که نشان میدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه