جلسه با نکتهای تئوریک دربارهٔ متدولوژی اثبات تئوری آغاز میشود: برخورد مؤمنانه با تئوری به جای تأکید بیش از حد بر اثبات اصول موضوع. سپس بحث «قرآن به مثابه خضر» و داستان ذوالقرنین میآید، و پس از آن ارتباط سورهٔ کهف با سورههای اسراء و مریم و سگ اصحاب کهف.
مطالعات قرآنیِ غرب و انسجام سورهها
او میگوید امیدوار است این جلسات بیشتر به این برسد که شنوندگان شیوهٔ نزدیکشدن به محتوای سوره را یاد بگیرند، چون نتایجی که میگیرند «خیلی مقدماتی است». احساسش این است که در پنجاه، صد سال آینده دربارهٔ هماهنگی سورههای قرآن اکتشافات زیادی انجام میشود. به گفتهٔ او مسئلهٔ انسجام سورهها در محیط آکادمیک مطالعات قرآنی غرب مد شده و او فکر میکند نتایج خودشان دربارهٔ کهف پیشرفتهتر است، دستکم تا جایی که دیده است. به نظر او در آن مطالعات فرمالیسم غلبه دارد و جنبههای محتوایی کنار گذاشته میشود، و بعید میداند با مطالعات فنی صرف به محتوای سوره نزدیک شوند.
تئوری را فرض کنیم درست است
او میگوید در این جلسه از ابتدا فرض میکند هرچه تا الان به آن رسیدهاند درست است و استنتاج میکند. به گفتهٔ او در دوران مدرن یاد گرفتهایم که به جای وسواس بر درستیِ مبانی میشود مبانی را درست فرض کرد و مدل را تا جایی که میشود بسط داد؛ هرچه به نتایج جالبتری برسیم حس میکنیم مبانی خوب بوده، ولی این اثبات نیست.
او کشف هندسههای نااقلیدسی را مثال میزند. اصل پنجم اقلیدس را خیلیها، از جمله خواجه نصیرالدین طوسی و خیام، کوشیدند از چهار اصل اول ثابت کنند و نشد؛ در قرن نوزدهم با برهان خلف فرض کردند اصل پنجم غلط است، مدل ساختند و پیش رفتند و به تناقض نرسیدند. او میگوید دقیقاً همین را میخواهد بگوید، و کسی را که نمیتواند ادای ایمانداشتن به حرفهایی که زده را دربیاورد دچار «نقص فکری» میداند، هرچند مردم چنین رفتاری را تعصب میشمارند.
داستان ریاضیدان و جلسهٔ مارکسیستها
او داستان اثبات قضیهٔ گرافهای تام را به نقل از یک ریاضیدان بزرگ آمریکایی میگوید که سالها روی لِمی کار کرده بود. یک شب یکی از دوستانش زنگ زد که یک پسر جوان مجار حدس را ثابت کرده، و آن ریاضیدان همان شب لِم را ثابت کرد. او نتیجه میگیرد که اگر مطمئن باشد چیزی درست است، با قدرت و بهتر فکر میکند، ولی با شک و تردید انگار همهٔ انرژی و توان خودش را روی گزارهای صرف میکند که نمیداند درست است یا غلط.
او میگوید بحث پایان جلسه نتیجهٔ پرسشی است که در جلسهٔ اول سورهٔ بقره یک نفر از او پرسید: شاید همهٔ آنچه در قرآن آمده همان گزارههای اطراف جامعهٔ عربستان باشد. او در پاسخ گفته بود شاید ته دلش آدم مؤمنی نیست و شاید این برای او مانند یک بازی است؛ ولی ناتوانی در همراهی با این فرضها را ضعف میداند، نه قوت. یکی از حاضران میپرسد کجا به این نتیجه میرسیم که مدل کار نمیکند، و او میگوید سازگاری درونی مدل و سازگاریاش با فکتها را مرتب چک میکنند و اصلاح میکنند و جلو میروند.
او مثال میزند که در جلسهٔ مارکسیستها که دربارهٔ خشونت در آثار مارکس بحث میکنند، قواعد بازی را رعایت میکند و بدون اعتقاد به مارکس وارد بحث میشود، چنانکه مارکسشناس هستند و بیطرفانهتر بحث میکنند. او این را برخورد مؤمنانه به معنای مثبتش میگوید و میگوید بررسی خود اصول موضوع کاری جداگانه است.
قرآن در جای خضر
او میگوید تئوری آنها داستان اصحاب کهف را مقدمات سیر و سلوک میبیند و داستان موسی و خضر را حالت میانی، که در آن خضر موقعیتهایی درست میکند تا جراحت موسی ترمیم شود. در جلسهٔ پیش به این نتیجه رسیده بود که قرآن با خواننده همین کار را میکند: کتابی پر از داستان و موقعیت که مؤمنانه خواندنش اعوجاجهای خود آدم را ترمیم میکند. پس انتظار دارد خضر در این سوره خود قرآن باشد و ما جای موسی، و داستان بعدی برایمان نامفهوم و اعتراضبرانگیز باشد و صبر بخواهد؛ جدل و اعتراض را از کنجکاوی جدا میکند و میگوید منظورش این نبوده که کنجکاوی نکنید.
به گمان او میشود روی این توافق کرد که هیچ داستانی در قرآن به اندازهٔ ذوالقرنین مبهم نیست. او به ویدیویی از یکی از منتقدان قرآن اشاره میکند که به مسلمانها میگوید فقط بگویید قرآن نوشته خورشید در چشمهای گلآلود غروب میکند.
بعد داستان را میگوید و خودش تصریح میکند که اینجا از قول آن آدمهای مسیحی یا ایتئیست حرف میزند: ذوالقرنین به مغرب الشمس میرود که وجود ندارد، خورشید را در چشمهای گلآلود میبیند، به مطلع الشمس میرود و مردمی را میبیند که جز آفتاب پوششی ندارند، و بین دو کوه با آهن و مس سدی میسازد در برابر یأجوج و مأجوج. او میگوید اگر تئوری درست باشد این عجیب نیست و انتظارش را داریم: داستانی سه پردهای که هر پرده از قبلی سؤالبرانگیزتر است.
دو سر طیف دربارهٔ داستان
او طیفی از نظریات میسازد. در یک سر، داستان طبیعی است و فقط برای آزمون عجیب روایت شده: کسی میتواند بگوید ذوالقرنین پادشاهی مثل کوروش است، مغرب الشمس یعنی رفتن به سمت غرب، «عَيْنٍ حَمِئَةٍ» دریایی تیره، و سد دیوارهای که به جای ملات آهن و مس دارد و یأجوج و مأجوج مغولها بودند.
در سر دیگر، داستان ماوراءالطبیعی است و ابهام و پیچیدگی آن از این است که دربارهٔ چیزهایی خلاف فهم ما از طبیعت سخن میگوید. او میگوید کسی هم میتواند هر دو را با هم بگوید: ماوراءالطبیعی است و عمداً جدلبرانگیز روایت شده. به گفتهٔ او اکثریت تفاسیر، جز بعضی تفاسیر عرفانی، ذوالقرنین را اسکندر یا کوروش میدانند، و او میخواهد از موضع دیدگاه دوم صحبت کند.
چرا دیدگاه دوم سازگارتر است
او میگوید دیدگاه دوم با تئوری سازگارتر است. نخست اینکه در داستانهای کهف سیری صعودی دیده میشود: اصحاب کهف آدمهایی تازه مؤمن و در ابتدای راه هستند، در میانهٔ راه شور و هیجان رشد و یک استاد عجیب را در موسی و خضر میبینیم، و انتظار میرود داستان بعدی انسانی را در انتهای سیر و سلوک نشان دهد، نه کوروش یا اسکندر. اگر هدف یک داستان آزمونمانند در سه پرده است، سه پرده از یکی از اولیای خدا مناسبتر است.
او لینکهایی بین داستانها میبیند: خضر یک دیوار شکستنی را تعمیر میکند و ذوالقرنین بین دو کوه دیوار علم میکند، هر دو در پردهٔ سوم. خورشید هم در هر دو داستان نقش دارد، در اصحاب کهف با «وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَت» و در ذوالقرنین با مغرب و مطلع الشمس؛ اصحاب کهف در تاریکی غار حالت منفعلانهای دارند ولی ذوالقرنین انگار با خورشید یکی شده است. او به قول یکی از دوستان میگوید اگر پادشاه هم باشد پادشاهی معنوی است. اگر این توصیفها درست باشد، باید انتظار داشت نهایت سیر بشر را ببینیم؛ با الفاظ قرآنی ذوالقرنین باید نمونهای از خلیفةالله در ارض باشد.
ذوالقرنین و دیدنِ ملکوت
او مشکل موسی را این میداند که علم محدودی در ذهنش هست که به آن ایمان دارد، و میگوید ما هم دربارهٔ طلوع و غروب خورشید فکر میکنیم میدانیم و از همینجا اعتراض میکنیم. اگر قیاس با خضر درست باشد، باید فکر کنیم ذوالقرنین بیشتر از ما میداند. به آیهٔ «وَكَذَٰلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» استناد میکند که نشان میدهد آسمان و زمین باطنی دارند که ما نمیبینیم، و انتظار دارد ذوالقرنین آن را ببیند. برای اینکه خلیفةالله در آن عالم دخالت هم میکند دلیل قرآنی قاطع ندارد، ولی فکر میکند دلیل غیرقاطع میشود آورد.
در این دیدگاه او میگوید دنبال مکان جغرافیایی برای مغرب الشمس گشتن شاید اشتباه است، و آن «قوم» شاید کسانی باشند که همان روز مردهاند و در عالم برزخ به سر میبرند. دربارهٔ سد میگوید در برخی تفاسیر آمده نامرئی است، و در متون عرفانی یأجوج و مأجوج خشم و شهوت هستند؛ این میتواند معنایش این باشد که ذوالقرنین کاری کرده که بعضی افکار مضر راه پیدا نکنند. او تصریح میکند نگفته است ذوالقرنین چه دیده و کرده.
او میگوید اینکه در متون عرفانی بدون اینکه کوچکترین تحلیلی از سورهٔ کهف شده باشد ذوالقرنین را نمونهٔ انسان کامل میگیرند برایش نکتهٔ مثبتی است، چون انگار تئوری به جای درستی رسیده. کسی میتواند بخش انسان کامل را قبول نکند ولی اینکه داستان قرار است جدلبرانگیز باشد را بپذیرد، و آنوقت ذوالقرنین میتواند کوروش و اسکندر هم باشد.
کهف میان مریم و اسراء؛ سگ؛ پیشنهاد
او میگوید اگر محتوای اصلی کهف را این بگیرند که برای رشد به ولیِ مرشد نیاز است و ولیِ مرشد همین ولایت نبی و قرآن است، آنوقت موضوع اصلی مریم ولایت و وراثت در ولایت است و اسراء دربارهٔ قرآن و هدایت قرآن؛ پس به نظر او سازگار است که کهف میان این دو قرار گرفته باشد.
او دربارهٔ سگ اصحاب کهف میگوید به او کملطفی شد. به گفتهٔ او تکرار «با سگشان» در شمارش اصحاب لزومی نداشت و نظر را به سگ جلب میکند. به نظر او سگ نمادی از کسانی است که به مقام اولیا نرسیدهاند و غرایز حیوانیشان زنده مانده ولی همراه اولیا شدهاند، و به شوخی و جدی میگوید خودش با این سگ همزادپنداری میکند.
او پیشنهاد میکند چند نفر از افراد فعال گروه تلگرامی سی تا چهل پرسش بیپاسخ را برای ادامهٔ کار جمع کنند. دربارهٔ ذوالقرنین میگوید خیلی کنجکاوی نکنند چون خودش هم نمیداند چیست؛ فقط از این ایده پشتیبانی کرده که ما نمیفهمیم و او درست میبیند.
→ متنِ کاملِ این جلسه