در این جلسهٔ تکجلسهای قرار است فقط تم کلی سورهٔ مائده مشخص شود. ابتدا سوره به قطعههایی تقسیم و سریع مرور میشود و بعد بخشهایی که در نگاه اول دیده نمیشوند عمیقتر بررسی میشوند. موضوع سوره از نظر او اعلام کامل شدن دین اسلام و رابطهٔ آن با اهل کتاب است.
مقدمه و موضوع سوره
او میگوید در این جلسات معمولاً خیلی وارد جزئیات نمیشود و فقط سعی میکند بگوید سوره چه میگوید، ولی توجیه نمیکند که اگر فلان چیز را میگوید درست است یا نه. مائده از جهاتی شبیه بقره است و ساختار خطی دارد. آشناترین آیات آن احتمالاً آیاتی هستند که برای ولایت علی به آنها استناد میشود، مثل آیهٔ ۳ که میگویند دربارهٔ غدیر خم نازل شده است. تا چند وقت پیش نمیخواست دربارهٔ این استدلالها صحبت کند، ولی الان تصمیم دارد دربارهٔشان صحبت کند؛ استدلال ضعیف بدترین کار است، چون اگر اصل حکم درست باشد، استدلال ضعیف میتواند آن را تحتالشعاع قرار دهد.
محتوای اصلی بقره اعلام ظهور دین جدید است، پس روند آن تاریخی است. مائده درست انتهای همین روند است: اعلام میشود شریعتی که از بقره شروع شده بود تمام شده و حکم دیگری قرار نیست در قرآن نازل شود. او سوره را مانند یک اختتامیه میداند. بر خلاف بقره، مائده تاریخ اهل کتاب را چندان مرور نمیکند و به وضعیت فعلی میپردازد: سه جامعهٔ دینی هستند و باید دید با هم چگونه رفتار کنند.
احکام آغازین و میثاق
قطعهٔ اول، آیات ۱ تا ۱۱، مجموعهای از احکام است: حلال و حرام خوراکیها، شعائر الهی مانند ماههای حرام و مسجدالحرام، وضو و تیمم. اولین نشانهٔ بیان رابطهٔ مسلمانان با اهل کتاب این است که طعام آنها حلال میشود و ازدواج با آنها ممکن است؛ او میگوید انگار تا وقتی دین کوچک بود واهمهای از اهل کتاب بود، ولی اکنون که کامل شده دیگر نیست.
قطعهٔ دوم، آیات ۱۲ تا ۱۹، تخلف بنیاسرائیل از میثاق و سپس مسیحیان را میگوید. به گفتهٔ او این هم اعلام خطر به مسلمانان است که میثاق را نشکنند و هم مقدمهٔ خطاب به اهل کتاب. در آیهٔ ۱۵ اهل کتاب رسماً دعوت میشوند و دین جدید نور نامیده میشود. او به کاربرد واژهٔ «قل» توجه میدهد: خداوند مستقیماً با هر کسی حرف نمیزند و پیامبر واسطه است؛ در این سوره اهل کتاب ابتدا مستقیم مخاطباند و از جایی به بعد «قل» میآید.
دو داستان در میان آیات
بعد از آیهٔ ۱۹ روند سوره قطع میشود و دو داستان میآید. او میگوید مناسبت داستان اول، آیات ۲۰ تا ۲۶، توضیح این است که چرا پیامبر اسلام ششصد سال بعد از مسیح آمد. به برداشت او داستان توجیهکنندهٔ پدیدهٔ فترت است: بنیاسرائیل دستور ورود به شهری را نپذیرفتند و چهل سال آواره شدند. داستان دوم، آیات ۲۷ تا ۳۱، داستان برادری است که برادر دیگر را میکشد.
در آیات ۳۳ و ۳۸ اجازه داده میشود قاتل کشته شود، محارب به شدیدترین شکل مجازات شود و دست دزد قطع شود. او تأکید میکند که این اجازه است نه واجب. به گفتهٔ او سیاست شریعت اسلام، عدم خشونت به معنای هابیلی نیست چون هابیل قبل از شریعت زندگی میکرد؛ هدف احکام سنگین جلوگیری از وقوع جرم است نه اجرای آن، و البته آدمهای خوب باید تا جای ممکن سیاست عدم خشونت را در پیش بگیرند.
رابطهٔ مسلمانان با اهل کتاب
آیات بعدی نشان میدهند خیلی امیدی به ایمان آوردن اهل کتاب نیست و آنها حتی به تورات خودشان عمل نمیکنند. او میپرسد مسلمانان باید با خشونت آنها را مجبور کنند یا همزیستی مسالمتآمیز داشته باشند. به یهودیها اعلام میشود بر اساس تورات عمل کنند، به مسیحیها بر اساس انجیل. آیهٔ ۴۸ به وضوح میگوید اراده خداوند است که سه دین وجود داشته باشد؛ باید آنها را به اسلام دعوت کرد، ولی نه با خشونت، و در کارهای خیر از هم پیشی بگیریم.
از آیهٔ ۵۱ مؤمنان دوباره مورد خطاب قرار میگیرند و مهمترین تذکر این است که یهود و نصاری را سرپرست قرار ندهند. او میگوید ولی در اینجا به معنی دوستی نیست بلکه به معنی سرپرستی و بالا دست بودن است و به دوستی تشویق شده است. آیهٔ ۵۴ تنها جایی است که از ارتداد صحبت میشود؛ به گفتهٔ او مجازات آن از دید خداوند این است که با مرتدین دوست نیست و این با حکم قتل مرتد مغایرت دارد. آیهٔ ۵۵ از نظر او به وضوح مصداق حضرت علی است، حتی اگر داستان انفاق در حال رکوع راست نباشد.
آیهٔ ۵۸ میگوید وقتی برای نماز ندا میدهید آن را به سخره میگیرند. او میگوید دین برای این آمده که آدمها خداپرست شوند و اگر به دین ما نباشند نباید ناراحت شویم. در آیهٔ ۵۹ خداوند اهل کتابی را که مسخره میکنند مستقیم مورد خطاب قرار نمیدهد و با «قل» خطاب میکند؛ اهل کتاب میتوانند مستقیم مورد خطاب قرار بگیرند چون عدهای از آنان مؤمن هستند، ولی آنهایی که مسخره میکنند آدم بدهای اهل کتاب هستند.
عمل به دین خود
در آیات ۶۶ تا ۶۹ به گفتهٔ او بهتر است اهل کتاب حقانیت اسلام را بفهمند و مسلمان شوند و اگر نمیفهمند به شریعت خودشان عمل کنند. آیهٔ ۶۹ که تقریباً به همین شکل در بقره آمده، اینجا با صراحت میگوید پیروان ادیان مختلف اگر مؤمن باشند و کار خوب کنند به بهشت میروند، در حالی که برخی هنوز فکر میکنند فقط مسلمانان و فقط یک فرقهٔ خاص به بهشت میروند.
او با اشاره به اینکه کوروش معبد را بازسازی کرد، میپرسد وقتی رومیان معبد را خراب کردند و مسلمانان آنجا را فتح کردند، مسلمانان چه باید میکردند: یهودیان را جمع کنند و معبد را بسازند یا معبد را نابود کنند و مسجد بسازند. او تردید دارد که رفتارهای زمان خلیفهٔ دوم با اهل کتاب واقعاً اسلامی بوده باشد. به گفتهٔ او مائده میگوید یهودیان را تشویق کنیم مسلمان شوند و اگر نمیشوند طبق دین خودشان آدمهای خوبی باشند.
پایان سوره و بازگشت به آغاز
او میگوید یک روش خوب تمام کردن متن این است که آخر آن به اول برگردد. انتهای مائده همان آیات اولیه را به گونهای دیگر بیان میکند و دوباره به خطاب به مؤمنان برمیگردد. در آیهٔ ۴ میپرسند چه چیز حلال است؛ به گفتهٔ او اگر پیروان موسی چنین میپرسیدند ممکن بود گفته شود فقط مرغ چاق بخورید، و پیامبر اسلام پیامبر رحمت است چون این سختگیریها گرفته نمیشود. آیهٔ ۱۰۱ از پرسیدن چیزهایی که پاسخشان ناراحت میکند نهی میکند.
به گفتهٔ او قاعدتاً سوره باید در آیهٔ ۱۰۸ تمام میشد، ولی آیات ۱۰۹ تا آخر مانند یک بعدالتحریر است و به اصطلاح سینمایی فلش فوروارد به روز قیامت است. خداوند به مسیح میگوید آیا به پیروانت گفتی مرا بپرستید و مسیح میگوید چنین چیزی نگفته است. او پایان سوره را غمانگیز و ناامیدکننده میداند و میگوید اینجا مسئله عمل کردن یا نکردن به شریعت نیست، بلکه عدهای توحید را کنار گذاشتهاند. در آیهٔ ۱۱۲ حواریون از مسیح مائدهای میخواهند و اسم سوره از اینجا آمده است.
شریعت، خشونت و حج
او میگوید برای فهم چیز عمیقی دربارهٔ شریعت باید به داستان آفرینش رجوع کرد: در بهشت هم درختی بود که نباید از آن میخوردند و شریعت بسط یافتن همان شجرهٔ ممنوعه بعد از هبوط است. میپرسد چرا برای استفاده از حیوانات باید آنها را بکشیم و پاسخ را در این میبیند که ما در شرایطی زندگی میکنیم که نمیتوانیم صلح طلبانه زندگی کنیم، یعنی مقدمات بحث هابیل و قابیل. اگر قابیلی نبود، مطمئناً شریعت عاری از خشونت بود و گیاهخوار میشدیم.
به گفتهٔ او در حالت احرام، مخصوصاً در مسجدالحرام، حتی حق نداریم گیاهی را از ریشه بکنیم و عدم خشونت در حج تمرین میشود. احکام خوردن با حج و قربانی پایان حج کامل میشوند و یهودیان هم در معبد چهارپایی را قربانی میکردند. او تأکید میکند آیهٔ ۳ مربوط به برگزاری مراسم حج است که شریعت را پایان میدهد؛ تا پیش از آن مسجدالحرام دست مشرکان بود و با فتح مکه شریعت کامل میشود.
آیهٔ الیوم و غدیر
در مخالفت با اینکه آیهٔ «الیوم» دربارهٔ غدیر باشد، او به آیهٔ ۵ اشاره میکند که در آن هم «الیوم» آمده، و میپرسد آیا این یعنی بعد از نصب علی طعام اهل کتاب حلال شد. به گفتهٔ او ممکن است آنقدر روایت معتبر داشته باشیم که آیه به غدیر اشاره کند، ولی از متن قرآن استنباط نمیشود که خارج از همین مجموعه احکام باشد. غدیر خم از نظر او مسئلهای تاریخی ثابتشده است و پیدا کردن آیه برای آن ممکن است اصل ماجرا را مختل کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه