او جلسه را با آیهٔ زنبور عسل شروع میکند و میگوید این جلسه به جای قطعهبندی، کلیاتی دربارهٔ محتوای سوره است تا بعداً قطعهها معنادارتر شوند. نخست نعمتهای طبیعی و شکرگزاری را میآورد، سپس دوگانهٔ خلق و امر را، و بعد مهاجرت و عذاب مشرکان زمان پیامبر را به عنوان تم سوم. در پایان چند پرسش را پاسخ میدهد.
چرا از آیهٔ زنبور و کلیات شروع میشود
او میگوید با آیهٔ «وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ» شروع کرد چون این آیه به محتوای سوره خیلی نزدیک است و هر کسی سوره را بخواند احتمالاً آن را خوب به یاد میآورد. برخلاف بعضی جلسات، برای قطعهبندی عجلهای ندارد، چون ساختار سوره کمی پیچیده است و امروز حسش این بود که قطعهبندی فایدهای ندارد.
او میگوید تجربهٔ بدی از خواندن متنهایی دارد که میخواهند بگویند سوره منسجم است: میگوید ابتدا دربارهٔ توحید صحبت میشود، سپس معاد، بعد تقوا، و همینطور الی آخر. این را تقریباً مثل خلاصهنویسی مرسومی میداند که وقتی آدم میخواند چیزی عایدش نمیشود که کل سوره دربارهٔ چیست. برای همین امروز کلیات میگوید تا بعداً قطعهها معنیدارتر باشند.
نعمتهای طبیعی
او میگوید فکر میکند جواب مشترک اکثر کسانی که سوره را میخوانند این است که این سوره شاید بیشتر از هر سورهٔ قرآن به طبیعت و نعمتهای طبیعی ارجاع میدهد، شاید چهل نعمت. به گفتهٔ او شمارش واژهها هم همین را نشان میدهد: واژهٔ نعمت و مشتقاتش با اختلاف زیاد از همهٔ سورهها بیشتر است و آیههایی هم صراحتاً میگوید نعمتها شمردنی نیست و باید شکرگزار بود.
او نکتهای از کتاب نظم قرآن عبدالعلی بازرگان میآورد و آن را درست میداند: در سورههای دیگر هر جا از ابراهیم یاد میشود جز «مَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ» به ویژگی متناسب با محتوای همان سوره هم اشاره میشود، و در این سوره «شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ» آمده است. مثالش سورهٔ توبه است که میگوید ابراهیم وقتی فهمید پدرش یا عمویش ایمان نمیآورد از او تبرّی جست.
به گفتهٔ او این سوره میخواهد بگوید خداوند در طبیعت برای حیات انسان همهچیز را آماده کرده و بعضی چیزها از روی لطف و رحمت بوده، مثل چهارپایانی که بارها را حمل میکنند و آیه میگوید «إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ». او نام دوم سوره، «نِعَم»، را هم نشانهای میداند که حتی اگر مردم گذاشته باشند، نگاه آنها به سوره را نشان میدهد.
ما و طبیعت؛ اهمیت شکرگزاری
او میگوید شاید به دلیل سبک زندگی مدرن از طبیعت دور شدهایم و این یادآوریها تأثیر کمتری دارد، و مانع دوم را دیدگاه ظاهراً علمی میداند که تناسب طبیعت با انسان را برعکس میفهمد. او تصمیم گرفته در این ماه رمضان دربارهٔ تکامل وقت نگذارد، ولی میگوید کسی میتواند همهٔ مطالب رایج زیستشناسی را بپذیرد و باز بگوید شرایط اولیهٔ خاص و نظام وراثت به وضوح میتواند تصادفی نباشد.
او میگوید اگر چنین حسهایی نسبت به طبیعت نداشته باشیم، فکر میکند در دینداری ما کمبودی پیش میآید. به نظر او مهمترین چیز برای آدم دیندار حس شکرگزاری نسبت به نعمتهاست، چون حس حیات را تقویت میکند؛ و اگر شعلهٔ شور زندگی در انسان بمیرد، آن آدم از نظر دینداری نواقصی پیدا میکند. او میگوید آیاتی هست که میگوید ایمان بیاورید تا زنده شوید، و اگر اجازه بدهند به جای مؤمن عارف بگوید.
او میگوید در این سوره تأکید میشود که هیچکس جز خداوند چیزی خلق نکرده است: ما فقط تغییر شکل میدهیم، مثلاً از گندم نان میپزیم، و آنچه میخوریم را خداوند خلق کرده. تصویر انسان در سوره این است که موجودی خوشبخت در طبیعتی است که کارهایش برایش راحت شده، و از او چیزهای بسیار سادهای انتظار میرود، یعنی شکرگزاری.
انتظار خداوند و تعلیمات دینی
او میگوید از آیهٔ ۹۰ به بعد میگوید خداوند از انسان چه انتظاری دارد: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ» و محبت به خویشان، وفادار بودن به عهد، و نهی از فحشا و منکر. او یکی از بزرگترین مشکلات دینداری را تعلیمات دینی نادرستی میداند که از کودکی داده میشود و روی اختلافات تأکید میکند، مثلاً اینکه اولین چیز یاد دادن اسم دوازده امام باشد، در حالی که در قرآن تأکید بر توحید و معاد و نبوت است.
به گفتهٔ او در این سوره فقه نمیبینید و نکات اصلی توصیههای اخلاقی است؛ فقط یک جا حکم فقهی هست که میگوید مردار و خون و گوشت خوک نخورید، و آن هم در حد اینکه زنده بمانید بدون تعدی قابل بخشش است. او میگوید تعلیمات دینی که در ایران متداول است خیلی زود متدین شدن را رعایت کردن بعضی از احکام میکند و چیزهای اخلاقی اصلی در حاشیه هستند، مثل دروغ و وفا به عهد.
آغاز و پایان سوره و تلفیق تمها
او میگوید شاید یک چهارم سوره ذکر نعمتهاست و میپرسد چه چیزهای دیگری باید ببیند. شروع سوره «أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ» است که به نظر او بیشتر تهدید به عذاب است، و آیهٔ ۳۳ هم همین را نشان میدهد. پایان سوره هم به «وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ» میرسد که بیشتر مانند آیات جهاد است.
او میگوید ابتدا و انتهای سوره به نعمتهای الهی ربطی ندارد و نزدیک به سه چهارم سوره ذکر نعمتهای الهی به طور مستقیم یا غیرمستقیم نیست. روش او این است که یک تم دیگر اضافه و آن را با تم قبلی تلفیق کند و به یک تم کلی برسد، نه اینکه تم شماره سه و چهار بیاورد و چهلتکه بسازد تا همهٔ آیهها جا بگیرند.
خلق و امر
او میگوید یک تم بسیار روشن دوگانی تشریع و تکوین است. خداوند ما را خلق کرده و امکانات حیات را فراهم کرده، که سختافزار است، و نرمافزار را هم داده، یعنی پیامبران و کتاب و اخلاقیات و شریعت، تا بدانیم انرژیمان را کجا صرف کنیم. او میگوید در متون قدیم چیزی مشابه این را خلق و امر میگفتند، و این دو واژه برای این سوره خیلی مناسب است.
او میگوید دو آیهٔ اول امرند و دو آیهٔ دوم خلق، و فکر میکند از آیهٔ ۳ تا آیهٔ ۲۰ واژهٔ خلق دستکم هشت بار میآید. به گمان او چگالی امر و مشتقاتش هم شاید از هر سورهٔ دیگری بیشتر باشد. او تأکید میکند تشریع به معنای احکام نیست و آنچه خواسته شده چیزهای سادهای است، مثل عدل و احسان؛ و در لابهلای آن تصویر کسانی هم میآید که از روی کبر صاحب نعمت را نمیشناسند و انذار میشوند.
او میگوید در آیهٔ ۶۴ نزول کتاب به نزول باران وصل میشود: «وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ» و بلافاصله «وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا». به نظر او قرآن در عالم معنوی همین کار را میکند و قلب ما انسانها حیات معنوی پیدا میکند.
تم سوم: مهاجرت و عذاب مشرکان
او میگوید شاید هشتاد تا نود درصد سوره با تم نعمتهای تکوینی و تشریعی یک کاسه میشود، ولی دو بار تک مضرابهایی هست که بیرون از این فضا به نظر میآید: آیهٔ ۴۱ و آیهٔ ۱۱۰ دربارهٔ مهاجرت. به نظر او اینها اشاره به وضعیت مسلمانان همان زمان است. او میگوید ممکن است عدهای بگویند سوره مدنی است، ولی به نظرش سوره میتواند به اواخر مکه یا حتی پیش از هجرت به حبشه ربط داشته باشد و حالت پیشگویانه و زمینهساز داشته باشد.
او میگوید این تم سوم است: پاسخ به حرفهای مشرکان اطراف پیامبر، مثل «لِّسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ»، و مثل قریهای که وضعش خوب بود ولی کفر ورزیدند و مجازات شدند در آیهٔ ۱۱۲. به گفتهٔ او آیهٔ ۱۲۶ نشان میدهد کار دارد به درگیری میکشد.
او میگوید عذابی که بر مشرکان زمان پیامبر نازل شد همان جنگهایی بود که اینها در آن شکست خوردند. به نظر او «أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ» در آغاز سوره همین را میگوید، و پایان سوره با آیهٔ «وَإِنْ عَاقَبْتُمْ» به آن وصل میشود.
زنبور و پیامبر؛ پرسش و پاسخ
او در پایان میگوید در «وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ» پروردگار تو به زنبور وحی کرد، و گمان میکند جای دیگری در قرآن «وَأَوْحَى رَبُّكَ» نیامده است. او این را شبیه کاری میداند که پیامبر با قرآن میکند، و میگوید «شِفَاءٌ لِلنَّاسِ» که برای عسل آمده یکی از صفاتی است که قرآن برای قرآن به کار میبرد؛ و شاید بشود گفت این دوگانگی محور اصلی سوره است.
یکی از حاضران میپرسد چرا اهلیسازی چهارپایان نعمت الهی باشد. او پاسخ میدهد کشتی هم بارها جزو نعمتها آمده و دستکاری ما مثل آشپزی است و آخرش یک قدم آخر را ما برداشتهایم، نه اینکه خلق کرده باشیم. او از تمثیلی خندهدار به نام «آبپاشگرایی» یاد میکند. حاضر دیگری میگوید ایدهٔ او زندگی طبیعی است و او میگوید خیلی موافق نیست، چون اگر ساختن کشتی بد بود از آن یاد نمیشد.
حاضری میگوید قرآن بعد از ذکر نعمت منت میگذارد و تهدید میکند. او میگوید بعضی صفات که برای انسان متناهی زشت است برای خداوند زشت نیست، و اساس شکرگزاری این است که از نعمت در جهت رشد استفاده کنیم. او آیهٔ «لَئِن شَكَرتُم لَأَزيدَنَّكُم» را میآورد و میگوید اگر متوجه توحید نشوید رشد نمیکنید، و میپذیرد گاهی لحن آیه تهدیدآمیز است.
→ متنِ کاملِ این جلسه