او میگوید جلسهٔ گذشته مقدماتی بود و حتی به تقسیمبندی نرسیدند. در این جلسه دو تم نخست سوره، یعنی نعمتهای تکوینی و تشریعی، را یادآوری میکند، تم سوم را که اعلام امر خداوند و نزدیکی هجرت است توضیح میدهد، سوره را قطعهبندی میکند و چهار آیهٔ اول را مرور میکند؛ پایان جلسه پرسش و پاسخ است.
سه تم سوره و تم سوم
او میگوید دستکم سه تم در سوره میشود تشخیص داد. تم نخست نعمتهای الهی است: نزدیک ۴۰ الی ۵۰ آیه دربارهٔ نعمتهاست و بعضی از آنها، مثل زنبور عسل، فقط در همین سوره آمده؛ لزوم شکرگزاری و اینکه همهٔ نعمتها از طرف خداست و باید به توحید اعتقاد داشت. تم دوم دوگان نعمتهای تکوینی و تشریعی است: خداوند سختافزاری ساخته و نرمافزاری هم برای زندگی کردن و آماده شدن برای جهان آخرت داده، یعنی پیامبران و قرآن و شریعت.
تم سوم را او از ناهماهنگی آغاز و پایان سوره با نعمتها نتیجه میگیرد: شروع حالت تهدیدآمیز دارد («أَتَى أَمْرُ اللَّهِ»)، پایان دستور به صبر است و وسط سوره دو آیه به مهاجرت اشاره میکند. به گمان او سوره مربوط به دورانی است که دارد اعلام میشود امر خداوند آمده، یعنی نوعی تحقق وعدهٔ عذاب و نزدیک به آن؛ سالهای آخر مکه، نزدیک دوران انتقال به مدینه. مسلمانان گروه کوچک و ضعیفی بودند و شاید برداشت خیلیهایشان این بود که مثل اقوام گذشته عذابی از آسمان نازل میشود، و دستور مهاجرت با این مناسبتی طبیعی دارد.
به گفتهٔ او آنچه امروز میدانیم این است که عذاب همان مسائل طبیعی بود: مؤمنان در مدینه قدرت گرفتند، جنگ شد، مکه فتح شد و بتپرستی برافتاد. «فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ» یعنی ممکن است چند سال طول بکشد و همینطور هم شد؛ عذاب نه از آسمان، بلکه به دست همین مؤمنان نازل شد. او میکوشد نشان بدهد این تم چقدر پررنگ است.
نشانههای تم سوم در متن سوره
سوره مکی است و به احتمال بسیار قبل از مهاجرت همهٔ مؤمنان نازل شده، پس به نظر او هنوز با مشرکان در دیالوگ است و حالتی پیشگویانه دارد. در آیهای که با «أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ» شروع میشود، سه نوع بلا آمده و سومی گرفتن «عَلَى تَخَوُّفٍ» است، یعنی اتفاقهای بد مدام و دلهره، مثل فرعونیان. چون بعد از سومی «إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ» آمده، او فکر میکند مؤمنی هوشیار در مکه از لحن آیات حدس میزد یا شاید مطمئن میشد که مدل سوم است.
به گفتهٔ او بخشی از آیات که بسیار به این تم مربوط میشود مسئلهٔ زنده به گور کردن دختران است، که به این تفصیل تقریباً در هیچ جای قرآن نیست: پدر احمقی که فکر میکند دختر را با خواری نگه دارد یا «يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ». چرا این آیات مهم هستند؟ چون مسئلهٔ اقوامی که عذاب میشدند فقط شرک نبود؛ قوم لوط کار دیگری هم میکردند. او این تصویر را وحشتناک میداند و میگوید سبک کمدی گروتسک هم در آن هست، یعنی هم حال آدم به هم میخورد و هم خندهدار است.
آیهای که بعد از این تصاویر میآید میگوید اگر خداوند مردم را به خاطر ظلمی که میکنند مورد مؤاخذه قرار دهد جنبندهای بر زمین باقی نمیماند؛ او آن را ادامهٔ همین تصویر وحشتناک میداند. سعی دارد نشان دهد که به سمت انتهای سوره این تم سوم لحظه به لحظه پررنگتر میشود.
امت جدید و پیشدرآمد شریعت
از آیهٔ ۹۰ که میگوید «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ»، حدود یک صفحه دستورات اخلاقی شبیه ده فرمان میآید و او این را طلیعهٔ ظهور امت و شریعت جدید میداند. به گفتهٔ او مسلمانان در اواخر مکه یا شاید اوایل مدینه هنوز به سمت بیتالمقدس نماز میخوانند و سورهٔ بقره نازل نشده است؛ این را او «فضای اصلی سورهٔ نحل» میداند، مهمتر از اینکه قرار است عذاب شوند. کلمهٔ امت هم به طور غیرعادی در سوره تکرار میشود.
به انتهای سوره که نزدیک میشویم بحث از مشرکان به اهل کتاب میرود: «آيَةً مَكَانَ آيَةٍ» که او را به آیهٔ نسخ در بقره میاندازد، حکم تازه دربارهٔ مردار و خون و گوشت خوک که از نظر یهودیان افترا است، روز شنبه و بازگشت به ابراهیم. او میگوید وقتی مسلمانان ادعا کنند امت جدیدی با شریعت جدید از طرف خدای موسیاند، یهود و نصاری هم با آنها مشکل پیدا میکنند، و دشمنی یهودیان همزمان با انتقال از مکه به مدینه شکل میگیرد.
تا اینجا بحثها عقیدتی و اخلاقی و داستان پیامبران بود و حالا حکم نازل شده و مشکل ایجاد میکند. نزدیک انتها «وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُواْ بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم» آمده، در حالی که هنوز حکم جهاد نیامده، و «ثُمَّ جَاهَدُوا» را او کوشش کردن میداند نه جنگیدن. به گفتهٔ او کلید همهٔ اینها مهاجرت است و میشود سورهٔ نحل را حالت جنینی امت نامید، در حالی که بقره نوزادی امت و آل عمران نوجوانی آن است؛ آنچه دربارهٔ فضای سوره قطعی است نزدیکی به هجرت است، یکی دو سال قبلش یا چند ماه بعدش.
آیهٔ دعوت و پیوند سه تم
نزدیک انتهای سوره از ابراهیم سخن است و «اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا»، که او آن را همان تأکید بقره بر دین ابراهیم میداند. آیهٔ ۱۲۵ پیامبر را «بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ» به راه پروردگار دعوت میکند و او آن را قرینهٔ «قَصْدُ السَّبِيلِ» در ابتدای سوره میداند. او به قیاس حافظ، که معمولاً اواخر شعر از خودش تعریف اساسی میکند، میگوید اگر خود سوره نمونهٔ بارز مجادلهٔ احسن نبود، آمدن این آیه در پایان شاید زیاد مناسبت نداشت.
او میگوید فضای کلی سوره این است که پیامبری آمده، مشرکین را دعوت کرده و نپذیرفتند، و سوره از ابتدا اعلام میکند که کار تمام شد. فکر میکند داخل سوره اشارهای هست که عذاب از نوع تخوّف است: امت جدید به نوعی اینها را نابود میکند و شرک از بین میرود بدون اینکه این قوم به طور کامل از بین بروند؛ تعدادی میمیرند و تعدادی ادعای ایمان میکنند. بخش ذکر نعمتها را جزو مجادلهٔ احسن و موعظه میداند و امیدوار است این سه موضوع در ذهن شنوندگان مثل یک موضوع شده باشد. آیهٔ مهاجرت دو بار مثل جملهٔ معترضه میآید و از ۱۱۰ به بعد فضا کاملاً متفاوت است؛ برگشت آیهٔ ۳۳ به آیهٔ اول هم نشانهٔ روشنی است که یک فصل جدید شروع میشود.
قطعهبندی سوره
او میگوید دربارهٔ تقسیمبندی همیشه گفته که هیچ چیز قطعی نیست و ذوق و سلیقه هم هست. ترجیحاً آیهٔ اول تا چهارم مقدمه باشد، دو آیه دربارهٔ عالم امر و دو آیه دربارهٔ عالم خلق؛ آیهٔ پنجم تا هجدهم نخستین قطعهٔ فشردهٔ نعمتهای تکوینی باشد که با «وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا» تمام میشود؛ ۱۹ تا ۲۳ را به نظر خودش قطعهای جدا و ۲۳ تا ۳۴ را مقایسهٔ مشرکان و متقین میداند.
۳۵ تا ۴۲ به گفتهٔ او اولین قطعهٔ صراحتاً معاصر است و به آیهٔ مهاجرت ختم میشود؛ ۴۳ تا ۶۴ بحث تشریع و فرستادن انبیاست؛ ۶۵ تا ۸۳ دومین ذکر نعمتهای تکوینی است که با آیهٔ ۸۱ تمام میشود؛ از ۸۴ آیات عدل و احسان تا ۹۷ و حیات طیبه میآید؛ ۹۸ تا ۱۱۰ دربارهٔ قرآن و محاجه علیه آن است؛ و از ۱۱۰ تا آخر بحث به احکام، شنبه و حلال و حرام میرود تا دستور صبر.
چهار آیهٔ اول: امر و خلق
دو آیهٔ اول دربارهٔ امر و دو آیهٔ بعد دربارهٔ خلق است. او میگوید جدا کردن تم یک و دو، نعمتهای تکوینی و تشریعی، این حالت را میدهد که جهان یک عالم امر و یک عالم خلق دارد و ماهیت اینها با هم خیلی فرق دارد؛ ولی عالم امر هم خلق شده است و هر چیزی که خلق میشود به امر خدا خلق شده، مثل «کُنْ فَیَکونُ»، پس امر و خلق به نوعی با همدیگر قاطی هستند و در عین جدایی نسبت همه با خدا یکی است. مثالی از فلسفه میآورد: متافیزیک و اپیستمولوژی که هر کدام را میشود جزئی از دیگری حساب کرد، هرچند این مثال ربط مستقیمی به بحث ندارد به غیر از شباهت.
او میگوید آیهٔ اول، به دلیل شباهتش با آیات عذاب قوم لوط و عاد، به معنای آمدن عذاب است و اکثر مفسران و مترجمان همین را میپذیرند؛ «عجله نکنید» یعنی ممکن است مدتی طول بکشد، چند ساعت برای قوم لوط، ماهها برای فرعون و اینجا چند سال. آیهٔ دوم، دربارهٔ فرستادن فرشتگان با روح برای انذار، به عالم امر و وحی و ارسال رسل اشاره میکند و به گفتهٔ او اگر آیههای سوره را بشمارید این جنبه غلبه دارد.
دو آیهٔ بعد میگوید خداوند آسمانها و زمین را به حق خلق کرده و انسان را از یک نطفه ناچیزی؛ او نظر را به این جلب میکند که «خلق بالحق» یعنی چه و میگوید فکر کردن به آن جالب است. انسان «خَصِيمٌ مُبِينٌ» است، یعنی آشکارا دشمنی میکند و جدل میکند، و به گفتهٔ او برخلاف تمام کرات آسمانی یک مشکل دارد: میتواند با خدا و پیغمبر دشمنی کند.
کبر انسان و انعام
پس از ذکر انعام، سوره میگوید خدا میداند چه چیزی را پنهان و چه چیزی را آشکار میکنید و «إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ»؛ به گفتهٔ او این آیات میخواهند اشاره کنند که مقاومت در مقابل توحید و عبادت خداوند و شرک منشأ آن استکباری است که در درون این آدمهاست. اشاره به نطفه را دعوت به تواضع میداند و میگوید شکرگزاری انگار تواضع لازم دارد؛ آیهٔ چهارم زمینهای فراهم میکند برای اینکه شرح این «خصیم مبین» را بعداً در خود سوره ببینیم.
او تجربهٔ شخصیاش را از هندوستان میگوید: هندوها از نظر او گاو را از روی خرافه مقدس نمیدانند، بلکه در عین قدرت زیاد، تواضع و در اختیار دیگران بودنش را ستایش میکنند. به گمان او ذکر انعام بعد از «خصیم مبین» انگار مثل الگویی در برابر انسان است، چون چهارپایان خصیم نیستند و آرام و راماند و خیر میرسانند. دربارهٔ رام شدن میگوید اگر کار انسانها هم بوده باشد به بحث ربطی ندارد، چون کشتی ساختهٔ ما هم از نعمتهای خداست؛ و در غافر ذکر انعام بعد از حرف کبر آمده و در یاسین ذکر انعام همراه با نطفه و «خصیم مبین».
پرسش و پاسخ
یکی از حاضران میگوید لحن این سوره انگار این است که خدا نمیخواست شما را امت واحده قرار بدهد، ولی بعد در دستورهای دیگر میگوید «إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً»؛ این را پارادوکس یا تناقضی ظاهری میداند. در پاسخ، او میگوید امت یعنی مجموعهای از آدمها که اهداف و عقاید مشترکی داشته باشند؛ بشر تا قبل از اینکه عقاید بیاید و آنها را از هم جدا کند یکجوری امت واحده بود، چون همه دنبال غذا بودند، و خداوند نمیخواست شما امت واحده باشید و میخواست چند تا دین وجود داشته باشد. «امت واحده» را او اینطور میفهمد که هر کس توحید و معاد را قبول داشته باشد و مشرک نباشد در این دین است؛ و میگوید پیچیدگیای اینجا هست و بقیه را باید در گروه صحبت کرد.
یکی دیگر میپرسد اگر در جنگ احد پیامبر کشته میشد، با «أَتى أَمْرُاللهِ» تناقض نبود؟ در پاسخ، او میگوید تناقضی نمیبیند، چون «أَتى أَمْرُاللهِ» یعنی مؤمنان غلبه میکنند و مشرکان یا کشته میشوند یا شکست میخورند و مکه را تسلیم میکنند، و این قابل اجتناب نبود. پرسنده میپرسد حتی اگر پیامبر کشته میشد، و او میگوید «صددرصد» و به نظرش این از اول در سوره گفته میشود: مهاجرت کنید، کار تمام شده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه