جلسه با پیشنهاد یک فعالیت برای آزمودن تئوری دربارهٔ سوره شروع میشود. بعد او قطعهٔ آیات ۱۹ تا ۲۳ را دربارهٔ ارتباط شرک و استکبار توضیح میدهد، سپس آیات ۲۴ تا ۳۲ و ۳۳ تا ۴۲ را میخواند، و جلسه با پرسش و پاسخ دربارهٔ «لو شاء الله» تمام میشود.
فعالیتی برای آزمودن تئوری
او میگوید وقتی آدم دربارهٔ یک متن به تئوری اولیه میرسد، باید ببیند با همهٔ فکتها و همهٔ آیات جور درمیآید. یک کار خوب این است که خودش را در همان وضعیت بگذارد و سعی کند متن مشابهی بسازد؛ مثلاً اگر سوره نزدیک هجرت و برای موعظهٔ حسنه با مشرکین نازل شده، شما به مشرکین چه میگفتید؟
اگر اختلاف پیدا شود، ممکن است تئوری اولیه بد باشد و منطق قرآن را بد فهمیده باشید، یا موقعیت را درک نکنید یا موعظهٔ حسنه بلد نباشید؛ او میگوید باید قضاوت کرد که اختلاف نتیجهٔ بد فهمیدن است یا نگاه ما با نگاه کسی که این کار را میکند متفاوت است. اگر خودش سوره را بازسازی کند حتماً عبارتهایی میگنجاند که به مشرکین یادآوری کند در گذشته موقعیت مشابه زیاد بوده، و برهان آوردن از طریق طبیعت و نعمتهای طبیعی به نظر او جزو قویترین برهانهاست.
به گفتهٔ او کسانی که دیدگاه فلسفی دارند معمولاً با تحقیر به این نگاه میکنند، ولی فکر میکند اینطوری نیست: در این برهان علاوه بر منطق، احساس هم مهم است و آدم را در مقابل پدیدههایی با جنبهٔ نشانه و آیه قرار میدهند. او با برهانهای حکما مخالف نیست، ولی حکما ثابت میکنند واجبالوجودی هست و بعد راه طولانی میماند تا آن ربّ شما بشود؛ دیدن آیات در طبیعت برای ایمان و عبادت مهمتر است.
او میگوید در دورانی هستیم که انذار را کار بدی میدانند. مثال میزند که اگر کسی دارد داخل چاه میافتد و شما عربده بکشید و او بگوید چرا خشونت میکنی، ذهنیتهای امروزی ممکن است با ذهنیتی که باید داشته باشیم فاصله داشته باشد؛ خودش مروج خشونت نیست.
شرک و استکبار
آیات ۱۹ تا ۲۳ را او قطعهٔ مستقلی گرفته چون مهم است. مشرکین زمان پیامبر ملحد نبودند: قبول داشتند الله خلق کرده ولی ربوبیت او را قبول نداشتند و فکر میکردند کار انسانها به ربّالنوعها واگذار شده. به گفتهٔ او عقلشان کم نیست و منطق دارند؛ آنچه اینجا تأکید میشود استکبار است.
آدم موحد احساسش این است که خالق همهٔ چیزها خداوند است. به گفتهٔ او علم جدید حس قوانین Universal را داده که با توحید سازگار است و با آن بلبشویی که ذهنیت مشرکانه دارد خیلی سازگار نیست. در آخر این آیات میگوید «فَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ»؛ ما چیزی خلق نمیکنیم و فقط جابهجا میکنیم، و کل تکنولوژی مثل آشپزی است.
او احساس موحد را همان احساسی میداند که ابراهیم توصیف میکند: خداست که غذا میدهد و شفا میدهد. تولید یک دانهٔ گندم را از کل فعالیت تمدن بشر پیچیدهتر میداند و کاری که ما میکنیم مثل یک سانت آخر از طولی بسیار بزرگ است؛ حتی در حرکت دست فقط سیگنالی را ایجاد میکنیم و بقیه خارج از علم و اختیار ماست.
نتیجه این است که ما در جهانی زندگی میکنیم که همهچیزش تقریباً خارج از اختیار ماست، مثل کسی که سوار ماشینی است و چند دکمه در اختیار دارد. اینکه آدم سهم خودش را بیشتر از آنچه هست بگیرد توهمی است که مانع میشود ببیند خداوند با دست خودش به او غذا میدهد، و با استکبار سازگار نیست.
استکبار، رشد و توهم
استکبار یعنی آدم خودش را بزرگتر از آنچه هست ببیند؛ او مثال کسی را میآورد که با ابراهیم محاجه میکرد و میگفت «من هم زنده میکنم و میمیرانم»، و پسر کوچکی را که در مسجد اصرار میکرد «من بروم اذان بگویم». بشر چون کمال را دوست دارد میل به بزرگ شدن دارد. به نظر او استکبار توهمی است که از اختلال در رشد میآید؛ پیامبران رشد میکردند تا به علم و قدرتی نزدیک به نامتناهی میرسیدند و مستکبر نمیشدند.
او میگوید گزارشی که از زندگی خصوصی نیچه داریم آدمی بسیار ضعیف و شکننده را نشان میدهد که در توهمات خودش ابرمردی ساخته بود؛ آدمها وقتی از اختیار واقعیشان درست استفاده نمیکنند دچار توهمات مستکبرانه میشوند. بشر امروز شاید در اوج استکبار باشد: موشکی فرستاده و فکر میکند فضا را تسخیر کرده.
یکی از حاضران میگوید در «فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ» بحث احسن الخالقین هست و این با فرمایشات او دربارهٔ خلق برایش سؤال ایجاد کرده. او میگوید اگر خداوند به موجودی مثل خلیفة الله اختیاراتی داده باشد، این خارج از محدودهٔ خلاقیت خداوند نیست، و یک مقدار این واسطه خوردن به معنای این نیست که کس دیگری دارد چیزی خلق میکند. در فرهنگ قرآنی خالق همه چیز خداوند است ولو اینکه خلیفههایی باشند؛ شرک این است که شما چیزهایی غیر از خداوند را به معنای واقعی کلمه شریک بدانید که حالت مختار دارند و سرنوشت برخی از افراد را دارند تعیین میکنند.
ارتباط استکبار و شرک به گفتهٔ او این است که وقتی آدم رشد نکرده و حد خودش را نمیداند، گرایش به رشد را بزرگتر از آنچه هست میبیند؛ بشر امروزی احساس میکند تبدیل به خدا شده است.
تقوا، شکرگزاری و کبر پنهان
تقوا به گفتهٔ او یعنی کنترلشده زندگی کردن؛ آدم متقی کمکم جای خودش را کشف میکند و میفهمد کجا را واقعاً کنترل میکند، و آدم ول نمیفهمد کدام کار را خودش کرده. مستکبرین رشد نمیکنند چون تقوا ندارند، و شکرگزاری هم فقط مختص متقین است.
شکرگزاری تواضع میخواهد. او شنیده بود و تجربه کرده که میگویند به آدم متکبر خدمت نکنید، چون مدیونش میشوید و او نمیتواند تشکر کند و با شما دشمن میشود. آدم مستکبر ذهنیتی میسازد که نعمتها را از خدا نداند، بتی میتراشد و سالی یک بار غذایی برایش میبرد، و بقیهٔ سال به استکبار خودش میرسد.
او قارون را مثال میزند که میگفت این مال را با علم خودم به دست آوردهام، و به ساختار آیات اشاره میکند: میگوید خدا میداند آنچه پنهان و آشکار میکنید، و در آخر «إنه لا یحب المستکبرین»؛ به نظر او مثل اینکه آخرش معلوم میشود آنچه پنهان میکنند کبری است که در درونشان هست.
بزرگترین مانع رشد را او تخیل رشد یافته بودن میداند. در این قطعه ناگهان بحث قیامت میآید و آیهٔ «أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْيَاء» پلی است؛ او میگوید همیشه بعد از توحید باید ذکری از معاد باشد.
«اساطیر الاولین» یا «خیراً»
قطعهٔ آیات ۲۴ تا ۳۲ دو بخش دارد، به خاطر تکرار «ماذا أنزل ربکم»: از مشرکین میپرسند پروردگارتان چه چیزی نازل کرد و میگویند «أساطیر الأولین»؛ از کسانی که تقوا پیشه کردند هم میپرسند و میگویند «خیراً». بخش اول به «فادخلوا أبواب جهنم» میرسد و بخش دوم به «ادخلوا الجنة بما کنتم تعملون». او میگوید مرزهای قطعهبندی کمی جابهجا شده و الان آیهٔ ۳۳ را ترجیح میدهد ابتدای قطعهٔ بعد باشد.
به نظر او اینکه «أَسَاطِيرُ» با ضمه آمده و جواب «خَيْرًا» منصوب است، مثل ناباوریشان نسبت به اینکه خداوند چیزی نازل کرده و یک Trick نحوی است. او تقریباً با اطمینان میگوید اساطیر از سطر میآید، نه معرب History. مهم این است که جواب مشرکین هیچ ربطی به محتوای چیزی که نازل شده ندارد و دربارهٔ منشاء و اورجین آن است؛ هنوز هم همین است، و در آکادمی غربی دربارهٔ History قرآن بحث میکنند.
به گفتهٔ او ویژگی آدم مشرک این است که مقلد است، چون رشد نیافته و از والد تبعیت میکند؛ چیزی که برایش مهم است این است که چه کسی گفته. دربارهٔ سنتگراهای مذهبی میگوید شوخی خوبی است که حرفی از امام صادق را از قول یک atheist بگویید تا رد کنند و بعد کتاب را نشان بدهید. او بچهٔ کوچکی را مثال میزند که گفت «بچهها با پدرهایشان آمده بودند».
مشرک با «اساطیر الاولین» میخواهد بگوید اینها قدیمی است. به گفتهٔ او همیشه آدمها احساس میکردند در اوج تمدن هستند، مثل فرعون، و اسطورة پیشرفت در دنیای مدرن عمیقاً به وجود آمد؛ به کسی که از بینشهایی خیلی عمیقتر در دوران باستان بگوید، مثل هایدگر، میگفتند مرتجع.
آخرت و دو گروه
او میگوید این دو قطعه نشان میدهد متقین و مستکبرین چگونه دربارهٔ محتوای رسالت قضاوت میکنند و در آخرت به چه میرسند. کلمهٔ «خزی» دو بار برای مستکبرین میآید؛ آنها مثل چهارپایان بار سنگینی را میبرند. دربارهٔ آیهٔ ۲۶ علامه خوب توضیح داده که خداوند بنیانشان را از زیر خراب کرد و سقف روی سرشان ریخت.
او میگوید آیهٔ ۳۰ یک حالت تقارنی دارد: دو تقوا، دو خیر و دو حسنه. دربارهٔ «الذین تتوفاهم الملائکة ظالمی أنفسهم» که میگویند «ما کنا نعمل من سوء»، به گفتهٔ او اکثریت قاطع آدمهایی که زشتترین کارها را کردهاند نمیدانند کار بدی دارند میکنند؛ هیتلر را مثال میزند که برای خودش وظیفهٔ مقدسی قائل بود و جوابش احتمالاً در ابتدا این است که «من کار بدی نکردهام».
«لو شاء الله» و جبر و اختیار
در آیات ۳۳ تا ۴۲ مشرکین میگویند «لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شیء». او میگوید این شبیه آیهای در سورهٔ یاسین است که میگویند «أنطعم من لو یشاء الله أطعمه». مسخرهبازی نمیکنند و واقعاً فکر میکنند حرف منطقی میزنند؛ مسائل تشریع و تکوین در ذهنشان قاطی شده، و به نظر او مثل این است که خودشان را به جبری بودن بزنند.
او میگوید چیز عمیقتر این است که این آدمها هیچوقت به اختیار خودشان استفاده نکردهاند و زندگی والدانه داشتهاند، مثل خس و خاشاکی که آب میبرد؛ پس شبهه جبر و اختیار برایشان پیش میآید، در حالی که آدم متقی به شدت مختار است. بعد خطاب به پیامبر میگوید اگر حریص هدایتشان هستی، خداوند کسی را که گمراه کرده هدایت نمیکند؛ به نظر او آدم فاسق و مستکبر قابل هدایت نیست، مگر از صفات بد دور شود.
پرسش و پاسخ
یکی از حاضران میگوید تکرار «لاجرم» با تم جبر و اختیار بیارتباط نیست و او تأیید میکند. یکی دیگر به نظرش آن جدل است. او پیام آقای امینزاده را میخواند که شاید شبیه مسیحیها باشند که به هر اعتقادی رسیدهاند هدایت خدا میدانند، و تعبیر علامه را نقل میکند: منظورشان این است که تو رسول خدا نیستی و اگر میدانستیم که هستی، تابع الله بودیم.
او میگوید به دلیل احترامی که برای علامه دارد این تعبیر را رد نمیکند، ولی احساسش این است که «ولو شاء الله» با آن چندان سازگار نیست و بیشتر شبیه ادعایشان دربارهٔ اطعام فقراست: صرف اینکه ما مشرکیم نشانهٔ تأیید الهی است و اگر خداوند میخواست جلوی ما را میگرفت. فکر میکند این با تم سوره، که اینها آدمهای غیرمختاریاند، جور درمیآید.
→ متنِ کاملِ این جلسه