او جلسه را با نکتهٔ مانده از جلسهٔ قبل دربارهٔ شرک آغاز میکند. بعد مرور میکند که سوره انسان را خصیم مبین میداند، آیههای سایهها و دو اله را شرح میدهد، دربارهٔ ترجمهٔ آیات رزق و دخترها میگوید و در پایان سؤالها را جواب میدهد.
شرک مدرن و علمگرایی
او میگوید جلسهٔ پیش گفته بود با علم مدل تازهای از شرک اختراع شده و حالا آن را توضیح میدهد. به گفتهٔ او اگر برداشتهای نادرست دور علم، مثل جهانبینی علمی، را کنار بگذارید، علم به توحید کمک بزرگی کرد: حس اینکه جهان از قوانین Universal تبعیت میکند و مواد زمین و آسمان، برخلاف ارسطو، یکیاند؛ و فضایی که علم ایجاد کرد ضد خرافات بود.
بعد، به گفتهٔ او، شرک جدید فراگیری ایجاد شد: توهم اینکه جهان را قوانینی اداره میکنند و آن قوانین نه خالقی لازم دارند و نه توضیح اینکه چه هستند. ماهیت قانون و منشأ جهان فراموش یا موکول به آینده میشود و جهان خودش دارد کار میکند.
او میگوید در شرک قدیم شکرگزاری از ربّها با استکبار سازگار بود، چون موجوداتی مرده بودند و نظارت نمیکردند؛ در شرک مدرن شکرگزاری اصلاً لازم نیست. کلمههایی مثل قانون یا طبیعت را چیزهایی موهوم میداند، و میگوید در قرآن فقط یک آیه شبیه این است: «مَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ». به گفتهٔ او علمگرایی راه هر مقدار استکبار را برای بشر باز کرده است.
خصیم مبین و مجادله در سوره
او میگوید در سوره از اول بنا گذاشته میشود که انسان از نطفه خلق شده و خصیم مبین است؛ آسمان و زمین بالحق خلق شدهاند و همه مطیع هستند و انسان استثناست. او میگوید میشود سوره را اینگونه نگاه کنید: خصیم مبین چه گفت و چه جوابهایی شنید، در قرینهٔ آیهای که در انتهای سوره میگوید با اینها مجادله احسن بکن.
اولین چیزی که میبینید حالت استکباریاش و انکار آخرت است: وقتی میپرسند چه چیزی نازل شده، میگویند اساطیر الاولین؛ او این را به احساس بشر از قرار داشتن در اوج ترقی، یعنی اسطورهٔ پیشرفت، مربوط میکند. این هم یکی از ادعاهایشان است: «لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا»؛ و دوباره انکار آخرت میآید که بزرگترین قسمهایشان را خوردند که آخرتی وجود ندارد. او میگوید این مجادله با خصم مبین یک تم این سوره است.
او میگوید جلسهٔ پیش به این رسیده بودند که اجباری در کار نیست: مشرکان انتظار داشتند خدا آنها را بهزور هدایت کند، ولی در سوره تأکید میشود که خداوند به زور هدایت نمیکند و راه را نشان میدهد. او میگوید میشود جای اهل الذکر اهل الکتاب گذاشت، چون ذکر یکی از اسامی کتاب است.
دربارهٔ آیهٔ ۴۵ میگوید از روز اول اشاره کرده که با صفت رئوف و رحیم، عذابی که قرار است نازل شود انگار از نوع سوم است؛ و در زمان پیامبری که رحمة للعالمین است، تناسب بهتر این است که همان «تَخَوُّفٍ» باشد، یعنی جنگهایی که سرانشان در پایان میپذیرند و مردم هم تقلید میکنند.
سایهها و دو اله
او میگوید از اینجا چند آیه از بخشهای سخت سوره است، چون در ترجمه اختلاف هست. آیهٔ اول دربارهٔ چیزهایی است که سایههایشان «سُجَّدًا لِلَّهِ» است؛ محتوایش با سوره سازگار است، ولی دو چیز عجیب است: اشاره به سایهها، و اینکه چرا به مشرکین گفته میشود «وَقَالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ».
او میگوید چیزی که به نظرش میرسد این است: وقتی به موجودی نگاه کنید که حرکت ندارد، مثل یک تخته سنگ یا کوه، سایهاش میجنبد و طبق قاعده حرکت میکند؛ پس نه فقط چیزهایی که میجنبند، چیزی که نمیجنبد هم تابع قانون است. فقط انسان است که حرف از استکبار و حرف از خصم بودنش هست، و مهم این است که افعالی که انجام میدهیم را از سر اطاعت انجام میدهیم یا از سر خصومت.
او فکر میکند نکتهٔ عمیقتری هم هست: سایه موجودیتی عدمی دارد، چون نبودن نور است. این زمینهٔ دوگانهٔ وجود و عدم، خیر و شر، یزدان و اهریمن است که ذهنها را به ثنویت میکشاند؛ وقتی سایه هم برای خدا سجده میکند، ظلمت خودمختار نیست و زمینه برای این ندا فراهم میشود که دو اله نگیرید. او میگوید مشرکین حجاز ثنوی نبودند و این نشان میدهد نباید فکر کرد مجادلهٔ احسن در قرآن چندان تابع این است که همین مشرکان چه میگویند.
او به «وَقَالَ اللَّهُ» به جای «قل» اشاره میکند که انگار خداوند به کس دیگری گفته است. میگوید در مثنوی و داستاننویسی تکنیکی هست که خواننده فکر میکند معنا را فهمیده و بعد معنایی عمیقتر آشکار میشود، و احساسش این است که آیات سایه هم چنیناند.
تَجْأَرُونَ و ترجمهٔ آیات رزق
او دین را در «وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا» به معنای قوانینی میگیرد که تخطی از آن عواقب دارد. دربارهٔ «فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ» میگوید وقتی ضرر به آدم میرسد به خدا پناه میبرد، نه به اهریمن، و این نشان میدهد فطرت توحیدی است، نه ثنوی؛ «تَجْأَرُونَ» را در المیزان، اگر اشتباه نکند، نعرهزدن ترجمه کردهاند.
او میگوید در «لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ» انگار مشرک میشوند تا شکرگزار نباشند، چون شکرگزاری با حال استکباری سازگار نیست. دربارهٔ «يَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا» میگوید علامه به درستی استدلال میکند که ترجمهٔ «نسبت دادن» با واقعیت سازگار نیست، چون اینها رزق را از الله نمیدانستند؛ به نظر او اختصاصدادن مناسبتر است.
او میگوید ترجمهٔ اول با آیهٔ بنات و زندهبهگورکردن دخترها هم سازگارتر است. شکرگزاری از موجودات نیازمند همسطح میکند و از کبریایی کم نمیکند؛ و آنچه دوست ندارند، یعنی دختر، به خدا میدادند و آنچه دوست دارند برای خودشان نگه میداشتند.
شرک، فضاحت و دخترکشی
او میگوید شرک راه را برای صفات منفی مثل استکبار باز میکند؛ مثلاً در شرک علمی هر کاری که دانشمندان تأیید کنند مجاز میشود. اقوامی که عذاب میشدند غیر از شرک گناه سنگین دیگری داشتند و در این سوره به نظر او آن گناه روشن دخترکشی است؛ توهمات ایدئولوژیاند و ساختاری اجتماعی بر آن سوار میشود.
او آیهٔ «وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ» را میآورد و میگوید «سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ» یعنی بد شمایید، نه دختری که به شما بشارت داده شده.
دربارهٔ «مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ» میگوید لحن قرآن نسبت به دخترکشی چنان شدید است که شاید در هیچکدام از این اقوام چنین گناهی در اثر شرک پیدا نشده باشد. به گفتهٔ او حیات در زمین تابع وجود انسان است و زن چون نماد حیات است، دفن او دفن حیات است و برای همین گفته میشود اگر خدا مؤاخذه میکرد حیات از بین میرفت.
او میگوید خداوند فقط مهلت میدهد و این گناهان عقابی دارند. به نظر او پشت شرک انگیزههای روانی هست و جامعهای نداریم که مشکلش فقط یک عقیدهٔ شرکآلود باشد.
«أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى» و زینت شیطان
دربارهٔ «وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى» میگوید برخی آن را عاقبتبهخیری ترجمه کردهاند، ولی او لزومی نمیبیند و فکر میکند معنایش این است که کارشان زیباست و فکر میکنند آدمهای خوبیاند.
او این را به ابتدای سوره ربط میدهد که میگوید وقتی ملائکه میآیند میگویند کار بدی نمیکردیم؛ و میگوید مثلاً کسی مثل هیتلر فکر میکند دارد به بشریت خدمت میکند و ممکن است تا دم مرگ هم نفهمد، ولی در آن دنیا به حقیقت میرسد.
او دربارهٔ «فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ» میگوید شیطان رفتارهای زشت را برایشان زینت میدهد؛ خانوادهای که سه تا پسر خودشان را برای بتها قربانی کرده بود در جامعه بسیار قابل احترام بوده و پاداش میگرفته است. بعد آیه میگوید کتاب را برای این نازل کرده که برایشان روشن شود در چه چیز اختلاف کردهاند.
پرسش و پاسخ
او میگوید حدود یک ساعت و چهل دقیقه صحبت کرده و آیات بعدی دربارهٔ ارجاع به طبیعتاند. یکی میپرسد شرک علمی مبتلابه است؟ میگوید بله؛ به گمان او چون توهمات غلیظی باید زود به ذهن بچهها منتقل شود، سن شروع مدرسه پایین آمده و همه تحت شستشوی مغزی این نوع شرک بودهایم.
در ادامهٔ سؤال میپرسند تکلیف اکثر انسانهای امروزی چه میشود و آیا آشکار شدن حقیقت در آخرت و اقرار به اشتباه برای بخشش کافی نیست. او جواب میدهد «شاید باشد» و نمیتواند قاطعانه بگوید؛ همهٔ ما در درجاتی مشرک هستیم و شرک زمانه همان شرکهای جغرافیایی است. او رجم و زنده به گور کردن دختران و کشتن اهل کتاب را مثال میزند و میگوید اینها به نظر میرسد خلاف قرآن است.
او میگوید آیهٔ «مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها» یعنی همه وارد جهنم میشوند؛ ممکن است در حد نظاره باشد یا مکث طولانیتر شود و بستگی به ناخالصی شرکآلود افراد دارد. مهم این است که شرک چقدر جلوی رشد ما را گرفته و چقدر باعث کار زشت شده است.
یکی میپرسد کشتن فرزندان از ترس فقر هم جنبهٔ آیینی داشته یا موضوع جداگانهای بوده. او فکر میکند موضوع جداگانهای بوده، چون آنجا کلاً فرزندان گفته میشود نه دختران.
→ متنِ کاملِ این جلسه