جلسه پس از حدود سه سال دوباره در کلاس تشکیل میشود و بخش دشوار سوره را ادامه میدهد، بخشی که با آیهٔ ۶۵ شروع میشود و هفت بار واژهٔ الله در آن تکرار میشود. او نخست فرق نگاه این آیات به نعمتها با آغاز سوره را میگوید، سپس به نقش مؤنثها، علم و رزق میرسد. بعد دو تمثیل را میگوید و در آخر سؤالهای حضار میآید.
بخش دشوار سوره
او یادآوری میکند که در هفت جلسهٔ نخست، تقریباً تا وسط سوره، فضایی کلی گفته شده است: استدلالهای توحیدی، ماجرایی که بهتدریج به موضوع مهاجرت میرسد و ظاهر شدن کمکم اهل کتاب. به گفتهٔ او به بخشی سخت از سوره رسیدهاند که با «وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا» شروع میشود، و دشواری این است که روند آنچه استدلال میشود را درک کنیم.
دربارهٔ قطعهٔ نخست، یعنی باران، شیر انعام، میوهٔ نخل و زنبور عسل، تأکید میکند که بخش زنبور عسل در این سوره برجسته است، چون به گفتهٔ او در هیچ جای دیگر قرآن از زنبور عسل یاد نشده است. او میگوید اگر بخواهد بگوید چه چیز باعث شد بحث سوره در ماه رمضان تمام نشود، همین قسمت بود.
نگاه پویا به نعمتها
به گفتهٔ او این آیات هم نوعی استدلال برای توحید و ذکر نعمتها هستند، ولی با آیات نخست فرق دارند: آنجا نگاه ایستا است، انعام و کشتی و راهها هستند و از آنها استفاده میکنیم، و اینجا دینامیک است و به processها و تحول نظر دارد، مثلاً عسل از درون زنبور بیرون میآید. انعام اینجا مثل یک کارخانه هستند و چیزی از درونشان بیرون میآید، و تأکید بر این است که میوهها ظاهر میشوند و از آنها شراب و رزق میگیریم.
او در حاشیه نقلقولی از بنجامین فرانکلین میآورد که مردم از معجزهٔ مسیح در تبدیل آب به شراب سخن میگویند، ولی اگر بصیرت داشته باشند این هر روز جلوی چشم ماست: باران میبارد، درخت تاک آن را به انگور تبدیل میکند و از آن شراب میگیریم. این او را به یاد آیهای میاندازد که این آیات را علومی «فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ» میداند.
به گفتهٔ او این آیات اشاره میکنند که خداوند نه فقط خلق کرده، بلکه ربوبیت دارد میکند: روی سختافزار نرمافزار نصب شده و DNA مثل برنامهٔ کامپیوتری است. او میگوید بحث توحید در قرآن یعنی ربّ شما همان الله است، و در آیهٔ زنبور عسل کلمهٔ وحی میآید؛ نمیداند چگونه باید این شباهت را در ذهن آدمها ایجاد کرد که آنچه در طبیعت میبینیم پدیدهای شبیه وحی است. انسان مُلهَم است، الهام در درون ما هست و چیزی هم از بیرون میآید، ولی از هیچکدام پیروی نمیکند و خصیم و مبین است؛ به همین دلیل پدیدهٔ پیامبران را داریم، و او میگوید این افتخار ما نیست، نشانهٔ حماقت و خصیم بودن است.
نقش مؤنثها
او به تکرار واژهٔ بُطون و ضمایر مؤنثی در آیهٔ زنبور عسل اشاره میکند و میگوید این تولیدات بیشتر مربوط به مؤنثها است تا مذکرها. تکرار «وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ» را تصادفی نمیداند و میگوید تأکید بر اینکه این پروسههایی که رزقآفرین هستند بیشتر توسط بخش مؤنث حیات انجام میشود قطعاً بیربط نیست به آنجا که آن احمق میخواهد دختر خودش را در بطن زمین دفن کند.
به گفتهٔ او باید ارتباط این را با تم دیگری از سوره، یعنی استکبار، فهمید: در قسمت اول سوره کبر و استکبار عامل اصلی ندیدن نعمتها بود و به نظر او مردسالاری با حالتهای استکباری همبستگی دارد. نیچه را مثال میزند که چقدر از زن متنفر است، و میگوید اگر وقت شد بیشتر توضیح میدهد.
علم، رزق معنوی
به گفتهٔ او پس از آیات رزق، آیهای میآید که خداوند شما را خلق میکند، میمیراند و بعضی به «أَرْذَلِ الْعُمُرِ» میرسند که دیگر چیزی نمیدانند. مناسبت آن را واضح میداند: باز از تحول سخن میگوید، اینکه انسان علم کسب میکند و علمش را از دست میدهد. آیهٔ بعدی دربارهٔ تولد از بطون أُمَّهَاتِکُم و سمع و بصر گویی جابهجا شده و وزن هر دو روی علم است؛ نرمافزار ما علم است و اگر غلط بفهمیم غلط عمل میکنیم.
او میگوید یکی از چیزهایی که بد میفهمیم این است که نمیفهمیم محدودهٔ ما کجاست و خودمان را بزرگتر از آنچه هستیم در نظر میگیریم؛ شاید بتوان سیر عرفانی را فهمیدن جایگاه خود دانست. یکی از آخرین پردههایی که باید کنار بروند پردهٔ علم است، که انگار واسطهٔ بین ما و جهان است؛ آدمی را تصور کنید که به «أَرْذَلِ الْعُمُرِ» رسیده و علمش صفر شده، هنوز منِ این آدم هست ولی چیزی را شناسایی نمیتواند بکند.
به گفتهٔ او همانطور که شیر و عسل به ما داده میشود، علم هم داده شده است و علم یک لول بالاتر از رزق است، رزق معنوی. او میپرسد چقدر کنترل داریم که چه به ذهنمان میرسد، و مثال میآورد که در نوشتههای هومر نمیگوید به ذهنش رسید، میگوید خدایان به او گفتند. جبر را شخصاً نمیگوید ولی میگوید حسی از جبر وجود دارد؛ کاری که پیامبران میکنند این است که این دانش را اصلاح میکنند و شناخت میدهند، و وحی چنین رابطهای دارد.
رزق، خانواده و نابرابری
او میپرسد رزق را از کجا میآوریم و حضار میگویند اسنپ؛ به گفتهٔ او اصلیترین منشأ خانواده است: مادر اول منشأ رزق است و بعد پدر، و اگر خانواده نباشد نابود میشویم. سپس میگوید اسباب و مسبّبات را فعلاً بگذارید کنار و با چشمهای حضرت ابراهیم به دنیا نگاه کنید: رزقی که به ما میرسد را خداوند میآورد.
آیهٔ «وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ» را او توصیف واقعیتی بدیهی میداند: خداوند رزق را مساوی نداده، و کسانی که رزق بیشتر دارند آن را به زیردستانشان نمیدهند تا مساوی شوند. میگوید با علت آن کاری ندارد؛ علامه طباطبایی بحث کرده که مساویکردن اصلاً ممکن نیست، چون بعضی رزقها به توانایی استفاده بستگی دارد. اگر همهٔ پولها مساوی تقسیم شود رزق مساوی تقسیم نشده، چون آدمها با آنچه دارند فرق میکنند.
یکی از حضار میپرسد آیا این آیه اصلاً توبیخ ندارد، و او میگوید توبیخ کجاست؟ به گفتهٔ او بحث این نیست که چه باید شود، بلکه این چیزی است که در طبیعت میبینیم. آیهٔ بعد، دربارهٔ ازواج و بنین، به نظر او به خانواده اشاره دارد که منشأ قدرت و رزق است؛ حفده را بعضی نوه ترجمه کردهاند ولی تحت اللفظی یعنی کمکیار. او میگوید دربارهٔ اینکه چرا بر نابرابری تأکید میکند هنوز بحثی نکرده است، و علم هم مثل Insert وسط آمده چون در مرحلهای بالاتر علم مثل رزق است.
یکی از حضار میگوید عبارت ملکت ایمان انگار برای زمان خاصی بوده و به بردهداری اشاره دارد. او پاسخ میدهد احتمالاً کارمندان، و زیردستانتان را میگوید؛ بردهداری را باید مثل یک سیستم اقتصادی آن زمان دید و فرقش با کارگری امروز مثل فرق رهن و اجاره است، و بین آنچه در اسلام بوده و آنچه عمل شده باید مواظب بود.
دو تمثیل
او «فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ» را بازی ادبی بین مَثَل زدن و مِثل قرار دادن میداند که مقدمهٔ ورود به مَثَلهاست: انسان اگر مثل قرار دهد مشرک شده است و خدا اگر بخواهد مَثَل میزند. به گفتهٔ او این به «لَیسَ کَمِثلِهِ شیء» اشاره دارد: شرک یعنی چیزی را شبیه خدا فرض کنی و قدرت و صفات الهی برایش در نظر بگیری.
در تمثیل نخست آیات ۷۵ و ۷۶ عبد مملوکی که هیچ کاری نمیتواند بکند در برابر کسی است که به او رزق دادیم و شبانه و روزانه از آن انفاق میکند؛ در دومی دو مرد هستند که «أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ» است، در برابر کسی که «يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ». به گفتهٔ او اولی در محدودهٔ رزق معمولی است و دومی رزق معنوی و دانش، و به عدل امر کردن به نوعی مثل انفاق در اولی است. او میگوید تمثیلها بحث دریافت رزق و عبور دادن رزق به دیگران است، دریافت علم و رد کردن آن.
او میگوید عدل با مساوات فرق دارد. وقتی میگوییم رزق نامساوی است فوری احساس میکنیم باید کاری کرد، ولی اگر بگوییم علم نامساوی است، میپرسد برای چه باید رزق معنوی بیشتر به آن لال داده شود: بعضیها به بیرون راه دارند، بعضیها ندارند؛ احساسی که نسبت به علم دارید را به رزق تسری بدهید. یکی از حضار میگوید همهٔ حاکمانی که به مردم ظلم میکنند از همین استدلال استفاده میکردند، و او میگوید بحث باید و نباید نیست و این آیات بحث اخلاقی نمیکنند.
به گفتهٔ او امر به عدل چیزی فراتر از آموزش است، از جنس حکمت، و امر در اینجا به معنای اجبار نیست. آن که لال است هم علمی دارد ولی مجرایش بسته است. او میگوید تمثیل به جای اینکه بگوید رزق را انفاق کنید، آدمی که ایدهآل است را زیبا توصیف میکند تا مردم مشتاق شوند که اینطوری باشند.
پرنده و قوهٔ خیال
پس از آن آیه، دوباره واللهُ میآید و از بطون أُمَّهَاتِتان خارج شدن و سمع و بصر میگوید، که به نظر او به نوعی قرینهٔ آیات اول است که رزق از کجا میآید، علم از کجا. دانش ممکن است بپرد و برود، بنابراین دانشتان را بدهید؛ ربط این آیه با بقیه را روشن میداند و به نظر او مسئلهٔ تولید علم است.
ناگهان آیهای میآید که «أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ» و این پرنده به نظر میآید به رزق ربط ندارد. او این را به صحنهای در فیلم آیینهٔ تارکوفسکی مانند میکند که ناگهان یک فیلم سیاه و سفید میآید و روی آن narration دربارهٔ شکستن رکورد پرواز بالن، و میگوید ربط دادن آیهها به هم در این قسمت راحت نیست.
نکتهٔ اصلی را او شگفتی واژهٔ مسخّرات میداند: در تاریخ بشر پرواز پرنده نماد آزادی عمل است، نه مسخر بودن. در ذهن ما هم آزادترین چیز تخیل است، ولی او میگوید همه در تسخیر خداوند است و مسئله میزان جبر و اختیار است نه جبر کامل؛ کنار گذاشتن کبر یعنی شناختن محدودهٔ اختیار خود.
او از آیهٔ بعد که آن را مستتر میداند میگوید قوّهٔ خیال شما مسخّر خداوند است. به گفتهٔ او عالم خیال در فرهنگ غرب تحقیر شده، ولی بحث مرکزی ابن عربی تقریباً قوّهٔ خیال است، قوهای که با تمرین میتواند حقیقت را کشف کند؛ بخشی از رزق ما را هم با خیال میگیریم. در پایان میگوید هنوز توجیه نکرده که چرا در بحث توزیع رزق اینقدر بر مساوی تقسیم شدن تأکید شده، و دربارهٔ پرنده هم چیزی باز مانده است.
پرسش و پاسخ پایانی
یکی از حضار حرفهای او را جمع میکند: از بطن ابر آب به بطن زمین میآید و گیاه بیرون میآید، و زنجیرهای هست که همه چیزی دریافت میکنند و بیرون میدهند. او تأیید میکند که چرخهای از تولید و توزیع در آیات هست و خانواده خودش سیستم تولید رزق است. قوانین ارث را نشانهٔ این میداند که این شبکه الهی و مورد تأیید است، و میگوید قرآن به خانواده اصالت داده است.
یکی از حضار میگوید آیهای که میگوید این رزقها یک اندازه نیست و آیهٔ بردهای که لال و گنگ است همخوانی دارد، و او میگوید بعداً بحث میکنند. به گفتهٔ او علامه در المیزان میگوید ربطی به تقسیم کردن ندارد، و بعضی انگار میخواهند شماتت در آن ببینند. حضار دیگری از علامه ذیل آیهٔ امت واحده نقل میکند که مردم مثل یک گله گوسفندی بودند؛ او میپذیرد که در حالت امت واحده تفاوت کمتر بود و میگوید ایشان از اصطلاح ضریب جینی استفاده کردند و پیشنهاد میکند پروژهای دربارهٔ آن در قرآن تعریف شود.
پرسش و پاسخ به بحث مدرسه میرسد. او میگوید مدارس پرت و پلا است در سرتاسر دنیا و هدف آموزش و پرورش یک چیز دیگری است؛ جلسهٔ آینده إنشاءالله احتمالاً آنلاین است.
→ متنِ کاملِ این جلسه