او این جلسه را، که قرار بود آخرین جلسهٔ سورهٔ نحل باشد، با توضیح بیشتری دربارهٔ فقه شروع میکند و بعد به شأن نزول، نسخ، مهاجرت و حکم خوردنیها میرسد. سپس پرسش و پاسخ دربارهٔ فقه میآید و در پایان تأکید میکند که کسی احساس نکند فهمیده در سورهٔ نحل چه گذشته.
فقه و فلسفهٔ احکام
او میگوید به هیچوجه نگفته این بحثها نباید باشد؛ بخشی از فقه متنخوانی است و لازم است. پرسش این است که آیا باید از همینها شروع کرد. به نظر او باید از احکامی با حالت اخلاقی و foundation، مثل «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ»، شروع کنیم و ببینیم میتوانیم احکام موجود در فقه را نتیجه بگیریم یا نه. کار فقها را، که احکام قطعی را از متنها جمع میکنند و بعد روی آن تئوری میسازند، با کار علم از زمان نیوتن به بعد مقایسه میکند: علم با آزمایش و تئوری ریاضی جلو رفت و به دانشی تجربی رسید که foundation ندارد. شروع از اخلاق و اصول اولیه را هم میگوید شاید همانقدر موفق باشد که فلسفهٔ ارسطویی بود، هرچند شاید اینجا اوضاع بهتر باشد؛ مسئله رفت و برگشت است، و ساختن تئوریای که احکام را از آن بشود نتیجه گرفت را او حکمت عملی دینی مینامد، نه فقه.
به نظر میآید فقه بدون فلسفهٔ احکام و بدون درک عمیق احکام قرآنی نیست و به نتیجهٔ خوبی نمیرسد؛ تأکید آموزش دینی هم روی احکام عملی و فقهی خیلی بیشتر از آنچه باید است. در پاسخ به پرسش «اگر نرسید چه» میگوید دانشی است که پیش میرود، و شاید به کمال مطلق نرسیم ولی یک دانش در حال پیش رفتن احتمالاً میشود به وجود آورد. احکامی هست که نحوهٔ منطبق کردن آنها بر موضوعهای امروز صددرصد مخالف عدل و احسان است.
او شریعتهای پیش از اسلام را هم لازم میداند و فکر میکند خواندنشان واجب است. اگر فقه فقط بررسی متنها باشد لازم نیستند، ولی اگر هدف درک احکام باشد آنها خیلی لازم است؛ بدون درک احکام نه عمل درست است و نه انطباق بر موارد خاص. میگوید نباید پا روی دم فقها گذاشت؛ رشتهٔ دیگری به نام فلسفهٔ احکام میتواند کنار فقه کار کند.
شأن نزول و بستر سوره
او میگوید دانستن فضای سیاسی و اجتماعی و اینکه سوره به کارهای مؤمنین چه ربطی دارد در درک سوره مؤثر است، ولی کلمهٔ شأن نزول را باید اصلاح کرد. به نظر او وقتی نخ تسبیح سوره را به دست بیاورید روشن میشود چرا دو آیه دربارهٔ مهاجرت میآید و کلمهٔ امت ظاهر میشود: روالی در سوره هست که به دورهٔ مهاجرت از مکه به مدینه و مقدمات تشکیل امت و شریعت ربط دارد؛ اول اصول اخلاقی و عملی، بعد حکمی دربارهٔ خوردن، و بعد آیهای که میگوید برای خودتان حلال و حرام نکنید؛ او میگوید اگر این آیه واقعاً شروع فقه باشد خیلی جالب است.
شأن نزولها را او روایات و داستانهایی عموماً ساختگی میداند که اکثراً گمراهکننده هستند و در قرآن نیامدهاند، و از آنها استفاده نمیکند. فرق میگذارد میان داستان تاریخی که خود قرآن آورده و آنچه از بیرون میآید، مثلاً از کتابی که در قرن چهارم نوشته شده. اگر بستر تاریخی مهم باشد در خود سوره به آن اشاره میشود؛ هر سورهای که در آن زمان نازل شده لزوماً به آن بستر ربط ندارد، مگر نشانههای متنی داشته باشیم.
قرآن، شیطان و نسخ
او میگوید از اینجای سوره به بعد همهاش امت و احکام است: پایههای اولیه توحید و عقیده است، بعد احکام اخلاقی و لایهٔ بعدی خود قرآن. نخستین جایی که مفصلاً دربارهٔ قرآن بحث میشود میگوید هنگام خواندن از شیطان به خدا پناه ببر؛ به نظر او این حس هست که در خود قرآن هم ممکن است تحریف، نه به معنای متن، و بد فهمیده شدن پیش بیاید و دخالت شیطانی در قرائت و فهم قرآن رخ دهد.
دربارهٔ «وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ» میگوید معمولاً آن را نشانهٔ نسخ میدانند، ولی او صراحتاً گفته که مفهوم نسخ را اشتباه میداند. به نظر او در سورهٔ بقره آیهای که تغییر میکند قبله است و این تبدیل آیه است نه آیهٔ قرآن، چون احکام یهود هم آیات الهی بودند. مفهوم نسخ را فاجعهبار میداند چون دست تحریفکنندگان را باز گذاشته، و میگوید هیچ آیهای در قرآن به معنای متعارف نسخ نشده؛ بحث کتاب البیان آقای خوئی را مخالف نسخ و روشن میداند.
حکمی که در خود آیه موقت است، مثل پلاک موقت، با حکم بعدی نسخ نمیشود. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ «مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ» میگوید مثلاً قبله تغییر میکند و شریعت جدید احکام را به چیزهای بهتر تبدیل میکند؛ کسانی این را افترا میخوانند. به نظر او کل این قسمت دربارهٔ قرآن مربوط به دخالت شیطانی، مخالفت و ادعای افترا است.
مهاجرت، ارتداد و مثل قریه
او میگوید با دستور مهاجرت شاید برای اولین بار ایمان آوردن تبعات سختی پیدا میکند و ممکن است بعضی عقبنشینی کنند. آیهٔ «مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ» را در این فضا میفهمد و آدمهایی را تصور میکند که حیات دنیا را بر آخرت ترجیح دادند، هرچند میگوید شأن نزول آن را نمیدانیم و شاید در تاریخ ثبت نشدهاند. اصرار دارد که این آیات بدون بستر تاریخی هم معنی خودشان را دارند و همین الان هم آدمهایی ایمان میآورند و کافر میشوند.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ «إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ» میگوید معمولاً چنین ترجمه میشود که کسی کفر بگوید در حالی که در قلبش نیست، و فکر میکند بعضیها برای تقیه از آن استفاده میکنند. خودش فکر میکند کفر و ایمان از اظهار زبانی تا لایههای عمیق وجود میرسد؛ «أُكْرِهَ» ممکن است این باشد که کسی تردید یا فکر کفرآمیز به ذهنش آمده ولی هنوز ایمان جایگاه خودش را دارد، و غضب الهی برای کسی است که «شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا».
دربارهٔ مثل قریه، میگوید اینکه به چه قریهای اشاره میشود فکر میکند خیلی موضوع بحث نیست؛ مثلی است برای مردم مکه که خوف و جوع نداشتند و از همه طرف رزق به آنها میرسید و رسولی آمد و تکذیبش کردند. یکی از حاضران میگوید اگر قریه از بنیاسرائیل باشد به فهم قبل و بعد کمک میکند؛ او میگوید اگر شواهد متنی باشد چه بهتر چون با سوره هماهنگتر است، ولی اگر نباشد هم مشکلی نیست.
نخستین حکم خوردنیها و ارجاع به ابراهیم
او میگوید شاید حکم خوردنیها اولین حکم فقهی قرآن باشد و بلافاصله هشدار میدهد که برای خودتان نگویید این حلال است و آن حرام. به نظر او این رعایت نمیشود و احکام خوردن عوض شده است. یکی از حاضران میگوید به قرینهٔ «قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ» سورهٔ انعام قبل از نحل بوده؛ او پاسخ میدهد سورهها تودرتو نازل شده و مهم این نیست که اولین بار باشد یا دومین بار.
او میگوید خوردنیها جاذبه دارند و حلال و حرام کردنشان راحت است. با مفهوم کمپلکس در روانکاوی توضیح میدهد: عواطف حل نشده نسبت به چیزی که دوست داریم، و همه چیز اطراف آن پیچیده میشود، مثل سؤالهایی که بنیاسرائیل دربارهٔ گاو مدام پرسیدند. فکر میکند همهٔ احکام پیچیده میشود به دلیل اینکه یک چیز جسمانی است.
به گفتهٔ او مثل اینکه برای اولین بار دارد گفته میشود احکام شریعت پیشین تحریف شده و به شریعت یهود استناد میشود که شما نکنید؛ اگر دشواریهایی به وجود آمد نتیجهٔ تمردها و سؤالهای بیخود بود که خودشان کردند. بعد از آن بازگشت به ابراهیم است: ابراهیم مدام با عبارت «وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ» میآید و کنارش کلمهٔ امت هست، و این آیات را قطعاً زودتر از آیات سورهٔ بقره و آل عمران نازل شده میداند.
آیهٔ «ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ» را مثل تعبیری از همهٔ سوره میداند: میگوید میشود گفت آیات اصول اخلاقی آموزش حکمت است، قسمتهای قیامت موعظهٔ حسنه، و استدلالهای طبیعت جدال احسن. «وَإِنْ عَاقَبْتُمْ» را اولین آیهای میداند که بوی جنگ از آن میآید، و پیامبر بلافاصله به صبر دعوت میشود. در پایان به سبت برمیگردد: فکر میکند احکام مختصری بوده، اختلافهایی پیش آمده و بعد احکام پیچیده و سنگین شده است.
پرسش و پاسخ دربارهٔ فقه
یکی از حاضران میپرسد چه درصدی از احکام واقعاً خارج از قرآن است. او میگوید در فقه ابواب معاملات و اقتصاد هست که در قرآن نیامده، مثل خیار غبن؛ فکر میکند در قرآن نیامده چون سیال هستند و باید از اصول کلی نتیجه گرفته شوند. فقه را برآیند علاقه و سؤالات مردم با هستهٔ مرکزی احکام میبیند و احکام را مثل هرمی در نظر میگیرد که بر توحید بنا شده و به جزئیات میرسد.
به نظر او در اقتصاد به پایین هرم بیشتر نیاز داریم و روایات باید کمرنگ باشند، ولی در عبادات ممکن است اهمیت روایات بیشتر باشد. دربارهٔ زکات میگوید اگر روایت چهار چیز را بپذیریم، شاید علتش این بوده که آنها منابع اصلی درآمد بودهاند. نظر آن حاضر را کمی تعدیل میکند: اینکه چیزی در قرآن نیامده پس نباید در فقه باشد نتیجهٔ درستی نیست، و دور انداختن ابواب فقهی هم به نظرش درست نیست.
او میگوید احکام نماز و روزه متورم شده و شاید کمتر از ۱۰ درصدش لازم باشد مردم بدانند؛ مشکل فقاهت فعلی این است که همهاش از بالای هرم استفاده میکنند. محتوای احکام از نظر تأثیر روانی مهم است: اگر زنی تصورش از حجاب این باشد که مردها تحریک نشوند، ذهنیتش جنسیتی میشود، و او در سورهٔ نور تعبیر دیگری گفته است. فلسفهٔ روزه برای درک گرسنگی نیازمندان را هم فاجعه میداند.
پایان: جای خالیها
او میگوید دوست دارد آخر جلسات تأکید کند که خدای نکرده کسی زیادی احساس نکند فهمیده در سورهٔ نحل چه گذشته؛ خودش هم چنین حسی ندارد. جلسهٔ آخر سورهٔ یاسین برگزار نشد و او خودش را توجیه میکند که در بقیهٔ سورهها هم کار تمام نشده است.
او میگوید کنجکاو باشید چرا قرآن اینجوری است؛ واضحترین مثالش داستان یوسف است که خطیتر از این داستانی نداریم ولی باز جای خالی دارد، مثلاً اینکه چرا یوسف پس از رسیدن به سلطنت به کنعان برنمیگردد. به نظر او اگر کسی دنیا و آخرت را درست نگاه کند این جای خالیها پر میشوند و تلاش برای پر کردن آنها آدم را به نقطهای میرساند که از دیدگاه درستی نگاه کند. متن پیچیده است و خواننده باید مشارکت کند؛ قرآن مثل ادبیات و هنر نیاز به فکر دارد و فهم کامل یک سوره تقریباً محال است. در پایان میگوید جلسات سورهٔ نحل ۱۲ جلسه بوده که ۱۱ تا برگزار شده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه