او میگوید در این جلسه کلیاتی دربارهٔ سوره میگوید، از ابتدای سوره و بخشهایی از انتهایش بحث میکند و از نکتههای آماری آقای بازرگان دربارهٔ آن یاد میکند. سپس ویژگیهای سوره را بررسی میکند: زینتدادن اعمال، اسم سوره، دو بسمالله و ریشهٔ سلم. در ادامه به ارتباط داستان موسی با داستان سلیمان میرسد و ویژگی شگفتانگیز داستان سلیمان را میگوید.
مکی بودن، حروف مقطعه و آغازهای مشابه
او میگوید دربارهٔ مکی بودن سوره توافق هست و تقریباً توافق دارند که اواخر دوران مکه نازل شده است، در یکی دو سال آخر که فشارهای خیلی زیادی بر پیامبر و همراهانش بود؛ داستانها و مطالب سوره تا حدود زیادی مستقل از زمان نزولاند. شاید برخی اشارههای انتهای سوره به پیامبر با آن فشارها مناسبت داشته باشد، ولی فکر میکند این نکتهٔ خیلی مهمی نیست.
دربارهٔ حروف مقطعه میگوید سورهٔ شعراء پیش از این سوره و سورهٔ قصص بلافاصله بعد از آن هم «طسم» دارند. بسیاری از مفسران برای اینکه چیزی گفته باشند میگویند این حروف اشاره به این است که قرآن از همین حروف تشکیل شده، و او میگوید این نظر ممکن است جلوی تحقیق و کنجکاوی را بگیرد. بعضی هم معتقدند رازی میان خدا و پیغمبر است؛ ولی اگر رازی بود میشد شفاهی به پیغمبر گفته شود، و به هر حال اینجا نظمی وجود دارد. به نظر میآید نظم و معنای واضحی در این حروف هست و خوب است نظریهپردازی شود، هرچند خودش درک مشخصی از آن ندارد. آقای بازرگان اشاره میکنند که همهٔ سورههایی که با حرف ط شروع میشوند با داستان موسی آغاز شدهاند.
آقای بازرگان اشاره میکنند که آغاز سورههای نمل و لقمان و بقره بسیار شبیه است: هر سه با آیات و کتاب و هدایت شروع میشوند، مؤمنین و محسنین و متقین را وصف میکنند، و در پایان این وصف میگویند «یوقنون». به نظر میرسد دستکم در سورهٔ نمل تأکید خاصی بر آخرت هست. او میگوید برای فهمیدن محتوای یک سوره مهمترین نکته این است که به ویژگیهایی توجه کنیم که در این سوره هست و در سورههای دیگر نیست.
زینتدادن اعمال و مقدمهٔ سوره
او توجه را به آیهٔ چهارم جلب میکند که میگوید برای کسانی که به آخرت ایمان ندارند اعمالشان زینت داده میشود. این مفهوم در قرآن چندین بار آمده، ولی اینجا چون بعد از آیات ابتدایی قرار گرفته پررنگتر است و شاید اولین جایی باشد که یک سؤال مشخص در ذهن شکل میگیرد: عدم ایمان به آخرت با اینکه اعمالشان در نظرشان زینت پیدا میکند چه ارتباطی دارد. شاید پررنگ شدن این آیه به این دلیل موجه باشد که در داستان سلیمان از زبان هدهد این مسئله به شکل دیگری گفته میشود: شیطان اعمال کسانی را که خورشید را میپرستند برایشان زینت داده است. در سورهای دیگر همین به خداوند نسبت داده شده و این دو با هم قابل جمعاند، چون شیطان هم خارج از اراده خداوند نمیتواند عملی را انجام بدهد.
شش آیهٔ نخست بهوضوح مقدمهٔ کوتاه سوره پیش از داستانهاست. به گفتهٔ آقای بازرگان نام قرآن در همان آیهٔ اول و در پایان مقدمه آمده و در کل سوره چهار بار تکرار شده است. محتوای این شش آیه قرآن و هدایت آن و پدیدهای است که جای تفکر دارد: اینکه برای کسانی که به آخرت ایمان نمیآورند اعمالشان زینت داده میشود.
اسم سوره و دو بسمالله
اسم سوره، مثل بقره، ما را متوجه یکی از داستانها میکند و او میگوید بهطور شگفتانگیزی اسم سوره مورچه است؛ اگر میخواستیم اسم بگذاریم، سلیمان یا بلقیس یا حتی هدهد میگذاشتیم. مورچهها در این سوره جملهای گفتند و رفتند و اسم سوره از همان قسمت گرفته شده است.
سورهٔ نمل بیشترین شهرتش را از این دارد که در مقابل سورهٔ توبه، که بسمالله ندارد، دو بار بسمالله دارد؛ بار دوم درون داستان سلیمان است. او این را به آشناییزدایی ربط میدهد: چیز آشنا را در بافت دیگری میآوریم تا دید تازهای نسبت به آن پیدا شود. انگار سلیمان محتوای بسمالله الرحمن الرحیم را برای اولین بار به کار برده، و بلقیس، که با مفاهیم توحیدی آشنا نیست، آن را از دید یک غریبه میخواند: نامهای از طرف سلیمان که به نام خداوند آغاز شده، انگار پادشاه اصلی کس دیگری است. او از بحث بعضی مفسران که بسمالله جزو سوره هست یا نه به شدت تعجب میکند؛ به نظر میآید واضح است که هست، چون یک بار حذف شدن و یک بار در وسط آمدنش این احساس را منتقل میکند که این میتواند نباشد و در اختیار ما نیست.
بخشهای سوره
او سوره را چنین بخشبندی میکند: شش آیهٔ ابتدایی؛ سپس چهار داستان، که نخستین بخشی از داستان موسی در لحظهٔ وحی است، دومین داستان سلیمان و بلقیس است که شاید بزرگترین بخش آن را دارد، و دو داستان دیگر با سورهٔ قبلی مشترکاند؛ و پس از آیهای که مثل پایان نقل داستانهاست، پنج آیه با «أمّن» که در اثبات توحید میپرسند. از آنجا تا پایان سوره تذکر به آخرت غلبه دارد، و سوره با آیاتی تمام میشود که به نظر میآید برگشتی به ابتدای سوره است: هدایت توسط قرآن و انذار دربارهٔ آخرت.
ریشهٔ سلم
به گفتهٔ آقای بازرگان مشتقات ریشهٔ سلم هفت بار در سوره آمده. او میگوید باید واژهٔ سلیمان را هم به آنها اضافه کرد، چون به نظر میرسد از سلم آمده است؛ ویژگی سلیمان تسلیم بودن در برابر خداوند است و بلقیس هم در پایان میگوید با سلیمان تسلیم شده است. او نمیخواهد وارد ریشهشناسی شود و میگوید تأکیدهایی که میشود سلیمان را با تسلیم بودن یکی میکند. قوم باید تسلیم سلیمان شوند و سلیمان خودش تسلیم خداوند است؛ نامه با بسمالله شروع میشود، چون سلیمان پادشاه معمولی نیست که به خودش دعوت کند، بلکه واسطهای است که انسانها را در برابر خداوند تسلیم کند.
موسی و سلیمان: دو داستان نخست
او میگوید داستان اصلی سوره از نظر محتوا و حجم داستان سلیمان است، نزدیک چهل درصد سوره، و فکر میکند هر کس به سورهٔ نمل فکر کند داستان سلیمان و بلقیس به ذهنش میآید. سلیمان اوج قدرت بنیاسرائیل است: علوم لدنی دارد، جن و حیوانات و باد فرمانبردار اویند و او دعا کرد «وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي»، که قطعاً مستجاب شده است؛ داوود آغازگر این پادشاهی بود.
داستان اول لحظهای است که چوپانی تنها آتشی میبیند و وحی میشود که نزد فرعون برود؛ فرعون، که مظهر استکبار است، نقطهٔ مقابل سلیمانی است که کاملاً تسلیم خداوند است. بلقیس این کنتراست را ندارد: آدم متین و آرامی است که همهچیز را منطقی تحلیل میکند و ایمان آوردنش جای تعجب ندارد. دربارهٔ فرعون و قومش واژههای جحد و ظلم و علو و فسق میآید. انگار بلقیس از اینکه نامه با بسمالله شروع شده خوشش آمده و احتمالاً از اول حس شکست دارد، در حالی که مشاورانش میگویند میتوانیم بجنگیم.
به نظر او کنتراستی هست میان ضعف ظاهری موسی در برابر فرعون و قدرتی که بنیاسرائیل بعداً تحت همین ویژگی تسلیم در برابر خدا به آن رسیدند. ولی تأکید میکند که حضرت موسی از حضرت سلیمان ضعیفتر نیست: وقتی خداوند پشت کسی باشد، او به یک نیروی نامتناهی وصل است و سلیمان هم به آن نیروی نامتناهی وصل است؛ در ظاهر موسی چوپانی است در وسط بیابان و سلیمان اوج قدرت ظاهری، با لشکر عظیمی که باید جلوی آنها را گرفت.
یکی از حاضران میپرسد چرا وقتی سلیمان چنین امپراتوریای راه انداخته بود، بقیه موحد نشده بودند. او میگوید بنیاسرائیل بعد از سلیمان مشرک میشوند و بعل پرست میشوند و در اسارت دوباره به توحید بازمی گردند؛ دربارهٔ قوم بلقیس هم انتظار باید این باشد که یک نسل بعد دوباره به سمت خورشید برگشته باشند یا شاید ترکیبهایی زده باشند، ولی دقیقاً نمیدانیم.
لحظهٔ وحی به موسی
احساس شخصی او این است که لحظهٔ وحی به موسی شاید یکی از مهمترین لحظههای تاریخ بشر است و برای همین در قرآن مدام به آن اشاره میشود؛ موسی کلیم الله است و این قسمت شاید جذابترین قسمت داستان اوست. او موسی را تحسین میکند که از آن لحظهٔ هول انگیز جان سالم به در برد، و تصورش این است که با دیگر پیامبران با واسطه ارتباط برقرار میشد. توجیه مشخصش برای آوردن این قطعه در آغاز سوره یادآوری این است که داستان سلیمان از کجا شروع شد: مردی مثل موسی دستتنها در برابر فرعون ایستاد و کار به جایی رسید که مشرکان با یک نامه ممکن است تسلیم شوند.
موسی در آن لحظه شبانه با اهلش در بیابانی تاریک و سرد است و انگار سرگردان است؛ میگوید بروم خبری یا شعلهای بیاورم، و ندایی میشنود. به نظر او موسی ده سال با یقین عبادت کرده بود و میدانست خداوند سمیع و بصیر است، ولی کمتر کسی تصور میکند که همین حالا ممکن است خداوند جوابش را بدهد؛ او از این قطعه چنین حسی میگیرد و فکر میکند اگر آدم مطمئن باشد که همین خدا تکلم هم میکند، حضور قلب بالاتری پیدا میکند.
از حرفهای خداوند میشود فهمید که موسی در اولین مکالمه وضع خوبی ندارد: خداوند میپرسد این چیست که در دست توست، برای آرامش و مأنوسشدن، مثل معلمی که اول دو سؤال آسان میپرسد. بعداً در چهل شب میقات به نظر میآید در سخن گفتن موسی با خداوند اتفاقی افتاده است. او تأکید میکند این لحظه مقدمهٔ داستان سلیمان نیست و شاید از کل داستان موسی مهمتر است، ولی مقدمهٔ خوبی برای آن هم هست.
شگفتی داستان سلیمان
به گفتهٔ او داستان سلیمان از هر نظر شگفتانگیز است و فضایش با داستانهای دیگر فرق دارد؛ شاید تنها جایی است که پیامبری را در مسند پادشاهی و قدرت میبینیم، هرچند یوسف هم در مسند قدرت بوده، و مسئله در اینجا معجزه نیست. واقعاً شبیه به افسانهها است، و فکر میکند یک عده از مفسرین مدرن خیلی سعی کردند بگویند اینها سمبولیک است و واقعی نیست، چون با عقلشان جور درنمیآید. به نظرش مورچه از هدهد عجیبتر است؛ باید تصور کرد که یک جورایی گوش سلیمان به شکل خاصی است.
عرفا ادعا میکنند میتوانند طیالارض کنند، ولی اینها همیشه رازدار و پنهان است؛ در زمان سلیمان قدرتهای پنهان طبیعت آشکار شدهاند و دیگر پنهانکاری نیست. قوم او قومی نیست که برایشان معجزه اتفاق بیفتد تا ایمان بیاورند؛ آنها از این مرحله گذشته و ایمان آوردهاند، و معجزه برایشان روزمره است و دیگر نمیشود اسمش را معجزه گذاشت.
یکی از حاضران تعجب میکند که سلیمان با اینهمه قدرت ادعای خدایی نکرد. او میگوید فرعون با لشکری کوچک ادعای خدایی میکند، در حالی که باد و همهٔ نیروهای طبیعت تحت کنترل سلیمان است؛ نکتهٔ اصلی این است که به میزان تسلیمتان استحقاق و پتانسیل پیدا میکنید که قدرت به شما اعطا شود. سلیمان آنقدر تسلیم است که آن دعا را بهراحتی میکند و انگار هیچ شائبهی سوء استفاده ای در او نیست؛ قدرت را میخواهد تا کاری برای خدا انجام دهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه