جلسه با مرور مقدمهٔ سوره و پیوند آن با بخشی از داستان موسی آغاز میشود، سپس وارد داستان سلیمان میشود. نخست مقدمهٔ داستان و صحنهٔ مورچه میآید، بعد هدهد و خبری که از سبا میآورد، و در پایان نامهٔ سلیمان، مشورت و هدیهٔ بلقیس و آزمون عرش.
مرور مقدمه و پیوند با موسی
او یادآوری میکند که شروع سوره با چند سورهٔ دیگر مثل بقره و لقمان اشتراک دارد و اولین عبارتی که تفاوت ایجاد میکند آیهٔ چهارم است. عبارت «زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ» به نظر میرسد نکتهٔ مهمی در سوره باشد و در داستان سلیمان دوباره به آن برمیگردند. واژهٔ آخرت در سه آیه پشت هم آمده و بخش عمدهای از انتهای سوره هم با تأکید زیاد به آخرت اختصاص دارد؛ واژهٔ قرآن نیز در آیهٔ اول، در انتهای مقدمه و حداقل دو بار دیگر در قسمت پایانی سوره تکرار میشود.
بخشی از داستان موسی، اولین داستان از چهار داستان سوره، لحظهٔ وحی به موسی را توصیف میکند و در انتها به فرعون اشاره میکند. او این را با آیهٔ ششم مقدمه مناسب میداند، چون آن آیه اشاره به پدیدهٔ وحی است و این قسمت لحظهٔ اوج وحی است؛ مثلاینکه اشارهای به اوج وحی و آغاز نزول اولین کتاب، یعنی تورات، باشد. او نکتهای میگوید که دفعهٔ قبل نگفته بود: در وحی به موسی واژهٔ عزیز بهجای علیم آمده، و در شریعت موسی عزت خداوندی باعث سختگیری میشود؛ دربارهٔ پیامبر این صفت ذکر نشده است.
در انتها به قوم فرعون و حکومتش اشاره میشود که با الفاظ خیلی بدی از آنها یاد میشود. به گفتهٔ او سلیمان در قرآن جلوهٔ حکومت صالحان در زمین است و در مقابل حکومت فرعون قرار میگیرد که سمبل حکومتی معاند و مستکبری است که در مقابل خداوند قرار گرفته است. چون جلسهٔ قبل این را بیشتر توضیح داده، فکر میکند لازم نیست دوباره چیزی بگوید.
آغاز داستان: علم و کرامت آشکار
او داستان سلیمان را پر از شگفتی میداند و میگوید شاید به این دلیل که خیلی شبیه افسانهها است، بیشتر در ذهن میماند. به نظر میآید نیروهایی که دربارهٔ عرفا و افراد صالح معمولاً پنهان است، در دوران سلیمان کاملاً آشکار است. سلیمان در جمع مردم میگوید «يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ»، در حالیکه عرفا و صالحین در طول تاریخ نمیآیند اینطور بگویند. او میگوید در ادامه چند نکته دربارهٔ اجزای داستان میگوید و بعد دربارهٔ کلیت آن.
اولین آیهٔ داستان روی علم تأکید میکند. سلیمان حاکم قدرتمندی است، ولی بهجای اینکه گفته شود به ما حکومت یا قدرت داده شده، حرف از بخشیدن علم به داوود و سلیمان آمده، که به نظر او نکتهٔ مهمی است و بعداً دربارهٔ آن صحبت میکند. به نظر میرسد نکتهٔ اصلی آن دانش خاص همین منطقالطیر است؛ بعد سلیمان میگوید از همهچیز به ما داده شده، که هم علم و توانایی خاص است و هم قدرتهای زیاد.
صحنهٔ مورچه و بیآزاری حکومت
صحنهٔ اول این است که همه لشکریان سلیمان از جن و انس و پرندگان جمع شدهاند. او میگوید به ذهنش رسیده که شاید «یوزعون» را بشود به «کنترل کردن» معنی کرد، چون جمعیت آنقدر زیاد است که باید کنترل شود. لشکر به صحرای مورچگان میرسد و یک مورچه به بقیه میگوید به لانههای خود بروند تا سلیمان و لشکریانش آنها را له نکنند، در حالیکه نمیدانند. سلیمان تبسم میکند، خندهاش میگیرد و از خدا میخواهد توانایی شکر نعمتش را به او بدهد.
او میپرسد چرا این صحنه اینقدر مهم است که اسم سوره از آن گرفته شده. بخشهایی که میتواند در داستان ذکر نشود و به روایت آسیب نزند جای تأمل دارد. مقدمهای که میگوید منطقالطیر یاد داده شده را ضروری میداند، چون جلوی این تفسیر را میگیرد که سخن گفتن سلیمان با هدهد جنبهٔ سمبلیک دارد یا هدهد اسم یکی از لشکریان است. ولی دربارهٔ قسمت مورچه میگوید خیلی به نظر نمیرسد که ضروری باشد؛ گویی در مورد سلیمان دو تا داستان میخوانیم، یک داستان کوتاه نمل و یک داستان طولانی مربوط به حکومت بلقیس.
به گفتهٔ او حکومت و قدرت اصولاً اینطوری است که یک عده زیر دست و پای آن له میشوند، و حتی اگر حاکم صالح باشد همراه با ظلم میشود، چون کنترل کاملی روی اجزای حکومت نمیشود داشت. حکومت سلیمان خاص است: انگار امکانی وجود دارد که ظلمی صورت نگیرد، حاکم علم وسیعی دارد و انگار هیچوقت در حکم کردن اشتباه نمیکند، و در عین قدرت مورچهها در اماناند. او به دعای سلیمان برای ملکی اشاره میکند که «لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي»، و میگوید از یک جهاتی بزرگترین حکومت تاریخ است.
یکی از حاضران میگوید «وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ» شاید نقض کند این را که آن حکومت به اینها آسیب نمیرسانده. او میگوید نکتهٔ او را کامل نمیفهمد: صحنه این است که یک لشکر عظیم رد میشود و حتی مورچهها آسیب نمیبینند. اینکه مورچهها چطور خبردار میشوند مهم نیست؛ مثلاً شاید خود حیوانات یکجوری به هم خبر دادند. او میگوید «فتبسم ضاحک» همراه با شادی است و به حس او سلیمان از این مکانیسمها که مورچهها هم له نمیشوند شاد است؛ این صحنه مقدمهٔ خوبی است برای دیدن اعمال قدرت سلیمان و تهدیدهایش.
ایرانیان و مسئلهٔ قدرت
او میگوید نمیشود دربارهٔ سورهٔ نمل صحبت کرد و وارد بحثهای سیاسی نشد. به نظر او این داستان مخصوصاً برای ایرانیها مهم است، چون فکر میکند ایرانیها بهشدت با مقولهٔ قدرت مشکل دارند: ازیکطرف عاشق قدرت هستند و ازیکطرف از آدمهای قدرتمند بدشان میآید. این را شاید بزرگترین نقطهضعف ملت ایران میداند و میگوید اگر کسی آزارش به مورچه هم نرسد، به نظرشان یک آدم ضعیفی است و خیلی نظرشان را جلب نمیکند.
او حس میکند مردم ایران از اعمال قدرت سلیمان دچار مشکل میشوند و فکر نمیکند برایشان مهم باشد که هدف چه چیز است. میگوید اگر قوم ایرانی یکجوری با سلیمان کنار بیاید، شاید بتواند راهی پیدا کند تا مشکلات خودش را حل کند.
زبان مورچه و پرندگان
او میگوید ممکن است این سؤال پیش بیاید که تأکید بر منطقالطیر است، درحالیکه اینها مورچه هستند. در حد اشاره میگوید مورچه پرنده هم داریم، و به تحقیقاتی در مورد زنبورهای عسل و ارتباط مورچهها با بو و حرکت شاخک اشاره میکند. شاید توجیهش این باشد که مورچهای که این سخن را میگوید بال دارد و سلیمان از روی مسیر حرکتش زبان را میفهمد؛ شاید زبان در پرواز است، نه در سروصدا کردن. خودش این را نکتهٔ غیرضروری میخواند.
او میگوید به نظرش لازم نیست از حالت طبیعی خارج شویم، ولی ما نمیدانیم مورچهها چطور حرف میزنند و ممکن است مکانیسمها چیز دیگری و پیچیدهتر باشد. این موضوع به گفتهٔ او هیچ ارتباطی به داستان سوره ندارد و فقط کنجکاوی است. انگیزهٔ آن جلسهای مذهبی بود که در آن یک نفر میگفت وقتی در قرآن میبینید یک مورچه حرف میزند، دیگر دنبال توجیه علمی نباید رفت.
هدهد، جباریت و خبر سبا
او میگوید ترجمهٔ «از حال پرندگان جویا شد» بهتر است، چون طیر در تمام این جملات جمع است و معنی منطقالطیر هم زبان پرندگان است. بعد سلیمان میگوید هدهد را نمیبیند؛ اگر تخلف کرده باشد او را عذاب شدید میکند یا میکشد، مگر دلیل روشنی بیاورد. او این را اعمال قدرت در مقابل تخلف میداند، مثل کاری که خداوند هم میکند، و میگوید بارها دیده که ایرانیها با لفظ جبار و جباریت خداوند مشکل دارند؛ به نظر او خود جباریت چیز بدی نیست و مهم این است که در چه جهتی باشد.
خیلی طول نکشید که هدهد آمد و خبر قطعی از سبا آورد: زنی بر آنها پادشاهی میکند، همهچیز دارد و عرش بزرگی دارد؛ او و قومش بهجای خدا خورشید را میپرستند و شیطان اعمالشان را زینت داده است. او دربارهٔ «رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ» میگوید شاید لزوماً جزو کلمات هدهد نباشد و جمله معترضهای باشد؛ در هر دو حالت یادآوری میشود که عرش واقعی از آنِ خداست.
در سخن هدهد دربارهٔ خدا، «الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» با رزق هدهد مربوط است. او میگوید بهاصطلاح ویتگنشتاین زبان نتیجهٔ شیوهٔ معیشت است و وقتی میتوانید زبان حیوانات را بفهمید که شیوهٔ زندگی آنها را درک کنید؛ از ویتگنشتاین نقل میکند که اگر شیر سخن میگفت، ما از حرف او چیزی نمیفهمیدیم. به نظرش دقت در این آیات مثل رؤیاهای یوسف کلیدهایی میدهد، هرچند همهچیز را نفهمید.
نامه، مشورت و هدیه
سلیمان میگوید بهزودی میبینیم راست گفتی یا دروغ، و نامهای میدهد تا هدهد آنجا بیندازد. بلقیس به ملأ میگوید «كِتَابٌ كَرِيمٌ» به او انداخته شده، از طرف سلیمان و به نام خداوند بخشنده مهربان، که «أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ». او میگوید سلیمان دعوت کرده که بدون جنگ تسلیم شوند و این درعینحال تهدیدآمیز و خیلی دوستانه نیست.
او میگوید به نظر میآید سلیمان حکومت بلقیس را نشناسد، ولی بلقیس و اطرافیانش از «إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ» پیداست که قبلاً اسم سلیمان را شنیدهاند. برای تأیید عبارتی از تورات میخواند که بلقیس پس از آمدن میگوید آوازهای که شنیده راست بود و نصف آن به او اعلام نشده بود، و میگوید داستان ملکه سبا در تورات شبیه قرآن نیست. به نظر میآید بلقیس میلی به جنگ ندارد، ملأ بیمیل نیستند و لاف میزنند، و بلقیس از آنها عاقلتر است.
ملأ میگویند قدرت و سلاح زیاد دارند و حکم با خود بلقیس است. بلقیس میگوید پادشاهها وقتی وارد شهری میشوند «جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً» و پیشنهاد میکند هدیه بفرستند. او میگوید انگار مثل شطرنج با هم برخورد میکنند، و هدیه حرکتی بیمعنی است یا معنیاش این است که تسلیم نشدند. سلیمان میخواهد دعوت به توحید کند و نمیخواهد دو حکومت کنار هم به صلح زندگی کنند؛ احتمالاً هدیهای که فکر میکردند باارزش است در ملک سلیمان پشیزی ارزش نداشت. سلیمان میگوید با لشکری میآید تا آنها را «أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ» بیرون کند.
تسلیم بلقیس و آزمون عرش
او میگوید روشن نیست جملهٔ «أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا» را چطور بفهمیم. تخیل میکند که بلقیس بدون جنگ تسلیم شده و با یک هیئت دارد میآید، و مثلاً ممکن است چند سال بعد از این «قال» فاصله افتاده باشد. سلیمان میخواهد ببیند خود بلقیس بهعنوان حاکم قابل هدایت است یا نه.
او دو ملأ را مقایسه میکند: آنجا ملأ خنگ که حرف اشتباه میزنند، اینجا ملأ بسیار قدرتمند که سلیمان از آنها نظر نمیخواهد، کار میخواهد. یک عفریت یا جنی میگوید قبل از اینکه از جایت بلند شوی میآورم، و کسی که علمی از کتاب دارد میگوید قبل از اینکه چشم بر هم زنی میآورم. سلیمان عرش را کنار خود میبیند و میگوید این از فضل پروردگار است و «لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ».
سلیمان میگوید عرش را تغییر شکل بدهند تا ببینند بلقیس هدایت میشود یا نه. به گفتهٔ او بلقیس هدایت میشود و داستان با سخن او تمام میشود: «إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ». او میگوید نسبت به بلقیس حس ستایشآمیزی وجود دارد و قسمت بلقیس را برای جلسهٔ بعد میگذارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه