او ادامهٔ داستان سلیمان و ملکهٔ سبا را میخواند: آزمونی که با تغییر دادن عرش ترتیب داده میشود و پایان آن در قصر شیشهای. سپس میگوید حکومت سلیمان قدرتی است معطوف به زیبایی، در مقابل فرعون و حکومتهای دیگر که قدرتطلب هستند، و بعد به بحث سیاسی دربارهٔ اینکه سلیمان میخواهد حکومتهای دیگر تسلیم بشوند میپردازد. در پایان داستانهای ثمود و لوط را برای مقایسه میخواند.
جلسهٔ پیش و ملأ سلیمان
او میگوید جلسهٔ قبل داستان را تا انتقال عرش گفت. از خود متن اینطور برمیآید که درخواست سلیمان انتقال تخت ملکه پیش از ورود ملکه است. میان ملأ سلیمان و ملأ ملکهٔ سبا مقایسهای پیش میآید: ملأ ملکه جنبهٔ مشورتی داشت، ولی در ملک سلیمان جنبهٔ عملی دارد، و کسانی هستند که رقابت میکنند تخت را ظرف یک ثانیه یا یکدهم ثانیه بیاورند؛ سلیمان هم بعد از انتقال خدا را شکر میکند.
از بحثهای تفاسیر یاد میکند، مثلاً اینکه چرا سلیمان خودش این کار را نکرده، و میگوید نمیخواهد وارد آنها شود؛ مطمئن نیست که او میتوانست خودش انجام دهد، چون فرض معمولاً در عقاید سنتی این است که پیامبر همهچیز را میداند و همه کار میتواند بکند.
آزمون عرش
سلیمان میگوید عرش را ناشناس کنید تا ببینیم هدایت میشود یا نه. وقتی ملکه میآید از او میپرسند آیا عرش تو شبیه این است، نه اینکه آیا این عرش تو است؛ و او میگوید انگار این خودش است، یعنی تشخیص میدهد ولی با قاطعیت نمیگوید. او فکر میکند جملهٔ دربارهٔ علمی که از قبل داده شده را ملکه میگوید و شکی در آن نیست؛ بین ترجمهها اختلاف هست ولی نمیخواهد وارد آن شود.
به گفتهٔ او آنچه ملکه را تسلیم کرده آوازهٔ سلیمان است، و «مسلم» در نامهٔ سلیمان به معنای تسلیم شدن در مقابل او است، نه پذیرفتن دین. سلیمان با انتقال عرش چشمهای از قدرت ماورای طبیعی خود را نشان میدهد؛ علم به این قدرت است که ملکه از قبل داشته. اگر انگیزهٔ سلیمان نشان دادن قدرت ماورای طبیعی خودش باشد، اینکه تخت را که نماد حکومت ملکه است برداشته و گذاشته است در قصر خودش حالت قدرتنمایی و نمایش معجزه دارد که زمینهٔ هدایت را فراهم میکند.
او میپرسد چرا سلیمان تخت را تغییر شکل میدهد و سؤال را غیرمستقیم میپرسند، و میگوید قسمتی که احتیاج به توضیح دارد همین است. به نظرش پرسشها را سلیمان نمیپرسد و دیگران به ملکه میگویند، و فقط جملهٔ قصر شیشهای از سلیمان است. میگوید توضیح خودش را ارائه میکند، ولی موضوع باید باز بماند و هیچوقت نباید فکر کنیم توضیح نهایی را پیدا کردهایم.
چرا خداوند غایب است
چون سلیمان از طرف خدا حکومت میکند، او انتظار دارد کارهایش شبیه کارهای خدا باشد، و خدا خودش را ظاهر نمیکند. به گفتهٔ او این جزو رحمت خداوند است: بعضی آدمها به دلایل نفسانی امکان هدایت ندارند، و کسی که حقیقت برایش روشن است ولی نتواند مطابق آن زندگی کند بیشتر آسیب میبیند.
فرعون را مثال میزند که به گفتهٔ آیه یقین پیدا کرد ولی مقاومت کرد تا نابود شد، و میگوید این آیه خیلی ترسناک است. در ایمان آوردن باید اراده باشد؛ اگر کسی اجباراً ایمان بیاورد به نورانیت ایمان نمیرسد، و در مقابل هر شناختی آدم اگر نخواهد میتواند شک و شبهه بسازد.
او فکر میکند آزمون سلیمان در همین جهت است: سلیمان نمیداند ملکه میتواند ایمان بیاورد یا نه، پس آزمونی ترتیب میدهد که نمیخواهد او را نابود بکند و راهی برای نه گفتن باز میگذارد؛ ملکه میتوانست بگوید تخت او اینطوری نیست یا فکر کند جاسوس فرستادهاند، ولی مقاومت نمیکند، و این برای سلیمان نشانهٔ این است که میشود مرحلهٔ بعد را ادامه داد.
اسلام ملکه و بحث با حاضران
او میگوید بار اول ملکه میگوید ما تسلیم بودیم، یعنی تسلیم سلیمان به عنوان یک حکومت، ولی بار دوم میگوید با سلیمان به خدا تسلیم شدم، یعنی ایمان به معنای دینی. بنابراین آزمون برای دیدن این بود که مقاومتی در برابر پذیرش حق در او هست یا نه.
دربارهٔ جملهای که میگوید ملکه از قوم کافران بود، میگوید آدم کافر معمولاً دنیا را در حد حواس ظاهری میفهمد و عالم غیب در ذهنش تجلی نمیکند؛ به همین دلیل مخالفان پیامبران میگویند اینها مثل ما غذا میخورند و در بازار راه میروند. پذیرفتن معجزه از سوی ملکه نشان میدهد او زمینهٔ چنین اعتقادی را داشت.
یکی از حاضران میگوید جملهٔ ملکه دربارهٔ علم از قبل و آیهٔ بعد که میگوید آنچه میپرستید مانعش شد، با هم جور درنمیآید و ملکه شاید در آزمون اول نزدیک شد ولی چیزی مانع شد. او پاسخ میدهد که مشکل این برداشت آن است که ملکه در آزمون اول رد میشود، در حالی که به نظر او کاملاً مثبت است؛ میگوید حرف حاضر از حرف خودش خیلی دور نیست، ولی نسبت به آن عبارت حس مثبتتری دارد.
قصر شیشهای و پایان داستان
به ملکه میگویند وارد قصر شو؛ فکر میکند آب است و دامنش را بالا میزند، و صدای سلیمان میگوید این قصری است که با شیشهٔ صیقل دادهشده ساخته شده. به نظر او حضور و صدای سلیمان در آن لحظهای است که مقاومتی در ملکه نمیماند و از مسئلهٔ سیاسی میگذرد و جنبهٔ شخصی پیدا میکند؛ او از درون به اسلام میرسد.
این آخر ماجرا است: داستانی که از حرف زدن با مورچه و هدهد شروع شد، رنگ سیاسی گرفت و در انتها رنگ مذهبی پیدا میکند. به نظر او عبارت دامنبالازدن حسی از رابطهٔ عاشقانه و جنسیت به ماجرا میدهد، ولی تأکیدی بر آن در داستان نیست. دربارهٔ ازدواج سلیمان با ملکه مسلمانها و یهودیها بحث دارند؛ در قرآن هم همینجا ماجرا ختم میشود و آنچه مهم است اسلام آوردن ملکه است.
قدرت معطوف به زیبایی
او میگوید تقریباً این تنها جایی از قرآن است که یک حکومت الهی را در زمین، همزمان در اوج قدرت سیاسی، میبینید. موسی قومی در بیابان داشت، و سلیمان اوج قدرت سیاسی بنیاسرائیل است، چنانکه آوازهٔ قدرتش مردم را بدون جنگ تسلیم میکند. به گفتهٔ او قدرت سیاسی همیشه ناخواسته ممکن است با پایمال کردن حق آدمهای ضعیف همراه باشد، و در حکومت سلیمان صحنهٔ مورچه نمایش این است که نیروهای الهی از پایمال شدن حق ضعفا جلوگیری میکنند.
او میخواهد روی نکتهای تأکید کند: در حکومت سلیمان زیبایی هست. اهرام فرعون سنگهای بیقوارهای است که عاری از زیبایی هستند ولی دوام دارند، و ثمود را به اینکه صخرهها را بتراشند میشناسند؛ اهرام نماد زیبایی نیستند. ولی حکومت سلیمان با شیشه و چوب کار میکرد، چیزهایی که نابود شدند ولی زیبا بودند. میگوید کسی که مقابل سلیمان میایستد زن است، و آنچه در پایان ملکه را تحت تأثیر قرار میدهد قصر شیشهای است، نه خود آوردن عرش. قدرتهای منحرف به نظر او قدرتهایی هستند که در خدمت قدرت هستند.
از نیچه اصطلاح قدرت معطوف به قدرت را میگیرد و میگوید اسم انحراف را مردسالاری میگذارد؛ فرعون و همهٔ حکومتها قدرتطلب هستند نه زیبایی طلب، و به گفتهٔ او مرد در شرایط طبیعی باید شیفتهٔ زیبایی باشد. او رحمانیت را سرسلسلهٔ صفات جمال و رحیمیت را در قطب جلال میداند، و میگوید دنیا به قطب قدرت و جلال تمایل دارد چون مردها حاکم هستند و فرهنگ را میسازند. حس او این است که عبارت بسمالله این تعادل را اعلام کرده است، و سلیمان مثل بقیهٔ پیامبران متعادل است.
به گفتهٔ او هدهد که ملکه را کشف میکند و پرندهها، که در رؤیا نماد روح زنانهاند، به این تعادل مربوطاند. ویژگیهای دیگر حکومت سلیمان عدالت است و عمقی که جن و باد و پرنده را هم دربر میگیرد؛ و میگوید بجز قدرت معطوف به قدرت راه دیگری هم هست، یعنی علاقه به زیبایی بدون حس قدرت که شاید خیلی از هنرمندان اینگونه باشند؛ سلیمان ولی قدرتمند است و زور هم میگوید و قدرتش در جهت تولید زیبایی است. اشارهٔ نامهٔ سلیمان به بسمالله او را به این نتیجه میبرد که سلیمان این تعادل را درک میکند؛ قدرت او در جهت هدایت است، چون عدهای خورشید را میپرستند و وظیفهٔ او دعوت به توحید است.
تسلیمخواستن سلیمان
او مشکل بعضیها را میآورد که چرا حکومت الهی سلیمان حکومتهای ضعیفتر را تهدید میکند که تسلیم شوند، و میپرسد آیا این مجوزی است برای اینکه حکومت اسلامی با زور حکومتهای دیگر را تسلیم کند. پاسخ او این است که تسلیم مورد نظر سلیمان عقیدتی نیست و حکومتی است؛ قسمت دینی با ظرافت و آزمایش پیش میرود و داستان با «لا اکراه فیالدین» تعارضی ندارد. نمیداند سلیمان از حکومتهای تابع چه میخواست؛ به نظرش خراج نمیخواهد، چون از هدیه آوردن خوشحال نمیشود.
میگوید این رفتار را نباید با رفتار حکومتهای بهاصطلاح اسلامی در تاریخ، که شمشیر برداشتند و مجبورشان کردهاند که مسلمان بشوند، اشتباه گرفت. اعمال قدرت سیاسی در داستان هست، ولی در آن دوران عرف زمانه بود و سازمان ملل و نظام بینالمللی نبود؛ قضاوت با معیارهای امروز را او تفکر سطح پایینی میداند. به گفتهٔ او از نویسندهای فرانسوی خوانده که حکومت هخامنشی با منشوری که برای حکومتهای تابع درست میکرد از نشانههای حقوق بشر است، و سلیمان هم نامه نوشت، فرصت داد و با قدرتنماییهایی که حالت بازدارنده دارد بدون جنگ به هدفش رسید؛ این به نظرش برای دفاع از سلیمان کافی است.
سپس اضافه میکند که سازمان ملل و اینها را همه ظاهرسازی میداند و قدرت سیاسی همین بوده و هست: اگر برای آمریکا از نظر هزینه عاقلانه بود به چین حمله میکرد. تحلیلی خوانده که یکی از انگیزههای آمریکا از حمله به افغانستان ناآرامی در اطراف چین بود، و رفتار با صدام را هم نمونه میآورد.
ثمود و لوط در مقابل سلیمان
او داستان ثمود را به عنوان قدرتی مستقر میخواند که به جای له کردن مورچهها آدمها را له میکند. صالح قومش را به پرستش خدا میخواند، قوم دو فرقه میشوند و نه طایفه نقشه میکشند شبانه او و خانوادهاش را قتلعام کنند و بعد شهادت دهند که در آنجا نبودند؛ این تنها جایی است که این بخش در قرآن آمده. صالح از خانوادهای محترم بود و پشتیبانی قبیلهای داشت، و بنابراین کشتنش کار راحتی نبود.
به نظر او این حس استفاده از قدرت همراه با وحشیگری است؛ در داستان سلیمان جنگ و خونریزی آخرین مرحله است و او هر کاری میکند که به آنجا نرسد.
بعد لوط میآید که به گفتهٔ او به صراحت مسئلهٔ مردانگی و زنانگی در آن مطرح است؛ آیه رجال و نساء را در کنار هم میآورد و قوم لوط مردهایی هستند که تمایل به مردها دارند. او این را شیفتگی مرد به مرد و فراموش کردن بخش زنانه میداند که کار را به جایی میرساند که از کسی که پاکی میخواهد انزجار دارند. فرعون و ثمود هر دو به سنگ و اهرام شهرت دارند و کنتراست آنها با شیشه و ظرافت، به گفتهٔ او، نورانیت داستان سلیمان را برجسته میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه