او جلسه را با یادآوری آغاز میکند که داستانهای سوره تمام شده است و از آیهٔ ۵۸ تا پایان سوره قسمت دوم است که خودش قطعههایی دارد. پیش از ورود به آن، به مقدمه برمیگردد تا دربارهٔ آیهای بگوید که کسانی که به آخرت ایمان ندارند اعمالشان برایشان زینت داده میشود. چون قسمت دوم بیشتر دربارهٔ آخرت است، پس از آن قطعههای این قسمت را یکییکی میخواند.
آغاز قسمت دوم سوره
او فکر میکند تا آخر داستان لوط خوانده بودند، اگر اشتباه نکند آیهٔ ۵۸. اگر مقدمه را کنار بگذارند و بخش داستانها را قسمت اول بگیرند، از آیهٔ ۵۸ تا پایان سوره قسمت دوم است که در خودش هم قطعههایی وجود دارد.
نکتهٔ اول این است که آیهٔ ۵۹ با «قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ» شروع میشود و آیهٔ انتهای سوره هم با همین عبارت است. او میگوید این عبارت در قرآن تکرار زیادی ندارد که بشود راحت از رویش گذشت، پس این دو تا مثل علامتی در ابتدا و علامتی در آخر، ابتدا و انتهای یک قسمت را مشخص میکنند و به آن حس انسجام و استقلال میدهند.
نکتهٔ دوم عبارت ابتدای این قسمت است. به گفتهٔ او مثل این است که دارد میگوید این داستانها تمام شد و یک حرف دیگر شروع میشود؛ بعد از داستانهای سلیمان و بلقیس و قدرتنمایی آدمهای بد، مخصوصاً در قوم ثمود، مثل خداحافظی با این داستانهاست.
بازگشت به مقدمه: زینت اعمال
او در مقدمه به آیهٔ «إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ» اشاره کرده بود. این مضمون از قول هدهد در داستان سلیمان تکرار میشود و زینت دادن را به شیطان نسبت میدهد. به دلیل دیدگاه توحیدی میشود این زینت دادن را به خدا نسبت داد؛ وقتی فعل جمع در مورد خداوند به کار برده میشود ممکن است ملائکه و شیاطین و همهٔ جنود الهی در کار باشند. پس این دو تا تعارضی ندارند و فقط شاید ادب اقتضا کند که گوینده فعل بد را به فاعل نزدیکترش که شیطان است نسبت بدهد.
او میگوید دلیل برگشتن به مقدمه این است که قسمت دوم بیشتر متمرکز است روی آخرت و ایمان داشتن و ایمان نداشتن به آخرت و اعتراضی که آنها میکنند. بحثهای سورهٔ نمل بعد از هود و یونس است که در آنها هم تأکید بود که حیات دنیا در نظر کسانی که اهل دنیا هستند زینت داده شده. آدمی که غرق در دنیاست دنیا را محلی نمیبیند که دارد آزمایش میشود، و اعمال خودش هم برایش جزو دنیای زینت داده شده است.
او میگوید شاید از نظر تحلیل روانی بشود گفت وقتی کسی کاری را انجام میدهد و لذت میبرد، به آن عمل ارزشگذاری بیش از اندازهای پیدا میکند. کسی که به آخرت یقین دارد نسبت به کار نیک خودش هم حالت زینت پیدا نمیکند و کاستیهای عمل را میبیند؛ کسی که به آخرت ایمان ندارد با کار نیک هم احساس میکند چه کاری کرده است. او تأکید میکند که این به این معنی نیست که کسانی که به آخرت ایمان دارند از زندگیشان لذت نمیبرند؛ پیامبر قطعاً از نماز خواندن بینهایت لذت میبرده ولی نمیرفت که لذت ببرد.
قطعهٔ اول: پنج آیهٔ توحیدی
او میگوید قسمت دوم نکتهٔ عمدهاش آخرت است. آیهٔ ۵۹ مثل باز شدن یک پرانتز است و پنج آیه با «أَمَّنْ» آمده که آیات توحیدی هستند و انتهای آنها به معاد و آخرت منتهی میشود. اگر چیزی باشد که نیازی نباشد بحث بشود که چرا در اینجا آمده، آیات مربوط به توحید و معاد است، چون اصل محتوای قرآن دعوت به توحید و ایمان به آخرت است.
آیهٔ اول از آسمانها و زمین و بارانی که از آسمان به زمین میآید میگوید و باغها را به وجود میآورد؛ آیهٔ دوم تصویر زمین است با نهرها و کوهها و دریاها. آیهٔ سوم همان آیهٔ معروف «أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ» است که به نظر او بینهایت امیدوارکننده است، چون مثل یک حقیقت واضح و بدیهی اعلام میکند که اگر در وضعیت اضطرار هستی خداوند اجابت میکند.
او میگوید جملهٔ «وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ» بعد از تصاویر خلق آسمانها و زمین و باران، این حس را بیشتر میکند که از کل نظام خلقت آمدهایم و رسیدهایم به یک آدم کوچک که دچار مشکلی شده است. آیهٔ سوم را نقطه حضیض سیر میداند و میگوید بعد آیهها دوباره به سمت بالا برمیگردند و «أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ» زمینه را برای بحث معاد آماده میکند. او اضافه میکند که ساختار قسمت دوم پیچیده است؛ قطعهها در هم پیچیده میشوند و بحثی گفته میشود و تمام نمیشود، یک قسمتیاش میماند و دوباره به آن اشاره میشود.
قطعهٔ دوم: غیب و انکار معاد
قطعهٔ دوم از آیهٔ ۶۵ تا ۷۸ است. سماوات و ارض در آیهٔ ۶۵ تکرار میشود و آیهٔ ۷۵ دوباره به نکتهٔ غیب برمیگردد و این تکرار به قطعه تمایزی میدهد. او میگوید این قطعه در مورد معاد صحبت میکند و غیب در اینجا بیشتر متوجه معاد است، چون باطن دنیایی که در آن هستیم غیب است. آخرت جایی است که چیزهایی که پنهان هستند آشکار میشوند. دربارهٔ «ادارک» میگوید به نظر میرسد چند نظر وجود دارد؛ چیزی که به آیه بیشتر مناسبت دارد این است که علم آنها درباره آخرت نارسا است و شک دارند.
او میگوید حرفهایی که مشرکین و آدمهای بد در قرآن میزنند خیلی جاها حالت خندهداری دارد. آنها میگویند آیا وقتی خاک شدیم خارج میشویم و این وعده به ما و به اجداد ما هم داده شده و «إِنْ هَٰذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ». او میگوید این وعده به پدران هم داده شده که در دورانی خیلی دور اتفاقی میافتد، نه این که در زندگیشان اتفاقی بیفتد، پس «وعدهای ندادهاند که تحقق پیدا نکرده باشد».
به نظر او جالب است که میگویند اساطیر. اعتقاد به معاد شباهتی به اساطیر دارد و آنها خودشان را آدمهای معقولی میبینند که اساطیر را نمیپذیرند. او تأکید میکند که کفار ادراکاتشان در حد حس باقی مانده و نمیتوانند به چیزهای غیبی ایمان بیاورند؛ این فقط مربوط به کفار زمان پیغمبر نیست و همین الان هم آدمهایی که منکر هستند حسشان این است که ادیان اسطوره و خرافه هستند.
یکی از حاضران میپرسد که برعکس آن هم میتواند باشد، یعنی آدمهایی که به دعا اعتقاد خیلی قوی ندارند و این کار را انجام میدهند. او میگوید در یک محیط دینی هم کفر وجود دارد و شاید اکثریت آدمها در جامعههای دینی، متدینین هم، فرق بین اینها را نمیدانند؛ کفر پدیدهای کلی است که هم در جوامع دینی وجود دارد و هم در خارج از آنها.
آباء و سنت
نکتهٔ بامزهٔ دیگری که در ادعای آنهاست این است که مرتب از آباءشان میزنند. به گفتهٔ او آدم مشرک، مشرک است چون به آباء خودش وصل است، به سنتهایی که به او به ارث رسیده است.
یکی از حاضران میپرسد باید چه طور به سنت رجوع کرد. او میگوید سنت یعنی چیزی که از اجداد به او رسیده و در جامعه هست و آن را میپذیرد؛ سنت خوب داریم و سنت بد هم داریم. سنت پیامبر چیزی است که باید آن را کشف کرد. او میگوید باید این حساسیت را داشت که آیا سنتهای جامعه واقعاً سنت پیامبر هستند یا نیستند، چون مجموعه سنتهای دینی در جامعه به هیچ وجه سنتهای پیغمبر نیست؛ برخی از آنها هست و برخی نیست.
آیات ۶۹ تا ۷۸ و ساختار تودرتو
او میگوید «قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ» تلمیحاً میگوید که آباءتان جزو همان مجرمینی هستند که نپذیرفتند و مجازات شدند؛ صراحتاً نمیگوید ولی به نظر میرسد چنین نکتهای در آن هست.
به گفتهٔ او «وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ» جایی است که تداخلها از آنجا شروع میشود: بحث معاد ادامه پیدا میکند، دوباره به «لاتحزن» برمیگردند و تا آخر سوره ساختار پیچیدهای است. بعد آنها میگویند کی این وعده میآید و جواب این است که شاید برخی از چیزهایی که عجله دارید به شما برسد. او میگوید اینکه به شما نمیرسد و عذاب نمیشوید از فضل خداوند است ولی اکثرشان شکرگزار نیستند.
دربارهٔ «إِنَّ هَٰذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ» به نظرش ادامهٔ داستان سلیمان است، چون سلیمان از مسائل مورد اختلاف بنیاسرائیل است و شخصیت بحثبرانگیزی در تورات است. او میگوید ما دوست داریم این آیه در آخر داستان بیاید، ولی قرآن نمیخواهد بحث توحید را تمام کند و بگذارد روی طاقچه و بعد برود سراغ معاد.
قطعهٔ سوم: دلداری پیامبر
قطعهٔ سوم از آیهٔ ۷۹ تا ۸۱ است. آیهها میگویند بر خداوند توکل کن که تو بر حق هستی؛ نمیتوانی به کسی که مرده است یا کر و کور است چیزی بگویی و پیام را برسانی؛ وقتی کور است نمیتوانی او را از گمراهی نجات بدهی و فقط میتوانی به گوش کسانی که به آیات ایمان میآورند چیزهایی برسانی.
به گفتهٔ او روی سخن مستقیماً با پیامبر است که دل رئوف و رحیمی دارد و عاقبت وحشتناک مشرکان را میبیند؛ مثل این است که یکی از نزدیکانتان شعلهور باشد و بسوزد. پیامبر دستبردار نیست و مدام به او گفته میشود که اینها کر هستند و نمیتوانی چیزی را به آنها بفهمانی. او میگوید پیامبر نباید فکر کند که آنها در آستانه این هستند که یک چیز واضحی را ببینند، چون وضعشان خیلی بدتر از آن است که به نظر پیامبر میرسد.
قطعهٔ چهارم: دابة الارض
قطعهٔ چهارم از آیهٔ ۸۲ است و دوباره به بحث معاد برمیگردد، این بار نه ایمان به معاد بلکه حشر و تصاویری از خود آخرت. آیه میگوید وقتی «وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ» جنبندهای از زمین درمیآورند که با آنها تکلم بکند. او میگوید در المیزان دیده که نوشتهاند وارد این بحث نمیشوند و آن را جزو رازها میدانند، و او هم وارد جزئیات نمیشود چون بحثش بیشتر دربارهٔ انسجام سوره است.
پیوندی که او با انسجام سوره میبیند این است که تکلم حیوانات موضوع خاص این سوره است، چنانکه هدهد حرف میزند و سلیمان حرف مور را میفهمد. او به «فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ» اشاره میکند و میگوید شاید در آخرت آدمها هم تکلم جنبندهای به غیر از انسان را بفهمند. در پایان میگوید این نشانه با این سوره هماهنگی دارد و فکر میکند یک جلسه دیگر دربارهٔ سورهٔ نمل بحث کنند تمام میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه