او در جلسهٔ آخر سورهٔ نمل به جای خواندن آیات از انتها، جمعبندی را از اول سوره شروع میکند. مقدمه دربارهٔ آخرت و قرآن است، بعد داستان موسی و تکلم خداوند میآید و بعد داستان سلیمان و ملکهٔ صبا که او آن را داستان اصلی سوره میداند. در پایان به قسمت پایانی سوره و نشانههای قیامت میرسد.
مقدمهٔ سوره: آخرت و قرآن
او میگوید به دلیل کوتاهی سوره و خطر کمآمدن وقت، مناسبتر است جمعبندی را از اول سوره شروع کنند و بعد به قسمت انتهایی و چند آیه از آن برسند. به گفتهٔ او نکتههایی که میگوید عمدتاً در چهار جلسهٔ قبل گفته شده است.
مقدمه پایهٔ بحث سوره را میگذارد. او میگوید حتی با نگاه به تکرار واژهها به نتیجهٔ خوبی میرسید که یکی از مهمترین محورهای سوره آخرت است؛ مؤمنین کسانیاند که نماز میخوانند و زکات میدهند و یقین دارند، در مقابل کسانی که به آخرت ایمان نمیآورند. واژهٔ قرآن هم، اگر اشتباه نکند، چهار بار در سوره تکرار میشود، و این نشانهای است که باید به خود قرآن توجه کرد.
او میگوید اگر باور داشته باشیم که بین تولد تا مرگ در یک دوره آزمایشی قرار داریم و اعمالی انجام میدهیم که ابدیتی برایمان میسازد، عذابی بینهایت یا سعادت نامتناهی، و ندانیم چه باید بکنیم، هدایتی از طرف خداوند لازم است. اگر زندگی نامتناهی در همین دنیا بود، شاید میگفتیم کسانی که هدایت نرسید فقط از یک سری موهبت معنوی محروم شدند؛ ولی راه کج و دنبال لذایذ زودگذر رفتن عاقبت وحشتناکی دارد. پس سوره دو گروه را مقابل هم میگذارد و به کسانی که اعمالشان برایشان زینت داده شده خطر بزرگی را گوشزد میکند.
داستان موسی و محوریت تکلم
او میگوید اگر مقدمه همینجا تمام میشد، داستان موسی حالت فلاشبک دارد: برگشتن به لحظهای که وحی و تشریع آغاز شد. تکلم خداوند با موسی را بینظیر میداند، چون حتی در مورد پیامبر واسطهٔ جبرئیل هست؛ و دستور «نترس» نشان میدهد موسی در شرایط آرامی نبود.
به گفتهٔ او ارتباط مقدمه با این قسمت روشن است: پیش از موسی کتابی به معنای تورات و قرآن نداریم، برای ابراهیم صحف و برای نوح، به گفتهٔ بعضیها، پنج قانون گفته میشود؛ ولی جامعهٔ دینیای که با شرعی آسمانی اداره شود از موسی شروع میشود و با قرآن به انتها میرسد. او میگوید ویژگی این سوره محوریت تکلم است، و تکرار واژهها در هر متن خوب نشاندهندهٔ اهمیت مفاهیم است.
او هشدار میدهد که واژهشمارها گاهی مشتقات را درست نمیبینند: مورچه و هدهد سخن میگویند، و دابةالأرض در نزدیکی قیامت با مردم سخن میگوید؛ این را موضوع فرعی میداند. موضوع اصلی ایمان به آخرت همراه با پیروی از هدایت و تسلیم در برابر پیام خداوند است، و او از آقای عبدالعلی بازرگان یاد میکند که واژهٔ «سلم» را از واژههای شاخص سوره میداند.
داستان سلیمان: عمق و زیبایی و هدایت
او میگوید بعد از داستان موسی داستان سلیمان میآید که مهمترین و بزرگترین بخش سوره است و حدود دو صفحه و نزدیک به سه صفحه را گرفته. داستان یک حکومت الهی است که انگار با توجه به آخرت حکومت میکند، برعکس قدرتهای این دنیا، و بین اشاره به فرعون و دو جامعهٔ منحرف ثمود و لوط قرار دارد؛ در مقابل حکومتهای تاریک، یک حکومت نورانی.
او میگوید داستان سلیمان به شدت شبیه افسانههای جن و پری است و جای دیگر در قرآن چنین چیزی دیده نمیشود: تسلط بر باد، سخن گفتن مورچه و پرندگان و جنیان؛ در حالی که اطراف ابراهیم چیز عجیب و غریبی نیست.
او میگوید حکومت سلیمان اولاً عمق دارد: فقط آدمها نیستند، حیوانات و طبیعت و جنیان و باد هم در آن هستند. دوم، قدرت و زیبایی را در کنار هم دارد، در حالی که قدرتهای دنیایی معمولاً قدرت برای قدرت هستند، مثل هرمی که فرعونها با سنگ میساختند. دربارهٔ ثمود میگوید حسی دارد که نمیداند برای شما چقدر واضح است: در ایجاد شکاف در کوه ظرافت و زیبایی نمیبیند. سلیمان قصر شیشهای درست میکند که معلوم است ماندگار نیست، ولی احتمالاً پر از ظرافت است؛ و از میان وقایع، رابطهٔ ظریف سلیمان با یک زن انتخاب شده است.
سوم، حکومت او در جهت هدایت عمل میکند. او میگوید برخورد سلیمان با ملکهٔ صبا دو بخش دارد: بخش نظامی و سیاسی مثل بقیهٔ حکومتها، و بخشی که برجسته شده است: اینکه سلیمان با ظرافت و حکمت میکوشد ببیند ملکه هدایتپذیر هست یا نه. داستان وقتی تمام میشود که ملکه میگوید «وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ»؛ او میگوید حتی اگر کسی نپذیرد سلیمان از ریشهٔ «سلم» است، ترکیب لفظی جالبی ساخته میشود.
زن در داستان سلیمان و دو داستان سیاه
در پاسخ به یکی از حاضران میگوید آن زیبایی در جهت هدایت استفاده میشود؛ ساختمان جالبی که سلیمان ساخته باعث نمیشود لشکریانی تسلیم شوند، ولی جاذبهای دارد که ممکن است باعث هدایت شود. برخلاف اهرام مصر که ساختمان بزرگ بدون تزئینات است، حکومتهای دینی همیشه به زیبایی توجه داشتهاند.
او میگوید به نظر او اگر تعادل میان قدرت و زیبایی، که تعادلی میان مردانگی و زنانگی است، پذیرفته نشود، توجیه مناسبی نمیشود برای اینکه چرا در داستان سلیمان طرف مقابل یک زن است و چرا داستان لوط و ثمود آمده است. قوم لوط غرق در مردانگیاند و ثمود قدرت برای قدرت دارند؛ این دو داستان سیاه کنتراستی میسازد که ویژگی داستان سلیمان را برجسته میکند.
او میگوید نمیخواهد وارد بحث نمادین شود، ولی اگر از نظر دیکشنری نمادها پرنده نماد زنانگی باشد و تکلم و نطق در قطب مردانه باشد، «منطق الطیر» نماد تلفیق زنانگی و مردانگی و تعادل روان است.
نامهٔ سلیمان و قرآن
او دربارهٔ تکنولوژی میگوید آوردن تخت و فرستادن نامه با پرنده هم یک جور تکنولوژی است و همان عمق حکومت سلیمان باعث میشود اهدافی را تحقق ببخشد که دیگران فکرش را هم نمیکنند؛ از این قدرتهای پنهان در جهت هدف اصلی خود، هدایت انسانها، استفاده میکند.
او میگوید داستان سلیمان در مرکز سوره است: آخرتی هست، هدایتی آمده و ما به تسلیم دعوت میشویم. نامهٔ سلیمان به ملکهٔ صبا با بسم الله شروع میشود و دعوت به تسلیم است؛ و به طور تمثیلی شبیه نامهای است که خدا برای ما فرستاده، چون ما در معرض «سوء العذاب» هستیم. ملکه میگوید «إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيم»، و یکی از شنوندگان از راه دور این شباهت را یادآوری کرده بود. او میگوید اگر کسی شک دارد، آیههای آخر سوره را ببیند که تسلیم و تلاوت قرآن را کنار هم میآورد.
رفتار سلیمان: حکمت و ظرافت
او میگوید بعضیها با توجه به اوضاع سیاسی امروز از اینکه سلیمان قومی را به تسلیم دعوت و تهدید میکند سؤال دارند. به گفتهٔ او قسمت سیاسی و جنگ قدرت را باید کنار گذاشت، چون هر حکومتی قدرت خود را تثبیت میکند؛ در دنیای سلیمان اگر نامه نمینوشت حمله میکردند، پس رفتار او در زمان خودش توجیه لازم ندارد. او معتقد است حتی الان هم سلطهطلبی حکومتها وجود دارد و شاید به شکل اقتصادی رفته باشد.
آنجا که قضیه معنوی میشود فقط حکمت و ظرافت دیده میشود: کسی را شکنجه نمیکنند تا ایمان بیاورد؛ حداکثر سلیمان آزمایشی میکند که ببیند آن زن قابل هدایت هست یا نه، و هدایت با جاذبه و زیبایی است نه دافعه و قدرت. او میگوید به نظرش این نشاندهندهٔ عادلانه بودن آن حکومت است.
دابةالأرض
او دربارهٔ آیهٔ دابه الارض میگوید یکی از شنوندگان ایمیل زده بود که «دابه الارض» جای دیگری در قرآن، در سورهٔ سباء، موریانه ترجمه میشود. او میگوید بعضی دوستان روشنفکر دینی از طعنهٔ دانشمندان میترسند و میخواهند چنین چیزهایی را مثل سخنگفتن هدهد و مورچه توجیه علمی کنند و او از این عادت بدش میآید؛ فضای آیه نشان میدهد اتفاقی عجیب از نشانههای آخرت است و دابه الارض یک موجود غیر انسانی است و قرار نیست کنجکاوی کنیم که چی است.
پایان سوره و فصلبندی با تأخیر
او میگوید قسمت انتهایی سوره با «قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ» شروع و با «وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ» تمام میشود، و این دو عبارت پرتکرار نیستند و این فصل را از مقدمه و داستانها جدا میکنند. بعد از آیات توحید حدود دو صفحه دربارهٔ آخرت از جنبههای مختلف است. او میگوید قصد جمعبندی داشت و شاید بیش از حد معمول تکرار کرده است.
به گفتهٔ او «یُوزَعُونَ» در صحنهٔ حشر یادآور لشکر سلیمان است، و «وَقَعَ الْقَوْلُ» مثل وعدهای است که موعد آن فرا میرسد. او میگوید این قسمت پر از حالت ادبی است: عبارتی که باید آخر داستان باشد با تأخیر میآید، مثل آیهٔ «إِنَّ هَٰذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ» که انتظار داریم آخر داستان سلیمان باشد، یا «وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ» که وسط بحث آخرت آمده. ذهن آموزش دیدهٔ ما چنین چیزی را دوست ندارد، ولی در قرآن خیلی چیزها واگذار میشود به اینکه شما یک چیزی را کشف کنید.
او میگوید آیات آخر چیزی را که از ابتدا فهمیده میشد به صراحت میگوید: آنهایی که کار نیک انجام دادند در آن لحظه مصون هستند و آنهایی که کار بدی انجام دادند به مجازات خودشان میرسند، و «إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَٰذِهِ الْبَلْدَةِ» دعوت به پیروی از هدایت با مرکزیت قرآن است. او امیدوار است شما بتوانید محتوای سوره نمل را در یکی دو جمله بگویند و بدانند هر بخش چگونه به آن مربوط است.
→ متنِ کاملِ این جلسه