او میگوید این جلسه را برخلاف روال معمول فقط به قسمت اول سورهٔ نساء، یعنی آیات ارث و مسئلهٔ نساء، اختصاص میدهد و شاید هیچ اشارهٔ مشخصی به کلیت سوره نکند؛ بحث دربارهٔ کل سوره میماند برای جلسهٔ آینده. نخست مقدمهای میگوید دربارهٔ احکامی که معقول به نظر نمیآیند و شیوهٔ برخورد با شبهات، سپس به موضوع بخش اول سوره و نام آن میرسد و بعد به ارث، تعدد زوجات و ازدواج با کنیز.
کرخت شدن عقل، در حد از دست دادن دین
او میگوید منظور از آیههای «مشکلزا» آنهایی است که وقتی میفهمیم به نظرمان معقول نمیآیند، و چنین احکامی در اسلام و در تمام ادیان وجود دارد. به گمان او شاید مهمترین اشکال این نباشد که کسی ایمانش را از دست بدهد، بلکه این باشد که چیزهایی را بپذیرد که نامعقول هستند یا حتی به نظرش نامعقول میرسند. او فکر میکند ضربهٔ این کمتر از از دست دادن دین نیست.
او میگوید در عالم مسیحیت خیلیها به اینجا رسیدهاند که عقل لازم نیست، و مسلمانان نه رسماً ولی غیررسمی ممکن است به چنین نتایجی برسند. شریعت کمک بیرونی خداوند است برای تشخیص بهتر خیر و شر، نه بهانهٔ تعطیل کردن عقل و فطرت. دیندار مثل شخصیتی در فیلم «جدایی نادر از سیمین» که برای هر مشکل شماره تلفنی دارد و میپرسد، به نظر او فاجعه است؛ پس از سی چهل سال عمل به شریعت باید خودش بفهمد در مسائل خصوصیاش چه کند.
تعلیق شبهه به جای فریب دادن خود
او میگوید نباید انتظار داشت همهٔ شبهات رفع شوند، چون باید به حد پیامبری رسید تا همهٔ احکام را دقیقاً فهمید، و ممکن است احکامی باشد که حتی خلاف عقل و فطرت به نظر برسد. در جهان باز امروز نه میشود شبههها را delete کرد و نه هر شبهه را تا ته دنبال کرد. توصیهٔ او این است که اشکالهای جدی را با مطالعه و پرسوجو حل کنیم و برای بقیه هنر تعلیق را داشته باشیم، چون عجله آدم را به فریب دادن خودش میکشاند.
او مثل میزند که یک فولدر در ذهن داشته باشید برای چیزهای نفهمیده و هر روز بررسیشان نکنید: خودش در ۱۵ تا ۱۶ سالگی اعدام مرتد را نامعقول میدید و بعدها به این نتیجه رسید که این حکم جزء احکام دین نیست و جعلی است. چیزی را وقتی از فولدر درمیآورد که با تمام وجود قانع شده باشد. اگر کسی بگوید تمام شریعت به نظرش عین عقل است، به گفتهٔ او این به نوعی مثل ادعای پیامبری است. آدمی را هم تصور میکند که یقین معنوی دارد و آنچه را نمیفهمد اذیتش نمیکند؛ مطالعهٔ عمیق احکام برای چنین کسی نوعی معرفت است که مثل عبادت است.
آیا حکم اصلاً جزء دین است؟
او میگوید فرضش در این بحث این است که اسلام از طرف خداوند آمده و احکام شریعت درست است، و میپرسد با این فرض شبههها از کجا میآیند. وقتی حکمی معقول نمیرسد، نخست باید دید آیا واقعاً در شریعت بوده و آیا معنی آیه را درست میفهمیم. به نظر او حکم ارتداد در دین نیست، چون آیه و روایت مشخصی ندارد و بعضی علما نپذیرفتهاند؛ ولی میگوید معمولاً این جور حرفها را با شک میزند و هیچوقت حکم قطعی صادر نمیکند.
او میگوید در جلسات سورهٔ نور توضیح داده که «حکم رجم قطعاً مخالف قرآن است»، و ممکن است بعضی احکام تحت تأثیر یهودیت یا الزامات خلفا وارد شده باشند. توصیهٔ او این است که با این راهحل، یعنی پاک کردن صورت مسئله، مینیمالیستی برخورد شود؛ ارث دو برابر پسر در قرآن آمده و به این راحتی کنسل نمیشود. دربارهٔ چهار زن میگوید به نظر او «مستحب نیست، مکروه است».
فهم حکم در زمان و جهان نزولش
او میگوید منشأ بیشتر اشکالات این است که معنی احکام و آیات را درست نمیفهمیم، چون معنی هر حکم در بافت اجتماعی، اقتصادی و تاریخی همان دوران فهمیده میشود. نمونه بردهداری است: به نظر او تحریم آن در آن شرایط معنی نداشته، و آن را با تحریم کارگری در زمان حاضر مقایسه میکند. به گفتهٔ او بردهداری نتیجهٔ نوع تولید و وضع اقتصادی است و پوزیشنهایی را که اقتصاد برای کار میسازد نمیشود با دستور از بالا تغییر داد: اگر اعلام شود از فردا کارگری ممنوع است، همان کارخانه و همان آدمها میمانند و فقط اسم و قرارداد عوض میشود.
به گفتهٔ او آدم ناخودآگاه شرایط فعلیاش را معقول فرض میکند، و هنر ما باید این باشد که بفهمیم حکم در چه شرایطی صادر شده. دفاع از احکام به نظر او این است که قانع شویم در زمان خودشان معقولترین احکام ممکن بودهاند، و اگر نظام اقتصادی زیر و رو شده لزوماً در نظام جدید معقول نیستند. دربارهٔ ربا میپرسد که با وجود تورم، مطالبهٔ دو هزار تومان در برابر هزار تومانی که دو سال پیش قرض داده شده ربا هست یا نه، و میگوید معنی اجتهاد هم همین است که سؤالهای جدید جوابهای جدید میخواهد.
ایراد از حکم است یا از جهان مدرن؟
او میگوید کسانی که به خودشان میگویند روشنفکر معمولاً شیفتهٔ جهان مدرناند و این احتمال را بررسی نمیکنند که ایراد از جهان مدرن باشد. وقتی حکمی نامعقول به نظر میرسد، هم به دنیا شک میکند هم به حکم؛ هیچکس معتقد نیست همهٔ احکام باید عیناً اجرا شوند و فقه باید پویا باشد، ولی اشتباه است که با هر ناسازگاری فوری حکم را بیرون بیندازیم و دنیا را نگه داریم. به گفتهٔ او مشکلات احکام زنان بیشتر از نوع احکامی است که با طبیعت انسان سازگار بودهاند ولی با جهان مدرن نه، و ایدهٔ او این است که دنیا باید عوض شود تا حکم قابل اجرا باشد.
او به کتابی به نام «آناتومی قدرت» اشاره میکند که دو نوع قدرت را از هم جدا میکند: قدرت با اعمال زور و مجازات، و قدرت با جایزه و تشویق. به نظر او این دو مثل دو قطب آهنربا هستند و هر دو اعمال قدرت هستند. از موضع یک سرمایهدار میگوید چون پول دارد با جایزه میلیونها نفر را وادار به کار میکند و ظاهراً بیگناه است، و اینجا به نظر او هیچ معصومیتی وجود ندارد.
یکی از حاضران میپرسد اگر حکمی در قرآن آمده باشد و به آن شک کنیم، به چه شک کنیم: به حکمهای دیگر قرآن یا به جامعهٔ الان؟ او میگوید موردی است و با گرایش رایجی که فوری میگوید حکم را باید تغییر داد مخالف است؛ خیلی از موارد به نظر او انحراف از دنیای موجود است. ارث دو برابر پسر را اگر در دنیای حاضر نامعقول به نظر برسد مشکل دنیا میداند، ولی تحول جهان به لغو بردهداری را مثبت میشمارد. دربارهٔ ربا میگوید گاهی باید به فکر تغییر دنیا بود به جای تغییر حکم؛ ممکن است بگوید چارهای ندارد و حکم را موقتاً تعطیل کند، ولی میخواهد موقت باشد.
موضوع بخش اول سوره و نام آن
او میکوشد نشان دهد بخش اول سوره، از ابتدا تا «لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى»، موضوعی واحد دارد. نام سوره موضوعش را نشان نمیدهد، چنانکه سورهٔ بقره دربارهٔ گاو نیست؛ کمتر از ده درصد سوره دربارهٔ احکام زنان است و بخش عمدهای دربارهٔ منافقین و اهل کتاب. به نظر او علت نامگذاری آیهٔ ۱۲۷ است: «وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ». احکام ازدواج و طلاق را هم نمیتوان صرفاً احکام زنان دانست.
او میگوید خداوند بار سنگین تولید مثل را به دوش زنان گذاشته، و به عبارتهای مدرن طبیعت؛ جملهای که به گفتهٔ او سیمون دوبووار در کتاب جنس دوم نوشته است. مردان باید این عدم تقارن را جبران کنند و این در شریعت جبران میشود، یعنی نرمافزاری. او با اصطلاحات شوخیمانندی که به کار میبرد میگوید «زنها کودک را دانلود میکنند» و انگار رزق و شریعت بر مردان نازل میشود؛ بیآنکه وارد درست یا غلط بودنش شود، میگوید به طور تاریخی مردان فعالیت اقتصادی میکردند.
به گفتهٔ او توصیف کلی بخش اول این است که رزق و مال، که فرض میکند به مردها میرسد، هرچند در جزئیات واقعاً اینطور نیست، چگونه باید در شبکهٔ روابطی توزیع شود که زنان پدید میآورند. طبیعی بود که مردان عاشق زن و بچه شوند و برایشان کار کنند، مثل شوهری که «نمیگذارد آب در دلش تکان بخورد»؛ ولی او میپرسد آیا مردان واقعاً چنین کردهاند و میگوید نه: زنها را گرفتند، اموالشان را خوردند و زنهای دیگر هم گرفتند.
به نظر او آیهٔ ۱۲۷ ماحَصَل محتوای سوره است: دربارهٔ یتیمان زنان که آنچه واجب شده بود به آنها نمیدادند ولی میل داشتند با آنها ازدواج کنند، و فضای سوره نارضایتی از مردان است. به گفتهٔ او این سوره جلوی منتقل شدن مال زن به شوهر را میگیرد: زن مالک است و ارث میبرد، دو به یک، و این «یک جور سلب اعتماد از مردهاست». آیهٔ ۲۰ را ملامتآمیز میداند و میگوید شاید اگر مردها موجودات خوبی بودند لازم نبود به زنها استقلال مالی داده شود.
ارث دو به یک و دنیایی که اشتباه است
او دفاع معمول از دو به یک بودن را میآورد: پسر باید دو میلیون از سه میلیون را خرج خانوادهاش کند و زن تعهد مالی ندارد. سپس اشکالی را میآورد که ممکن است کسی مطرح کند: امروز زن و مرد هر دو شاغلاند، پس چرا ارث مساوی نباشد؟ پاسخ او این است که دنیا اشتباه است: به نظر او عادلانه نیست که مرد و زن دوش به دوش کار کنند، چون خداوند باری بر دوش زن گذاشته که بر دوش مرد نگذاشته، و انقلاب صنعتی و نظام سرمایهداری زنها را از خانه بیرون کشید؛ میگوید این غیر از آن است که بگوید زن حق ندارد کار کند.
به نظر او نتیجهٔ طبیعی این دنیا عدم تمایل زنها به بارداری و سقط جنین است، و دنیایی که در آن بارداری برای زن نامطلوب و هراسانگیز شده نتیجهٔ فرم زندگی اشتباه است. دنیای طبیعی به گفتهٔ او دنیایی است که این حکم در آن معقول باشد. دربارهٔ توزیع ارث میگوید به نظر او طبیعی است و احساس میکند همهٔ آن معقول است، «فقط همین مسئله ی دو برابر بودن که یک سری نسبتها اینجا برقرار شده است».
از احکام ارث هم میفهمد که از نظر خداوند زن و شوهر و فرزندان و بعد پدر و مادر در اولویتاند و خواهر و برادر و عمو و خاله کاملاً در حاشیه هستند. به گفتهٔ او این غیر از مسئلهٔ اقتصادی یک مسئلهٔ اخلاقی هم هست، و اکثریت جوامع، دینی و غیردینی، این ساختار را رعایت نمیکنند.
تعدد زوجات و ازدواج با کنیز
او میگوید حکم تعدد زوجات جایی آمده که بحث یتامی است: «وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ». بعضی از آن فقط جواز ازدواج با دختران یتیم را برداشت کردهاند، و او میگوید اگر لفظی نگاه کنیم شاید نزدیکترین برداشت همین باشد. آیه نمیگوید مستحب است، بلکه میگوید «فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً»، و به نظر او آدم باتقوا از آن به این نتیجه میرسد که تا حدی که ضرورت ندارد و میتواند، با چهار زن ازدواج نکند.
او احادیث را کنار میگذارد و میگوید فعلاً از آنچه قرآن گفته دفاع میکند؛ مسئول حرمسراها نیست. به نظر او اگر کسی غرض نداشته باشد، حکم برای شرایط ضروری است، مثل قبیلهای که جنگ شده و مردهایی مردهاند و زنها و دخترهایی بیشوهر ماندهاند؛ زن بیسرپرست در بیابان مسئلهٔ مرگ و زندگی دارد. به پرسشی که چرا تعدد زوجات برعکس برای مرد وجود ندارد، میگوید مرد اگر ازدواج نکند زنده میماند و نهایتاً نسلش نابود میشود؛ توضیح معمول، یعنی معلوم نبودن پدر بچه، را هم نقل میکند، ولی به نظرش اگر بفهمیم حکم برای چه آمده واضح است که برای مردان نیامده.
دربارهٔ آیات ازدواج با «مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ»، به گفتهٔ او در جلسات سورهٔ نور بحث کرده که مسئله رضایت است: رضایت زن لازم است ولی رضایت کنیز لازم نیست. میگوید اگر کسی غرض نداشته باشد و پیش داوری نداشته باشد، توصیه این است که تا جای ممکن با کنیز ازدواج نکنید، و میگوید «کنیزبازی» چقدر احمقانه است. از این آیات نمیفهمد که کنیز همینجوری مباح است، و اینکه بردهداری و کنیزداری در تاریخ به کجا رفته جزء بحثهای قرآن نیست. در پایان میگوید جلسهٔ آینده را مثل جلسات معمول سورهها برنامه میریزد و امیدوار است آخرش دربارهٔ یکی دو آیهٔ دیگر هم بحث کند، وگرنه این بحثها را به مناسبتهایی لابهلای حرفهایش میزند.
→ متنِ کاملِ این جلسه