سخنران میگوید چون نساء دومین سورهٔ بلند قرآن است، قطعهها را جدا نمیکند و موضوع سوره را بهطور کلی بررسی میکند. پیش از آن نکتهای دربارهٔ حرف جلسهٔ قبل (رجم و ارتداد) را توضیح میدهد و سپس چهار سورهٔ بقره، آلعمران، نساء و مائده را کنار هم مینگرد.
توضیح دربارهٔ رجم و ارتداد
یکی از دوستان گفته بود که در اصول کافی روایتهای خوبی دربارهٔ رجم هست. او پاسخ میدهد که همیشه گفته است نهتنها حکم رجم در قرآن نیست، بلکه خلافش هست؛ و کتابی از آیاتالاحکام را که دیده، صریحاً نوشته بود هیچ روایت موثقی نیست، و صرفِ بودن در اصول کافی موثقبودن به معنای فقهی را نتیجه نمیدهد.
او میگوید چون به احادیث احاطه ندارد، دربارهٔ احکام از این راه بحث نمیکند و به این میپردازد که در قرآن چه آمده است. نظر شخصیاش این است که احکام ارتداد و رجم در قرآن نیامده و در ابتدا هم نبوده و احتمال دارد بعداً اضافه شده باشد، ولی چنین بحثهایی را قطعی نمیکند؛ همهٔ احادیث را هم نگشته است.
چهار سورهٔ نخست کنار هم
او میگوید احساسی کلی دارد، بدون آنکه رویش تأکید کند، که این چهار سوره مثل چهار بخش از یک فصل هستند و مضامین مشترک و نزدیک به هم دارند؛ سورهٔ انعام بحث دیگری دارد. بقره را برای آغاز قرآن مناسب میداند، چون مثل تورات با داستان خلقت انسان شروع میشود و تاریخ بنیاسرائیل را مرور میکند؛ تغییر قبله را لحظهای میداند که مسلمانان به عنوان دین جدید رسمیت پیدا میکنند.
به گفتهٔ او در بقره فضا نسبت به مؤمنان جدید مثبت است و گویی هنوز تخلفی در جامعهٔ دینی مدینه مطرح نیست؛ آلعمران بر زمان حاضر متمرکز است: رفتار اهل کتاب با مسلمانان و تمرد خود مسلمانان، بهویژه در جنگ احد. مائده را شبیه بخش پایانی میبیند، مثل وصیتنامه؛ تقریباً آخرین سورهای است که بر پیامبر نازل شده، میگوید احکام تمام شده و دین کامل شده، و به مسلمانان توصیه میکند در آینده با اهل کتاب چگونه رفتار کنند.
نساء را چنین توصیف میکند: مثل بقره احکامی را بیان میکند، این بار با جزئیات؛ بخشی از آن به رفتار منافقین اختصاص دارد و به رفتار اهل کتاب نیز مختصرتر اشاره میشود.
بخش نخست: احکام ارث و ازدواج
از ابتدای سوره تا حدود آیهٔ ۴۱ احکام ازدواج، طلاق، روابط خانوادگی و ارث بیان میشود. او اینها را احکام مربوط به شکلگیری شبکهٔ خانوادگی میداند که زیربنای احکام این سوره است و احکام ارث را نحوهٔ توزیع مال در همان شبکه.
از نظر او چون زحمت تولید نسل بهطور تکوینی بر دوش زنان است، زحمت معیشت بر عهدهٔ مردان گذاشته شده تا تعادلی میان آن دو باشد؛ این به آن معنا نیست که زن کار نکند یا بکند. او میگوید امروز زنان هم امرار معاش میکنند و هم بخشی از زحمت تولید نسل را میکشند، و حکم شریعت را به وضوح عادلانهتر میداند.
در نکتهای کلی دربارهٔ فهم شریعت میگوید شریعت میخواهد تشریع با تکوین تطبیق پیدا کند. به گفتهٔ او شریعت برای حسهایی که میتوانند نابود شوند، مثل حس مرد برای جبران و امرار معاش، حکم صادر میکند. دو برابر بودن ارث مرد را هم دقیقاً به این دلیل میداند که مرد باید وظیفهٔ امرار معاش داشته باشد، و میگوید مالی که به زن میرسد قرار نیست خرج امرار معاش خانواده شود.
او با احتیاط میگوید احکام ارث را میتوان تمثیلی تعمیم داد: الگویی است برای اینکه با چه میزانی وقت و انرژی برای خویشاوندان و اطرافیان بگذاریم، حتی بدون رابطهٔ مالی. به گمان او در این دوران روابط خانوادگی ضعیفتر از آنی است که باید باشد، و اینکه شهروندی رابطهٔ قویتری از خویشاوندی دانسته شود با آنچه در امور تکوینی هست جور نیست.
او به عبارت «تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ» پس از آیات ارث اشاره میکند: میگوید هر جا دربارهٔ حقوق زنان آیهای هست این واژه میآید و فکر میکند جای دیگری نیامده، هرچند سرچ نکرده است. اطاعت از خدا و رسول و معصیت آنها از همینجا مطرح میشود و او میگوید در بخش دوم پررنگ میشود.
پس از ارث: مال، ایتام و سرپرستی
پس از ارث، به گفتهٔ او، بحث مجازات رابطهٔ نامشروع، دادن اموال نساء، اینکه با چه کسانی میشود ازدواج کرد و با چه کسانی نه، و نیز ایتام و مساکین مطرح میشود. شاید کلیترین آیهای که در مسائل اقتصادی در قرآن هست همینجا آمده باشد: «تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ» استثنای خوردن مال به باطل است.
او میگوید آیات سرپرستی مردان بر زنان برای مرد محدودیت وضع میکند و کسی به زن نمیگوید کار بکن یا نکن؛ امروز اما آن را ایراد میشمارند. اینکه شریعت قضاوت را بر زنان ممنوع کرده، به نظر او یعنی زنان میتوانند همهٔ مشاغل دیگر را بر عهده بگیرند. از نظر او این مجموعه آیات تا آیهٔ «فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ» ادامه دارد.
شهید و نگاه پیامبر
او میگوید طبق روایتی مشهور، که دقیقاً به یاد ندارد، پیامبر با رسیدن به این آیه اشک میریخت. شهید را به معنای شاهد میداند، یعنی کسی که حقایق جامعه را درست میبیند؛ خداوند همهچیز را میداند، ولی در قیامت حقایق جلوهگر میشوند و آدمها با شاهدی از درون همان امت مقایسه میشوند. به گفتهٔ او آدمها با آن مقدار حقیقتی مقایسه میشوند که در چنین انسانهایی منعکس شده است، نه با حقیقت به معنای کلی.
او میگوید کسی که ویژگی تاریخی شناخت را مهم میداند ممکن است با این بحث همدل باشد، هرچند خودش نمیخواهد از آن ایده طرفداری کند. در هر امتی کسانی هستند که دنیا را از زاویهای میبینند که خداوند میبیند و میتوانند معیار حق و باطل باشند؛ شاهد دوران پیامبر خود پیامبر است.
آیاتی که با «أَلَمْ تَرَ» شروع میشوند، به گفتهٔ او دعوتی است که حقایق را از دید پیامبر ببینیم: اهل کتاب که کلام را تحریف میکنند و طعنه میزنند، و منافقین که زشتی کار خود را نمیفهمند. اگر لحظهای از نگاه پیامبر به خود نگاه کنند، آرزو میکنند با خاک یکسان شوند. او منافقین را گروهی منسجم میداند که در جامعه اخلال ایجاد میکنند، که با «الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ» فرق میکند.
آیهٔ اولو الامر
او میگوید وزن رفتار داخلی جامعهٔ دینی در نساء از آلعمران خیلی بیشتر است و بقره اصلاً این قسمت را ندارد؛ بحث منافقین با آیهٔ اولو الامر آغاز میشود. دربارهٔ استدلال شیعیان با این آیه میگوید پذیرفتن تشیع با پذیرفتن این استدلالها ارتباطی ندارد. فرض میگیرد روایتهایی که اولو الامر را امامان میدانند صددرصد درست باشند، ولی میپرسد آیا میشود با اهل سنت بر سر این آیه بحث کرد؛ همانطور که «بقیة الله» در سخن شعیب با قومش را نمیشود دلیل بر امام زمان آورد. به نظر او چنین استدلالهایی سست هستند.
یکی از حاضران میپرسد آیه چه میگوید. او پاسخ میدهد اولو الامر یعنی کسانی که سر کار هستند، مثل فرماندار و فرمانده لشکر، و پیغمبر آنها را نصب کرده است؛ «فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ» در همین آیه، به نظر او، این برداشت را که امر به اطاعت از معصوم است ضعیف میکند. مثال میزند که در احد باید از فرماندهٔ مستقیم اطاعت میکردند، هرچند ممکن است اشتباه کند.
او میپذیرد که پیامبر حضرت علی را نصب کرد و به این معنا او مصداق بارز اولو الامر است؛ اما میگوید با این آیه نمیشود اهل سنت را متمایل کرد، مگر آنکه ماجرای غدیر خم اثبات شود. اینکه اولو الامر باید معصوم باشد از آیه درنمیآید. یکی از حاضران دربارهٔ «منکم» ایراد میگیرد؛ او برداشت اینکه مردم باید اولو الامر را تعیین کنند را بدتر از استدلال شیعیان میداند.
او میگوید برخی استدلالها نیمهٔ دیگر آیه را ذکر نمیکنند. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ تعمیم میگوید هر کس در منصبی نشسته و میکوشد احکام خدا و پیامبر را اجرا کند مصداق اولو الامر است، و تا اندازهای که مطابق آنهاست باید اطاعت شود؛ خلیفهای که صددرصد خلاف خدا و پیغمبر عمل کند، نباید اطاعت شود. او میگوید تعمیم آیه به آینده باید بحث شود و ممکن است اختلاف نظر باشد.
منافقین و مهاجرتنکردهها
به گفتهٔ او این گروه از خود پیامبر نافرمانی میکنند، نه از حدود الهی: ممکن است با حکم جهاد موافق باشند ولی با اینکه امروز صبح پیغمبر آنها را میبرد مخالف. به نظر میآید مشتاق نزول حکم قتال بودند، اما وقتی اجازه داده شد بهانهگیریها شروع شد. این آیات تا حداقل آیهٔ ۷۰ ادامه دارد و حکمهایی که بینشان میآید بیشتر مثل زمینه است برای اینکه آن تمردها را ببینید.
او میگوید منافقین با «الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ» فرق دارند: در قرآن نمیبینید که با آنها بجنگید، ولی دربارهٔ منافقین با شرایطی حکم قتال صادر میشود. این آیات را دربارهٔ کسانی میداند که مهاجرت نکردند و به قول امروزیها دو دره بازی میکردند؛ اگر روایت تاریخی درست باشد، بعضی حتی در جنگ بدر شرکت کردند. او حکم «فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ» را میآورد و میگوید بلافاصله کسانی را که به قومی پیماندار میپیوندند یا اعلام صلح و اعتزال میکنند استثنا میکند. او احساس میکند علاقهای بین مؤمنین و این آدمها هست.
یکی از حاضران میپرسد این گروه چقدر بودند. او پاسخ میدهد تعدادشان مهم نیست؛ مهم این است که وقتی این آیه را میخواند چیز خوبی دربارهٔ برخورد با کسانی که ادعای ایمان دارند ولی ایمان نیاوردهاند میفهمد.
ساختار سوره و پایان آن
دربارهٔ آیهٔ «وَ يَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ» میگوید سوره سه قطعهٔ احکام دارد و دو قطعهٔ مربوط به منافقین میانشان؛ ساختاری که شبیه سورهٔ نور است. او میگوید فکر میکند نام سوره از همین آیه گرفته شده، و فضای کلی سوره را یک جور نارضایتی خداوند از رفتار مردها با زنها میداند؛ شاید اگر مردها درست رفتار میکردند بعضی احکام لازم نمیشد. آیهٔ «وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا» را تکمیل توصیهٔ ابتدای سوره میداند که اگر نمیتوانید عدالت رعایت کنید به یک زن اکتفا کنید، ولی به گفتهٔ او انگار خیلی جدی نگرفتند.
پیش از آیهٔ پایانی، به گفتهٔ او، از همهٔ مؤمنین خواسته میشود «شُهَدَاءَ لِلَّهِ» باشند، توصیفهایی کلیتر از منافقین میآید و تمردهای بنیاسرائیل بهطور فشرده تکرار میشود. سوره با «يَا أَيُّهَا النَّاسُ» آغاز شده و در پایان دو بار دوباره به مردم خطاب میکند.
او آیهٔ خطاب به اهل کتاب، که در دین خود غلو نکنند، را مثل اعلام خطر میداند: انحراف عقیدتی که در اهل کتاب بود هنوز در اطراف پیامبر نیست، ولی به نظر او آیه ذهن را به این سو میبرد که پس از پیامبر دیر یا زود برای مسلمانان هم پیش میآید، چنانکه هزار فرقهٔ منحرف پدید آمد.
سوره با حکمی از ارث، دربارهٔ کلاله، تمام میشود. به نظر او این پایان نشان میدهد همهٔ احکام ارث در قرآن بیان نشده و قرآن در پی بیان حکمت است، نه همهٔ جزئیات؛ نماز را هم مثال میزند.
→ متنِ کاملِ این جلسه