جلسه نگاهی از دور به کل سورۀ نور است. ابتدا از روش کار و دلیل انتخاب سوره گفته میشود، سپس از قطعۀ اول دربارۀ حد و شهادت، قطعۀ دوم دربارۀ افک و قطعۀ سوم دربارۀ ورود به خانهها و حجاب، و در پایان از آیۀ نور.
روش و دلیل انتخاب سوره
او میگوید نمیخواهد بهمعنای متعارف تفسیر، سورۀ نور را آیهبهآیه دربارۀ ادبیات و ضمایر بگوید. در سورۀ یوسف دربارۀ داستان یوسف، بهعنوان یک داستان و اثر دراماتیک، صحبت میکرد؛ اینبار میخواهد دربارۀ کل سوره بحث کند که مقداری بیشتر شبیه تفسیر است.
یکی از دلایل اصلی انتخاب این سوره این است که با بحثهای قبلی خیلی فرق دارد: با این طول تقریباً اشارهای به هیچ داستانی ندارد، قسمت عمدهاش احکام است و بخش میانیاش آیات توحیدی. به نظر او مجموعه احکام آن از اول تا آخر بسیار منسجم است.
روش او این است که اول از دور نگاه کند: قطعاتی را که تقریباً میدانیم دربارۀ چه است کنار هم بگذارد، بعد آیهبهآیه و بار سوم واژهبهواژه بحث کند. بهجای اینکه آیهبهآیه بخوانید و گم شوید، قطعهقطعه نگاه کنید. او میگوید این برای فهم هر متن و هر اثر هنری کاربرد دارد و مثال میزند که دربارۀ فیلم باید به «این فیلم دربارۀ چه بود؟» جواب بسیار کوتاه داد.
شروع ناگهانی سوره
سوره با جملهای کلاسیک شروع میشود: «سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا». بعد از آیۀ اول یکباره محتوا عجیبوغریب میشود: با اسم سورۀ نور انتظار میرود اولین آیه «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» باشد، ولی حرف از جرائم جنسی و اثبات آن در دادگاه است. او این ناگهانیبودن را شبیه شروع سورۀ انفال و سورۀ مجادله میداند.
او میگوید گویا قرآن به ما تمرین میدهد که موقعیتهای مختلف را چطور نگاه کنیم و دنیا را همانطور ببینیم که خداوند میبیند. ذکر موقعیتهای مبتذل در قرآن را مهم میداند و میگوید آن موقعیتها را شیطان ایجاد کرده؛ باید تمرین کنیم این موقعیتها را طوری احساس نکنیم که گویا از دایرۀ توحید خارج شدهایم. کسی که سالها گوشهنشینی کرده ممکن است از غار که بیرون بیاید نتواند در جامعه زندگی کند.
قطعۀ اول: حد و شهادت
سوره با حد رابطۀ نامشروع شروع میشود: صد ضربه شلاق و رأفت نداشتن «إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ». او میگوید این موقعیت در نتیجۀ وسوسۀ شیطانی است؛ گویا شیطان به موفقیتی دست پیدا کرده و مجازات قرار است مرهمی رویش باشد. قطعۀ دوم مربوط به افک است.
اگر کسی شخصی را متهم به زنا کند باید چهار نفر شاهد بیاورد. او فکر میکند معنی حکم اول کمی تغییر میکند: این حکم برای روابط نامشروعی است که بسیار بیپروا و در ملأ عام انجام شده. اگر کسی تهمت بزند و ۴ شاهد نیاورد، آیه میفرماید خودش را ۸۰ ضربه تازیانه بزنید؛ او میگوید خداوند میخواهد اگر چنین چیزی دیدیم، نرویم بگوییم. شهادت چنین کسانی هم تا آخر عمر قبول نمیشود، «إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا»؛ او این آیه را عجیب میداند و فکر نمیکند کسی معتقد باشد حد از او ساقط شود.
شوهری که دربارۀ زن خودش شهادت میدهد باید چهار مرتبه شهادت بدهد و برای پنجمین بار لعنت خدا را بر خودش بخواهد اگر دروغ میگوید؛ همسرش هم میتواند چهار بار شهادت بدهد که او دروغ میگوید. او این را صحنۀ فوقالعاده دردناک و وحشتناک میداند و به نظر او برخلاف اسم سوره که نور هست، شروع سوره در وسط ظلمات است. بعد از این صحنهها آیۀ «وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ» تکرار میشود و این جملۀ شرطیه جواب ندارد.
قطعۀ دوم: ماجرای افک
قطعۀ دوم از «إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ» تا آیۀ ۲۷ حدود دو صفحه است و دربارۀ افک، یعنی تهمت ناروا، است. از لحن آیات برمیآید چیزی واقعاً اتفاق افتاده؛ روایتهای مختلفی هست، از جمله اینکه به عایشه یا ماریه نسبت ناروایی داده شده. از آیات میشود فهمید به مرد و زنی مؤمن نسبت ناروا داده شد و مردم آن را مثل یک شایعه پخش کردند، و آیات از شایعهپراکنی نهی و توبیخ میکند.
او میگوید به نظر او شأن نزول خاصی وجود ندارد، یا اگر هست، شأن نزولهایی که گفته میشود ربطی ندارد و گمراهکننده است؛ آقای طالقانی هم نظرش این است که لازم نیست بدانیم. از لحن آیهها برمیآید شخص مهمی بوده و شاید تهمت به یکی از زنان پیامبر باشد.
آیات میگویند افک را «عُصْبَةٌ مِنْكُمْ» بهوجود آوردند و مسئول اصلی، که گفته شده سرکردۀ منافقان مدینه بوده، عذاب عظیمی دارد. اگر واقعاً چیزی دیده بودند چرا چهار شاهد نیاوردند؟ «عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكَاذِبُونَ». موضوع افک چند بار تکرار میشود: بار اول مؤمنان غایباند و بار دوم مستقیماً خطاب میشوند.
او میگوید ما هم خیلی از این کارها میکنیم و میگوییم یک نفر گفته، مسئولیتش با او؛ خداوند مؤمنان را با لحن شدیدی توبیخ میکند. به نظر او آیۀ «يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ» فضای عجیب سوره را روشن میکند: حساسیت بیشتر روی اشاعۀ فحشاست. قطعۀ اول در دادگاه است، ولی در قطعۀ دوم حرفهایی خالهزنکی زده شده که خداوند از آنها ایراد میگیرد.
او فکر میکند بیشتر حرف از اشاعهنیافتن فحشاست تا واقعنشدن آن در خلوت. اگر کسی در خلوت مرتکب فحشایی شود و دو نفر ببینند، آنها نه شهادت بدهند و نه به دیگران بگویند؛ ولی اگر آنقدر جری باشند که عملشان اشاعۀ فحشا حساب شود، بهتر است جلوی جمع تازیانه بخورند. به نظر او احکام اینجا بیشتر مربوط به اجتماع است تا مجازات شخصی.
در پاسخ به پرسشی، او میگوید در این آیات حرفی از اینکه شاهدان باید چگونه باشند نیست. به نظر او قرآن وارد جزئیات احکام نمیشود و سنت متولی بیان احکام است؛ با این نظر که آنچه در سنت هست مربوط به همان زمان بوده کاملاً مخالف است و میگوید شاید نظرش برعکسِ آن و افراطی باشد.
ادامۀ افک: خطوات شیطان و قیامت
این قطعه سه بخش کوچکتر دارد: بخش اول ماجرا را غایبانه میگوید و بخش دوم مؤمنان را مستقیم شماتت میکند. بخش سوم اولش مستقیماً به افک مربوط نیست و میگوید «لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ»؛ او میگوید همۀ این گناهان را به شیطان نسبت میدهد.
بعد آیۀ «وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ» دربارۀ بخشش و انفاق میآید. او میگوید در آیۀ قبل حرف از تزکیه بود و زکات عنصر اصلی تزکیه است. به نظر او این پراکندهگویی نیست، بلکه مثل سورۀ حج، که وسط جمله موضوع عوض میشود، سبکی هنری است که اهمیت چیزی را میفهماند؛ مثل پرانتزی که آدم وسط حرفش باز میکند. یکی از حاضران میگوید اینجا اتفاقی تاریخی هست، ولی او میگوید داستان تاریخی را بدون شواهدی در آیات قبول نمیکند.
قسمت سوم دربارۀ عواقب کسانی است که این اعمال زشت را انجام میدهند: کسانی که «يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ» در دنیا و آخرت لعنتشدهاند. آیۀ بعد مربوط به قیامت است، روزی که زبان و دستهایشان و پاهایشان شهادت میدهند؛ او میگوید در این دادگاه نه چهار شاهد، بلکه پنج شاهد وجود دارد و همهچیز حق است.
قطعۀ سوم: پیشگیری از اشاعۀ فحشا
او ربط آیۀ «لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ» را با آیات قبل واضح میداند: اینها یک سری مقررات پیشگیرانه است تا هیچکس چنین صحنههای شنیعی را نبیند، چون معمولاً این صحنهها در خانههای دربسته و خلوت اتفاق میافتد. او تأکید میکند همۀ این صحبتها در سطحیترین تعبیر ممکن است. در خانههایی که مسکونی نیست، مثل بازارها و اماکن عمومی، گناهی نیست که بدون اجازه وارد شوید.
بعد مجموعه آیات بسیار معروف حجاب هست: به مؤمنان میگوید چشمهایتان را بپوشانید و جلوی شهواتتان را بگیرید، و زنان روسریهای خودشان را روی سرشان بگذارند و زینت خودشان را بهجز محارم نشان ندهند. او در مرور سه قطعه میگوید در قطعۀ اول گویا شیطان موفق شده و محیط، محیط دادگاه است؛ قطعۀ دوم دربارۀ افک است و در آن هیچ اتفاق نیفتاده، جز اینکه فقط حرفهایی زده میشود؛ قطعۀ سوم دربارۀ پیشگیری است.
نکتۀ دوم دستور حجاب است و نکتۀ خیلی مهم دستور به ازدواج: «وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَىٰ مِنْكُمْ». او میگوید اگر رویش تأکید کم شده برای این است که ازدواج متعارفتر بوده، و آیۀ ازدواج را از همه مهمتر میداند چون فاجعهای که اکنون در دنیا پیش آمده، اشاعۀ فحشاست. به نظر او غرب به این وضع افتاد چون به ازدواج و روابط زن و مرد بسیار احساس بدی وجود داشت و تلقین میشد.
فصلبندی سوره و آیۀ نور
او میگوید فصلبندی روشنی در سوره هست، چون گویا سوره ترجیعبند دارد. اول سوره میفرماید «سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا»؛ بعد «وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ» گویا همان آیۀ اول دوباره به شکل دیگری تکرار میشود، و بعد از آیات توحیدی باز تکرار میشود و وارد فصل سوم میشویم. در این جلسه یک فصل گفته شد که از سه قطعه تشکیل شده و همۀ آنها دربارۀ فحشا و اشاعۀ فحشا در جامعه است؛ اینها بحثهای بسیار سطح بالای توحیدی نیست.
بعد یکباره به آیۀ نور میرسیم. او میگوید اول در عمق ظلمتها فرو میرویم، سپس بالا میآییم تا به جایی که حرف از نور است برسیم. دربارۀ این آیه بسیار بحث شده؛ ملاصدرا رسالهای مستقل دارد و المیزان آن را فلسفی میکند، ولی او فعلاً نمیخواهد دربارۀ آن بحث کند.
او تمثیل را چنین میخواند: نور الهی مثل چراغی است در شیشهای درون مشکات، با روغنی که قبل از رسیدن آتش میخواهد شعلهور شود. خداوند دو بار کلمۀ مثل را آورده تا کسی فکر نکند نور خداوند دقیقاً مثل چراغ و مشکات است؛ ولی بعضی میخواهند ببینند آن درخت کجاست. او میگوید دنبال معنای فیزیکی نور نباشیم.
خانهها و فصل سوم
آیۀ «فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ» ادامۀ همان تمثیل است و موقعیت مشکات را تعیین میکند. او میگوید ارتباط آیه با همۀ سوره معلوم شد: سختگیری برای این است که اشاعۀ فحشا نباشد، چون خانوادههایی هستند که نور خدا در خانههایشان است و قرار است در دنیا راحت باشند. همۀ هدف خدا را این میداند که تعداد این خانوادههای مقدس افزایش پیدا کند.
بعد آیۀ «رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ» میآید. او میگوید محیط بیرون از خانه عموماً محیط کار است و اگر کنار خیابان صحنههای فحشا ببینند ممکن است از ذکر خدا غافل شوند؛ آیه تأکید میکند کارهای شغلی آنها را از ذکر خدا غافل نمیکند.
در مقابلِ مؤمنانی که نور دارند، دو تمثیل دربارۀ اعمال کافران هست: یکی سراب و دیگری تاریکیهایی که در یک دریای موّاجی وجود دارد. سپس آیات توحیدی هست، مثل اینکه هرچه در آسمان و زمین است خدا را تسبیح میکند و پرندگان؛ او میگوید حرفهایی دربارۀ کل جهان هستی هم گفته میشود تا ذهن آدم پیوسته متوجه موضوعات انسانی نباشد. بعد آیۀ «لَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ» تکرار میشود و فصل سوم سوره شروع میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه