او میگوید بحث مقدماتی است و فقط ظاهریترین برداشت از سوره را میگوید، «مثل اتودزدن»، و ممکن است بعداً در بعضی چیزها تغییر بدهد. نخست فصل اول سوره را بهطور کلی مرور میکند، بعد فصل دوم را از آیهٔ نور تا آیات تکوینی پایان آن میخواند و توضیح میدهد، و سپس به فصل سوم میرسد که فکر میکند فهمیدنش از فصل اول و دوم سختتر است.
روش جلسه و فصل اول سوره
او یادآوری میکند که بحث مقدماتی است و برای خودش حق قائل است که وقتی دقیقتر خواندند بعضی چیزها را کمی تغییر دهد، هرچند کلیت آنچه میفهمند را درست میداند. به گفتهٔ او در سوره سه فصل هست؛ فصل اول دربارهٔ مباحث تشریعی است، تقریباً بلندترین فصل و نصف سوره، و تقسیم آن به چهار قطعه شاید معقولتر از سه قطعه باشد.
قطعهٔ اول احکامی دربارهٔ اشاعۀ فحشا است که در دادگاه میگذرد، با شهادت و حد، و آخرش دربارهٔ زن و شوهری در دادگاه است که شاید از چیزهای ناراحتکنندهای باشد که در قرآن به آن اشاره شده. قطعهٔ دوم دربارهٔ افک است، یعنی اشاعۀ فحشا بدون اینکه فحشایی رخ داده باشد. قطعهٔ سوم طولانی است و به نظر میرسد دیگر مستقیماً دربارهٔ افک نیست و دو قطعهٔ قبل را در بر میگیرد.
بعد از آن، به گفتهٔ او سه حکم برای پیشگیری از فحشا میآید: اذن گرفتن برای ورود به خانهها و جاهای خصوصی؛ چشمپوشی برای مردان و زنان و حجاب ویژهٔ زنان، جز برای محرمان؛ و ازدواج اشخاص مجرد و عفت برای کسانی که نمیتوانند ازدواج کنند.
فصل دوم: نور و دو تمثیل دربارهٔ کفار
فصل دوم فضای کاملاً متفاوتی دارد و با «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» شروع میشود؛ نام سوره هم از همین تأکید بر نور است. او میگوید به نظر میرسد در این فصل دید خاصی مطرح میشود: نور الهی در خانههایی است و آیات با لحنی تجلیلآمیز از خانهها و خانوادههای نورانی حرف میزنند؛ گویا احکام برای حفاظت از آنهاست تا خانههای بیشتری نورانی شود و بهجای فحشا نور الهی اشاعه پیدا کند.
بعد دو تمثیل دربارهٔ کفار میآید. در اولی اعمال کافران مثل سرابی در بیابان است که تشنه آن را آب میپندارد و وقتی میرسد میفهمد آب نبوده؛ در دومی ظلماتی است روی هم انباشته، مثل تاریکی دریای موّاج، که کسی در آن دستش را هم نمیبیند. به گفتهٔ او این دو با تمثیل نور کنتراست میسازند: نورانیها روزنههای ادراکشان باز است، ولی دربارهٔ کسانی که قوای ادراکیشان درست کار نمیکند قرآن میفرماید قلبشان مریض است و چشمانشان بسته.
آیات تکوینی و مفهوم قانون طبیعی
بعد از دو تمثیل به آیات تکوینی میرسند، که او میگوید شاید بد نباشد قطعهای جدید گرفته شود. همانطور که خداوند احکام دین را برای انسانها تشریع میکند، حکم دیگری هم در جهان هست، یعنی احکام تکوینی یا قوانین طبیعی؛ ستارهها و سیارهها بر همین مبنا کار میکنند و پیامبری برایشان نرفته است.
او میگوید در فلسفهٔ علم بحث میشود که قانون طبیعی وجود دارد یا نه، و بسیاری از فیزیکالیستها یا متریالیستها منکر آناند. عدهای میگویند ما فقط فرمولهایی مینویسیم که نظم مشاهداتمان را بیان میکند، نه قانونی که در عالم خارج کشف شود، چون مفهوم قانون از قدیم مفهومی دینی بوده و وقتی قانونگذاری نباشد پذیرفتن قانون معنی ندارد. او میگوید به نظرش اینان به نکتهٔ مهمی توجه میکنند، و این بحث نشان میدهد مفاهیم علمی چقدر ریشهٔ دینی دارد.
تسبیح موجودات و مجازات از راه طبیعت
آیات تکوینی از «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» تا آخر فصل ادامه دارد. نخستین آیه میگوید همهٔ موجودات مطیع خدایند، و پرندگان هم نماز و تسبیح خود را میدانند. گویا آدمهای نورانی با همهٔ جهان هماهنگ هستند و کسانی که در ظلمتاند تافتهٔ جدا بافتهاند. به گفتهٔ او شکاف تشریع و تکوین بیشتر بین آدمهاست، چون از احکام تکوینی نمیشود سرپیچی کرد و انسان فقط در احکام تشریعی میتواند.
دربارهٔ ابر و باران او میگوید مهندس بازرگان در کتابی به اسم «باد و باران در قرآن» از نظر علمی دربارهٔ این آیه بحث کرده و آن را از معجزات علمی قرآن میدانسته. ولی به نظر او نکتهٔ اصلی آیهٔ بعد این است که بارانی که رحمت است گاهی به تگرگ تبدیل میشود و خداوند به این صورت هم مجازات میکند؛ اگر احکام تشریعی اجرا نشود، ممکن است مجازات از جای دیگری بیاید. جایی که مردم از پیامبر تبعیت کنند، دیگر عذاب تکوینی لازم نمیشود.
راهرفتن و هدایت
آخرین آیهٔ فصل میگوید خداوند همهٔ جنبندهها را از آب آفرید و بعضی روی شکم، بعضی روی دو پا و بعضی روی چهار پا راه میروند. به گفتهٔ او تأکید روی راهرفتن است، چون قرآن همیشه شریعت و دین و آدم هدایتشده را به راهرفتن مثال میزند؛ مذهب یعنی رفتن و عارفان به کارهایشان طریقت میگویند. موجودات در عالم تکوین هم برای راهرفتن قواعدی دارند و از آن تخطی نمیکنند، و احکام تشریعی یاد میدهد چگونه راه برویم. ترجیعبند «لَّقَدْ أَنزَلْنَا آيَاتٍ مُّبَيِّنَاتٍ» هم روی هدایت و صراط مستقیم تأکید میکند.
فصل سوم: سه دسته و مرض قلب
او میگوید اطرافیان پیامبر، صرف نظر از کفار، دو نوعاند: کسانی که واقعاً مؤمناند و مطیع، و کسانی که ادعای ایمان میکنند ولی شک دارند و خداوند اسم «فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» را برایشان گذاشته است. اینان را از کسانی جدا میکند که اصلاً ایمان ندارند و فقط نقش ایمان را بازی میکنند و به آنها منافق گفته میشود؛ دستهٔ دوم خودشان فکر میکنند ایمان دارند و نمیفهمند ایمان داشتن یعنی چه.
او میگوید ابتدای سورهٔ بقره اشخاص را سه دسته میکند: متقیان، کفار و «الَّذِینَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ»، که برایشان تا ده آیه با دو تمثیل آمده تا شناخته شوند. مشکل دستۀ سوم مشکل ادراکی است: متقیان در اثر تقوا چیزهایی را که بقیه نمیبینند میبینند، و کسانی که نمیبینند دو دستهاند: اشخاصی که منکر وجود چیزهای ماوراییاند، و اشخاصی که قبول دارند خدا هست ولی نمیبینند.
نمونهٔ روشن را بنیاسرائیل میداند که دنبال موسی راه افتادند و معجزه دیدند و شکی در پیامبری او نداشتند، ولی ایمان در قلبشان مستقر نمیشد؛ با مؤمنان بودند و حتی به جنگ میآمدند، اما قدرت رسیدن به ایمان را از نظر ادراکی نداشتند. به گفتهٔ او این دسته بسیار پیچیده است: اگر بپرسید ایمان دارید میگویند بله و واقعاً فکر میکنند راست میگویند، اما نمیفهمند ایمان یعنی چه.
احکام برای نورانیها، فشار برای بقیه
او میگوید وقتی سوره را تا اینجا میخوانید حس میکنید انسانها و خانوادههای نورانیای هستند که گویا خداوند طرف آنهاست و احکام را برای آنها وضع میکند. در قرآن جاهایی که پیامبران میآیند آدمهای خوبی هم هستند، ولی مثل مردی که از اقصیالمدینه میآید در حومۀ شهرند؛ گویا این قاعدهٔ کلی جاهایی است که احکام خدا در آن جاری نمیشود و آدمهای نورانی مجبور میشوند از متن شهر خارج شوند. به گفتهٔ او گویا همهٔ برنامه در سوره پاکسازی محیط است تا این آدمها بتوانند در متن جامعه بمانند، چون اگر فراری شوند جامعه نه میتواند اینها را نگه دارد و نه چنین موجوداتی تولید کند.
او میگوید این احکام برای اکثریت فشار است، مثل قواعد کتابخانه که برای کسی وضع شده که میخواهد با آرامش مطالعه کند و برای بچههایی که میخواهند بازی کنند فشار است. اکثر کسانی که نور دارند نور خیلی کمی دارند، و مردم عادی نسبت به مؤمنان و متقیان مثل بچهها نسبت به اشخاص بالغ هستند. به آدم نورانی نماز فشار نمیآورد؛ طبق روایتی معروف پیامبر وقت نماز به بلال میگفت «اِرَحْنِی یَا بِلَالَ»، و آدمهای نورانی اهل نافلهاند چون لذت میبرند.
اعراض از حکم و وعدهٔ استخلاف
او میگوید اکثریت مردم، حتی اطرافیان پیامبر، جزو اهل «فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ» هستند، چیزی میان کفر و ایمان؛ نفاق مفهومی سیاسی نیست، هرچند بیشتر سیاسیاجتماعی به کار میرود. هنگام صدور احکام تشریعی مثلاً حجاب را رعایت میکنند، ولی نمیتوانند تظاهر کنند که برای حکم پیش پیامبر میآیند: وقتی بینشان اختلاف پیش میآید بعضی اعراض میکنند. به گفتهٔ او علتش این است که ته دلشان میدانند حق با آنها نیست و اگر حق داشتند میآمدند.
او نتیجه میگیرد که خداوند احکام را برای موجودات نورانی وضع میکند و کسی که نورانی نیست واقعاً از احکام خوشش نمیآید و احکام به او تحمیل میشود. مؤمنان وقتی دعوت میشوند میگویند «سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا»، چون حسابشان پاک است و میدانند حکم خدا به نفعشان است. به گفتهٔ او قلب بعضیها مرض دارد چون مطیع نیستند، و خداوند گویا به آنها میفرماید اگر شما هم به همین احکام عمل کنید جزو همین انسانها میشوید.
دربارهٔ قسمهای غلیظ آنها که اگر امر شود بیرون میروند، میگوید به نظر میآید دربارهٔ جهاد است و همین قسم خوردن نشان میدهد اطاعت برایشان سنگین است؛ مؤمن نیازی به قسم ندارد. در پایان خداوند به مؤمنان واقعی که عمل صالح انجام میدهند وعدهٔ خلافت در زمین، مستقر کردن دینی که به آن راضی میشوند و امنیت پس از خوف میدهد. به گفتهٔ او دین را به «هُمْ» تعبیر میکند، پس دین همهٔ مردم نیست، دین آدمهایی است که واقعاً هدایتشدهاند، و بقیه برای شبیه شدن به آنها باید از احکام تبعیت کنند و فشار را تحمل کنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه