او تمثیل وسط سورهٔ نور را چنین میفهمد که شور عاشقانهٔ بین مرد و زن، اگر محافظت شود و در خانواده بنشیند، به نور تبدیل میشود، و استدلال میکند که این معنا از نور ایمان به طور کلی مناسبتر است. بعد نگاه سوره به جنسیت را با نگاه منفی مسیحی و دیدگاههای دیگر و با روانکاوی جدید مقایسه میکند. در پایان از مفید بودن عشق برای عرفان میگوید و به تناقضی ظاهری با دور شدن از جسم میرسد.
تمثیل نور و شور عاشقانه
او میگوید نمیخواهد تأکید کند ولی به نظر میآید که شاید در پایان جلسهٔ پیش به نکتهٔ مرکزی سوره رسیدهاند: تمثیل وسط سوره که نام سوره هم از آن گرفته شده. به گفتهٔ او این تمثیل اشاره دارد به چیزی که در فرهنگ ما عشق مجازی، عشق زن و مرد، نامیده میشود: اگر این عشق به شعلهٔ آتش تشبیه شود میتواند به نور تبدیل شود، و در مباحث عرفانی هم عشق مجازی را مرحلهٔ مقدماتی میدانند که میتواند آدم را به عرفان برساند. اگر این محتوا پذیرفته شود، احکام سوره دربارهٔ جنسیت و رابطهٔ مرد و زن و تشکیل خانواده همه حول این تمثیل جمع میشوند.
برای آنچه قرآن تقدیس میکند به گفتهٔ او واژهٔ مناسبی نداریم؛ واژهٔ عشق دستمالی شده و معمولاً سوز و گداز و هجران را به ذهن میآورد. عشقی که قرآن به آن اشاره میکند و تقدیسش میکند عشقی است که به ثمر رسیده و خانواده با آن تشکیل شده، عشقی آرام و ساده که شعله نمیکشد و انگار مهار شده است. تم فرعی سوره هم این است که از طرف جامعه مقاومت وجود دارد.
او برای درستی تعبیر شباهت اجزا را معیار میگیرد. شور عاشقانه شعله است، محدودیتهای اطرافش شیشه، و خانواده مشکات که همه در آن مستقر شدهاند؛ جنبهٔ جسمانی رابطه هم همان سوخت است که شعلهٔ عشق از درونش بیرون میآید. شیشه هم محافظ است و هم نور را بیشتر میکند، و آیه با «کأَنَّهَا کوْکبٌ دُرِّی» بر درخشندگی تأکید دارد.
چرا فقط نور ایمان نه
او میگوید بعضی تفاسیر نور را نور ایمان در قلب مؤمن یا پیامبر میدانند و این از تعبیر او دور نیست، چون به گفتهٔ او اینجا میگوید عشق چگونه میتواند به ایمان و عبادت تبدیل شود. ولی میپرسد آیا اجزای تمثیل با نور ایمان به طور کلی جور درمیآید: نور ایمان جنبهٔ سوزاننده دارد یا از چیزی جسمانی نشأت میگیرد، در حالی که بر سوخت تأکید میشود؟ زیتون از زیت است، یعنی روغنی برای سوختن، و شاید بهتر باشد در ذهن «درخت سوخت» ترجمه شود. بعد از تمثیل هم گفته میشود این مشکات در بیوت است، و نور ایمان لزوماً در خانواده نیست.
به گفتهٔ او تعبیرش با فضای کل سوره، که دربارهٔ جنسیت و رابطهٔ مرد و زن و خانواده است، کاملاً هماهنگ است، ولی نور ایمان مطلق چنین هماهنگی ندارد. میگوید نمیخواهد آن را نفی کند؛ به نظرش این نور ایمانی است که از تبدیل شور عاشقانه به نور پدید آمده، چیزی خاصتر.
آیهٔ دیگری را هم تأیید میداند، نور/۵۸ دربارهٔ اجازه گرفتن: خانهای که اتاقی در آن محافظت میشود، و وقتی در اتاق باز شود به گفتهٔ او تصویر بیشتر مربوط به مرد و زنی است که استراحت میکنند، با عبارت «ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَکمْ». به نظر او در آن بیوت هم تسبیح هست و هم رابطهٔ خصوصی زن و مرد که محافظت شده است، یعنی نور ایمانی که از یک جای خاص نشأت میگیرد.
نگاه مثبت به جنسیت در سوره
او میگوید دیدگاه آدمهای مذهبی و اکثر شاخههای عرفانی به مسائل جنسی معمولاً منفی است و آن را مزاحم میدانند. به نظر او مهم است که سوره مستقل میگوید اگر مقدماتی فراهم شود، این مثل شعلهٔ چراغ نور میدهد، همانطور که آتش اگر بلد باشند خوب است. احکام سوره مدام روابط را محدود میکنند و حس خطر میدهند، ولی در وسط سوره دیدگاهی کاملاً مثبت هست: اگر محدودیتها رعایت شود به چیز بزرگی میرسید.
به گفتهٔ او جنسیت هم مثل هر چیز دیگر حکمتی دارد، و کششی که بین دو جنس هست اگر محافظت شود زمینهٔ چیزی بسیار مثبت است. سوره مثل جواهری قیمتی است که در دست کسی است که قدرش را نمیداند، و به نظر او لحن سوره چنین است که هر کسی تنبیه میشود قدر چیزی را نمیداند. میپرسد ادیان چرا اینقدر محدودیت میگذارند: چون چیز شیطانی در جنسیت هست، یا چون کاربرد عالی دارد؟
او افراط در احکام، مثل پوشاندن چهره و پنهان کردن زنان، را دیدگاهی مردانه میداند، چون به مردان گفته شده چشم فرو پوشند ولی مردان چشمشان آزاد است. ظاهراً از این آیات برنمیآید که زنان چهره بپوشانند، و موقع طواف در حج پوشاندن چهره حرام است. نتیجهٔ اخلاقی مهم سوره به نظر او این است که به جنسیت مثبت نگاه شود مگر اینکه از آن سوءاستفاده شود.
نگاه منفی در مسیحیت و جاهای دیگر
او میگوید این تابوهای جنسی هزاران سال سابقه دارند و در مسیحیت به اوج رسیدهاند. میگویند سنت آگوستین این عقاید را تئوریزه کرد و بعد عقیدهٔ رسمی کلیسا شد: جنسیت ناشی از گناه است، چون آدم به تحریک حوا از میوهٔ ممنوعه خورد و دچار جنسیت شد. در این نگاه تجرد اولویت دارد، و اگر اشتباه نکند آگوستین میگوید هر انسانی چون مقدمهاش پلید است ذاتاً ناپاک است؛ عیسی چون بدون رابطهٔ جنسی به وجود آمد مقدس است.
در این نگاه هر علاقهای بین مرد و زن پلید است. او از اسقفی به نام پیتر لمبارد نقل میکند که شوهری که همسرش را عاشقانه دوست دارد از زنا هم بدتر است. میگوید قرنهایی بوده که کشیش متهم به زنا کمتر از کشیشی که ازدواج کرده مجازات میشد، و در کتابی خوانده که کشیشهای متهم به ازدواج پنهانی خود را با ادعای زنای لحظهای نجات میدادند. در حالت افراطی ازدواج با راهبهها را تجاوز به ناموس مسیح میدانستند، که جایی خوانده؛ و میگوید شاید این نکتهٔ آخر لزوماً از عقیدهٔ اولیه برنیاید، ولی بقیه با آن جور درمیآید.
نگاهی دیگر میگوید رابطهٔ جنسی مضر است ولی برای حفظ نسل لذتش گذاشته شده، مثل جایزهای که مردم را به تولید مثل بکشاند. او میگوید حتی علمای خودمان گاهی چنین میگویند و خیلیها در توجیه ازدواج اطفای غرایز را میگویند. این نگاه جنسیت را ثمرهٔ گناه نمیداند ولی مانع رشد میداند، و او فکر میکند همین الان هم خیلی عمومیت دارد.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ یهودیان میگوید در تورات کمتر از عقاید کلیسایی رابطهٔ جنسی منفی است، هرچند بارقههایی از نگاه منفی به زن، مثلاً در داستان آدم و حوا، هست. به نظر او هیچ فرقهای مثل مسیحیت به این افراط نرسیده و تا اواسط قرن بیستم پاپ بر بعضی از این عقاید تأکید کرده است.
فروید، رایش و یونگ
او میگوید در قرنهای جدید ورق برمیگردد: بحث جنسی وارد حیطهٔ علم شده و فروید غریزهٔ جنسی را منبع انرژی روان میداند. به گفتهٔ او در نظر فروید رابطهٔ جنسی سالم مفید است، سرکوبش باعث بیماری میشود، و لذتهایی مثل هنر به نوعی صورت تثبیتشدهٔ همین رابطهاند. این اولین دیدگاه مثبتی بود که با صدای خیلی بلند اعلام شد.
یونگ بیشتر بر مکمل بودن مرد و زن تأکید میکند: روان انسان دنبال تعادل است و رابطهٔ عاشقانه میتواند به تعادل برساند. آنیما در ناخودآگاه مرد روی موجودی بیرونی project میشود و به خودآگاهی میآید، پس عاشق شدن بخشی از مراحل رشد است. احساس کلی او این است که دیدگاه یونگ مثبتتر از فروید است، چون فروید تئوری بدون جهت و رشد دارد؛ بعداً میخواهد بحث کند که قرآن به کدام دیدگاه نزدیکتر است.
عشق، شور و ستایش
به گفتهٔ او یک دیدگاه ساده این است که مهمترین مانع رشد خودخواهی و خودمحوری است و عشق شدید آدم را از خودش درمیآورد؛ از نظر دینی میشود گفت فلسفهٔ جنسیت همین است. دیدگاه دیگر عرفا این است که عشق مجازی چون شورآفرین است مفید است، چون راه عرفان انرژی عظیمی میخواهد، و بین عشق و ستایش رابطهای روشن هست: عاشق خود به خود معشوق را وصف میکند، و کسی که عشق را تجربه نکند ستایشگری در او نیست.
او میگوید در همهٔ طریقتهای عرفانی ابزار شورانگیز هست، مثل مجالس شور و سماع، ولی کمتر طریقتی به سالک دستور میدهد عاشق شود؛ شور شیمیایی هم در قرن اخیر با مواد مخدر پیدا شده. عارف باید شور در وجودش باشد.
به نظر او در قرآن و در طریقت پیامبر اثری از سماع و وجد مصنوعی نیست و شوری که طبیعی در جهان گذاشته شده همین جنسیت و شور عاشقانه است. او «یکادُ زَیتُهَا یضِیءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» را چنین میفهمد که زن و مرد عاشقی که در خانواده به ثبات رسیدهاند همیشه شعلهورند و حتی همین که به هم فکر کنند چیزی شعلهور میشود، و میگوید به نظرش میآید این جنبهٔ تمثیل به این اشاره دارد. راههای دیگر مصنوعیاند: با بیرون رفتن از مجلس سماع شعله خاموش میشود. دربارهٔ اینکه راههای دیگر از نظر دینی اشکال دارند یا نه میگوید نمیداند و شاید اشکالی هم نداشته باشند، ولی شور شیمیایی را شخصاً خیلی مضر میداند.
او میگوید این دو نکته، رها شدن از خودخواهی و شورآفرینی و ستایش، هرچند به نظرش درستاند مستقیماً به معرفت ربط ندارند: در تمثیل آتش نهایتاً نور میشود و نور تمثیل معرفت است، ولی اینکه شور چگونه به معرفت تبدیل میشود خیلی واضح نیست.
معرفت، نگاه الهی و عالم جسم
او میگوید اگر معرفت را رسیدن چیزی از دانش خداوند به انسان بدانیم، ما از دیدگاه خودمان به دنیا نگاه میکنیم و خداوند هر چیز را آنگونه که هست میبیند، و کسی که از تعلقات رها شود دنیا را بهتر میبیند. میگوید فکر میکند حداقل در عرفان اسلامی همه قبول دارند که بانی خلقت عشق است و خداوند موجودات را عاشقانه نگاه میکند؛ پس اگر کسی عاشقانه به موجودی نگاه کند، دستکم لحظهای به دید خداوند نزدیک شده و این میتواند کانالی باشد برای درست نگاه کردن به دنیا.
این سه نکته را میشمارد و میگوید دو نکتهٔ دیگر مانده که شاید مهمترند و شاید با فرهنگ قرآن نزدیکترند، ولی توضیحشان در وقت کوتاه راحت نیست. نکتهٔ اول را با یادآوری داستان خلقت میآورد: گرفتاری انسان گرفتار شدن در عالم جسمانی و دور شدن از عالم معناست، و مسیر عرفانی یعنی کم کردن توجه به عالم اجسام. ولی میگوید همین الان هم ما در عالم معنا زندگی میکنیم، چون در زبان زندگی میکنیم.
اگر معرفت دور شدن از جسم است، رابطهٔ جنسی چه ارتباطی با عرفان دارد؟ او میگوید به نظر میرسد تعبیرهای منفی اینجا بیشتر کار میکنند: هر قدر از جسم بیشتر لذت ببرید بیشتر به آن تمایل پیدا میکنید، پس ریاضت با عرفان تناسب دارد، و فکر میکند اکثریت در طول تاریخ همینطور نگاه کردهاند. میگوید به نظر میرسد اینجا تناقضی هست و میخواهد سعی کند توجیه کند که برعکس است: رابطهٔ عاشقانه کمک میکند از عالم اجسام به عالم معنا برویم.
→ متنِ کاملِ این جلسه