او میگوید در این جلسه به این پرسش پاسخ میدهد که چگونه ممکن است لذت جسمانی باعث شود انسان به تعالی و نور و معرفت برسد، و پیش از آن لازم است نحوۀ فاصلهگرفتن از متن را توضیح دهد. بعد از عالم معنا و جسمانیت، از انحرافات جنسی دوران معاصر، از مراتب وجود و هفت چاکرا و در پایان از انحصار در عشق و توحید میگوید.
مرور تمثیل نور
او میگوید در جلسات قبل از تمثیل نور تعبیری ارائه داده است: طبق تعبیر او شور عاشقانهای که در خانواده بین زن و مرد پدید میآید در این تمثیل به شعلهای تشبیه شده که میتواند زمینهساز معرفت شود. نور به معنای دقیقتر خودِ علم و معرفت نیست، بلکه چیزی است که در پرتو آن حقایق را میبینیم. میگوید این باور که عشق مجازی زمینهساز عرفان میشود دستکم در عرفان اسلامیایرانی هست، در شعر حافظ بعضی شک دارند عاشقانه است یا عارفانه، و در بقیۀ ادبیات عرفانی هم گویی هیچ تمایزی بین عشق مجازی و عشق به خدا نیست.
از جلسۀ قبل مرور میکند که مسیحیت جنسیت را امری پلید و شیطانی میداند و دیدگاه دیگری لذت جنسی را فقط برای تولید نسل میداند و عشق را نکوهیده، در حالی که فروید و یونگ نظری مثبت داشتند. عشق شور و احساس ستایشگری میآورد و انسان را از خودخواهی دور میکند، و چون اساس نگاه خداوند به مخلوقات عاشقانه است، عاشق به نگاه خدا نزدیک میشود؛ ولی در اکثر دیدگاههای عرفانی جسمانیت را سطح پایین میدانند و جسم را تحت فشار میگذارند، پس این پرسش پیش میآید که لذت جسمانی چگونه به معرفت میرسد.
فاصلهگرفتن از متن
او میگوید شاخهای از فلسفه، مثل هایدگر و گادامر، تأکید دارد که معرفت ما در افقی تاریخی شکل میگیرد؛ در روشنفکری دینی ایران هم، مثلاً در تئوری قبض و بسط شریعت، گفته میشود که در فهم متن به دانش خودمان ارجاع میدهیم. بعضی نتیجه میگیرند که پس رسماً از معرفت زمان خودمان استفاده کنیم، که عصریکردن فهم دین نام دارد؛ او این را ایدۀ جالبی نمیداند، هرچند بعضی از مقدماتش را درست میداند، چون متن را مایعی میکند که در هر ظرفی ریخته شود به شکل آن درمیآید.
منظور او از اینکه از متن فاصله بگیریم این نیست که معرفت بیرون را به متن تحمیل کنیم؛ میگوید در رفتوآمد بین متن و جهانیم و باید مشخصاً اعلام کنیم کجا از متن استدلال میکنیم، کجا از آن خارج میشویم و کجا برمیگردیم. علامه طباطبایی در المیزان بحث فلسفی را جدا آورده، ولی در بعضی تفسیرهای فلسفی مقولات فلسفی ناخودآگاه با متن ترکیب شده است؛ مثلاً در قرآن مفهوم جوهر و عرض وجود ندارد، و به باور او حق نداشتهاند آن را به متن تحمیل کنند.
عالم معنا و جسمانیت
او نظریهای را که دربارۀ داستان آفرینش گفته تکرار میکند: ما در عالم معنا خلق شدهایم و ساکنیم و هبوط واقعی اتفاق نیفتاده است، چون در عالم ادراکات خود زندگی میکنیم که زبان شکل میدهد و هیچوقت با چیزهای بیمعنی سروکار نداریم؛ مثال میزند که مورچهای کنار رودخانه چیزهای دیگری را اسم میبرد. به نظر میرسد آدم وقتی متوجه جسمانیت خودش شد دیگر معنی چیزهایی را که میدید نمیفهمید، مثل کسی که در سینما با قطع فیلم ناگهان دستگاه پروژکتوری را میبیند. عرفان ما را به جایی میرساند که در هر چیزی آیات الهی را ببینیم.
پس بعد از هبوط قرار نیست از عالم جسمانی فرار کنیم؛ باید همان معانی را در این عالم ببینیم، و لذتهای جسمانی اگر معنیدار و در جای خود باشند کمک میکنند. از میان آنها لذت جنسی مهمترین نقش را دارد، چون فقط همین میتواند در حالتهای عرفانی حل شود و مثل طنابی ما را از جسمانیترین حالتها به روحانیترین حالتها وصل کند؛ از لذت خوردن نمیتوانیم به عرفان برسیم، هرچند روزه آن را معنیدار میکند. لذت جنسی وقتی معنیدار میشود که با روابط معنوی و عاشقانه و قراردادهای اجتماعی و تولید نسل همراه باشد؛ خارج از عشق بیمعنی است و ما را به پایین میکشد.
درخت احساس و احکام سوره
میگوید ما غریزۀ جنسی خالص نداریم و غریزۀ جنسی مفهومی جدید است؛ تمایلات ما درختی میسازد از احساسات عاشقانه، زیباییشناسی، رجوع به وحدت و تمایل به پدر و مادر شدن، و شهوت فقط شاخهای از آن است. اگر رابطه درست باشد، بخش جسمانی در پرتو بقیه معنا مییابد و آمیزش به مهرورزی تبدیل میشود؛ لذت جنسی وقتی مشکلساز میشود که آن را بدون معنا و مثل تفریح بدانیم.
به نظر میرسد تمام سورۀ نور دربارۀ روش استفاده از نیاز جنسی است: چه محدودیتهایی ایجاد کنیم و شعله را کجا بگذاریم تا نور بدهد و مقدمۀ معرفت شود. رابطۀ جنسی بدون حائلهای عاطفی و شور عاشقانه به نظر او چیزی شیطانی است که پایین میکشد و اگر همراه آنها باشد چیزی الهی است. برخلاف مسیحیت، شیطان نمیتواند چیزی را خلق کند و فقط وهم ایجاد میکند؛ هیچ لذت جسمانیای مانع رشد نیست، مگر اینکه شاخهای را اصل درخت بگیریم.
او میگوید حداقل بخشی از متن در خدمت این است: قوانینی که همۀ مظاهر جنسیت را از جامعه جمع میکند و لذت جنسی را خارج از خانواده منع میکند، و بعد ازدواج را توصیه میکند تا زن و مرد داخل بیت آزادی عمل داشته باشند؛ در اسلام، برخلاف مسیحیت، رابطۀ جنسی داخل بیت کاملاً آزاد است. به باور فروید چنین انسانی لیبیدوی خود را والایش میدهد و به شخصی خاص معطوف میکند، و مفهوم والایش با تمثیل بسیار تناسب دارد: نیروی جنسی با قواعد در خانواده محصور و به چیزی نورانی تبدیل میشود. به این ترتیب شور دائمی میشود، در حالی که روشهایی مثل مجلس سماع قطع و وصل میشود.
او فرهنگ ما را نقد میکند که فقط نیاز جنسی را نیازی میداند که باید ارضا شود، و حتی در فرهنگ مذهبی میگویند چون ممکن است به گناه بیفتید باید ازدواج کنید و نمیگویند خانواده میتواند منبع معرفت الهی باشد. نیاز هیچ انسانی صرفاً با آمیزش ارضا نمیشود: میک جگر هر تجربهای داشت و خواند که به رضایت جنسی نمیرسد، و جوانهای مذهبی که بدون عشق ازدواج میکنند ممکن است در میانسالی احساس خلأ کنند.
انحرافات جنسی دوران معاصر
او میگوید سورۀ نور برای دوران معاصر بسیار مهم است: قرن بیستم قرن جنسیت و پورنوگرافی و انحرافات جنسی بود، و احتمالاً پانصد سال پیش مردم درک نمیکردند چرا سورهای کامل به عشق و خانواده اختصاص دارد. فروید تحتتأثیر زمانۀ خود مفاهیمی مثل غریزۀ جنسی را ساخت؛ به قول ویتگنشتاین وقتی شیوۀ زندگی عوض میشود برای حالتهای تازه اسم میگذاریم، و وقتی انسان مسائل جنسی را خارج از خانواده و فقط عملی جسمانی به کار میبرد احساس میکند غریزۀ جنسی دارد؛ ولی چنین چیزی خالص و مستقل وجود ندارد.
او میگوید امروز همجنسگرایی انحراف شمرده نمیشود و در کشورهای بیشتری رسمیت مییابد. در پاسخ به پرسش حاضران آن را، حتی اگر عشقی در کار باشد، انحراف میداند و به جز انحرافات هورمونی بسیار شدید و نادر همه را منحرف میشمارد: طبق نظریۀ فروید معمولاً به غیاب یکی از والدین مربوط است، و اگر بموقع با تربیت جلوی آن را بگیرند فرد نرمال میشود. به نظر او هیچ تئوری رواندرمانی نشان نمیدهد که چنین رابطهای به کمال برسد و آزاد شدنش پشتوانۀ علمی ندارد؛ آزادبودنش به دلیل لیبرالیسم نیست، بلکه تلفیقی از سرمایهسالاری و مردسالاری است، و فرهنگ میتواند مانع این انحراف شود.
مراتب وجود، چاکراها و تسبیح
او میگوید نکتهای را که جزو معارف اصلی نیست میآورد: در مکاتب قدیم مراتب وجود شناختهشده بود، از خاک و آب و هوا و آتش تا عالم مثال (عالم نور) و عالم عقل و در نوک آن خداوند، در حالی که ساینس تصویری مسطح ارائه داد. تمثیل را اینطور میخواند: درخت خاک را به میوهای با روغن تبدیل میکند، روغن با هوا آتش میشود و آتش نور میدهد؛ پس نظریۀ مراتب وجود ملاصدرا تا اندازهای تأیید میشود. در پاسخ به پرسشی دربارۀ شیشه میگوید مجموعه محدودیتهایی است که آتش را حفظ و نور را متمرکز میکند، و عشق انسان را از جسمانیترین حالت به چیزی مثل نور میرساند.
هندیها هفت چاکرا در بدن میدانند و منبع انرژی از پایینترین چاکرا به بالاترین منتقل میشود؛ به نظر او درک درستی از بدن داشتهاند. او شخصاً معتقد است عشق واقعاً انرژی را از چاکراهای نزدیک به منابع لذت جنسی به شکم و قفسۀ سینه میرساند، برای همین عاشق در سینه احساس گرما میکند، و وقتی در نهایت به معرفت میرسد گویی انرژی بدنش به چاکراهای بالای سرش رسیده است.
حتی در کتابهای بیارزش دربارۀ عشق هست که عشق به زندگی معنا میدهد؛ با عشق حتی فعالیت جسمانی خانواده مثل غذا خوردن معنیدار میشود، و مردانی که عشق و خانوادۀ خوبی ندارند غرق کار میشوند. در اشعار عاشقانه گفته میشود عشق احساس شناوری و سبکی میدهد و شناوری از نظر واژه با تسبیح یکی است؛ بلافاصله بعد از تمثیل حرف از تسبیح اهل خانه است و کمی بعد پرندههایی که شناورند، که با تصویر رابطۀ خوب خانوادگی مناسبت دارد.
انحصار در عشق و توحید
او خلاصه میکند که انسان از طریق رابطۀ انحصاری عاشقانه میتواند انرژی شور عاشقانۀ خود را والایش دهد و به حالتی متناسب با معرفت تبدیل کند، و تمثیل نور با این تصور سازگار است. میگوید فعلاً یک تئوری سازگار با مفاهیم متن پیدا کرده، ولی این به معنای آن نیست که متن فقط همین را بیان میکند و بعضی مفاهیم با گفتههای او توجیه نمیشود.
به نظر او احساس انحصار در رابطۀ عاشقانه مستقیماً با توحید مربوط است: همانطور که باید یک اله داشته باشیم، در رابطۀ عاشقانه باید یک نفر را داشته باشیم، و معشوق دریچهای میشود که خدا را ببینیم. به همین دلیل بلافاصله بعد از جرم زنا در آغاز سوره میآید «الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً»، و در سورۀ مؤمنون حفظ فروج در اوصاف مؤمنان آمده؛ پس میتوانیم انحصار در رابطۀ عاشقانه را با توحید یکی بدانیم و آزادی جنسی را با شرک. او میگوید چرایی این را توضیح نداده و فقط این تشابهات را در متن میبیند.
دربارۀ تعدد زوجات میگوید بستگی دارد که تعدد عشقهاست یا تعدد زوجها: طبق آیهای در حالتی است که ایتامی به سرپرست نیاز دارند، و به نظر میرسد در قرآن ربطی بین تعدد زوجات و تعدد عشق نیست، پس با بحث او تضادی ندارد. دربارۀ تعدد زوجات پیامبر میگوید پیامبر با بقیه فرق میکند و حکم خاصی برای او نازل شد که به این بحث ربطی ندارد؛ ما از عشق استفاده میکنیم تا به جایی برسیم، ولی پیامبر ساکن آن عالم است.
→ متنِ کاملِ این جلسه