او یادآوری میکند که از جلسهٔ پنجم تا اندازهای از متن جدا شدهاند تا ببینند دربارهٔ جنسیت و نقش عشق در رسیدن به معرفت چه نظراتی هست و کدامیک با متن مطابقت میکند. سپس دربارهٔ متدولوژی، حریم پدر و مادر، هبوط و سَوْءَات، تئوری دو قطب و تفکر و عاطفه حرف میزند و با آنها عبارت «لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ» را میخواند. در پایان به پرسشهای حاضران دربارهٔ چندهمسری و معنای آیه پاسخ میدهد.
جای این بحث و روش آن
او میگوید از جلسهٔ اول تا چهارم متن را از اول تا آخر خواندهاند و از آن نتیجه گرفتهاند که روابط عاشقانهٔ بین زن و مرد درون خانواده میتواند به معرفت و عرفان منجر شود. از جلسهٔ پنجم تا اندازهای از متن جدا شدهاند تا ببینند دربارهٔ جنسیت و نقش عشق در معرفت چه نظراتی هست و بعد صادقانه ببینند کدام با متن مطابقت میکند؛ حق ندارند نظریهای را به متن تحمیل کنند.
جلسهٔ قبل موضوعی را گفته بود که فکر میکند با کل دیدگاه قرآن دربارهٔ رشد بشر هماهنگ است: داستان آفرینش داستان هبوط انسان از عالم معنا به عالم جسمانی است و باید برگردیم، و این برگشتن همان حقیقت توبه است. رابطهٔ عاشقانه میتواند به معرفت منجر شود، به این ترتیب که ارتباط جسمانی را کاملاً معنیدار کنیم. به گفتهٔ او این ایده با تمثیل و احکام سورهٔ نور هماهنگی دارد.
او تأکید میکند میل جنسی را نباید ایزوله و غریزهای مستقل دید، و اصطلاح غریزهٔ جنسی را نادرست میداند. میگوید نمیتواند ادعا کند سوره آمده تا جنسیت را توضیح دهد؛ بیشتر به نظر میرسد آمده مجموعهای از احکام وضع کند تا شرایط ایدئالی فراهم شود.
دربارهٔ متدولوژی میگوید خواندن متن با مطالعهٔ طبیعت چندان فرق ندارد و هرمنوتیک هم همین را میگوید؛ نباید هیچ محدودیتی برای مطالعهٔ متن قائل شد، چنانکه عدهای کار گالیله را نپسندیدند. او هر آیهٔ قرآن را مثل یک فکت میداند: تئوری میسازد و به فکتها رجوع میکند تا ببیند سازگارند یا نه. از تفسیرهایی که نگاه خود را به متن تحمیل کردهاند انتقاد میکند و المیزان را یکی از معدود تفسیرهای روشمند میشمارد.
به نظر او اشتباه است که بگوید حق ندارد جز از یک منظر به سورهٔ نور نگاه کند؛ مثلاً چون کلمهٔ جنسیت در هیچیک از آیاتش به کار نرفته است. به نظرش کار او در ظاهر با اهداف سوره یکی نبوده است: سوره موضوع خاصی را بیان میکند، اینکه چیزی به اسم جنسیت وجود دارد که کاربرد خاصی دارد، و میگوید چه احکامی را رعایت کنید. در عین حال تذکر میدهد که رعایت این احکام آسان نیست و اکثر مردم با آنها مقابله میکنند، مثل داستان افک. ولی هرکسی چیز دیگری از این سوره بفهمد، کار نامشروعی انجام نداده است.
دو تئوری دربارهٔ خانواده و حریم پدر و مادر
یک تئوری میگوید خدا میل جنسی و عشق را آفریده تا انسانها تولید نسل کنند و خانواده تشکیل دهند. او میگوید زیستشناسان تکاملی هم تأیید میکنند که همهچیز در خدمت تولیدمثل است، و از دیدگاه تکاملی ماتریالیستی عشق و زبان هم برای انطباق با طبیعت و تولیدمثل است.
در روانشناسی خانواده، خانوادهٔ سالم آن است که قویترین ارتباط میان پدر و مادر است و فرزندان در حاشیهٔ رابطهٔ پدر و مادرند. او میگوید در ایران برعکس است و روابط بیشتر عمودی است تا افقی، و در کشورهایی که تابوی جنسی هست فرهنگ مانع ارتباط صمیمانهٔ زن و مرد میشود. پس دو ایده داریم: خانواده معطوف به فرزندان باشد، یا مهمترین رکن آن رابطهٔ عاشقانهٔ زن و مرد باشد.
او این دو تئوری را با آیهای مقایسه میکند که دربارهٔ ورود به اتاق پدر و مادر است و میگوید فرزندان کمسنوسال سه وقت در روز باید اجازه بگیرند. به گفتهٔ او این آیه میگوید با وجود فرزندان همچنان حریمی برای پدر و مادر و رابطهٔ خصوصی آن دو هست. این حریم را فقط حکمی ساده نمیداند، و میگوید آیه فضای عبادت در آن خلوت را نمیدهد. آیه تقریباً یکی از دو تئوری را رد میکند و به نفع دیگری شهادت میدهد؛ مثل دو تئوری و یک فکت آزمایشگاهی که هیچوقت به اثبات قطعی یک تئوری نمیرسد، ولی سازگاری یا ناسازگاری فکت را نشان میدهد.
احکامی که گویی وجود ندارند
او میگوید سه آیه در انتهای سوره سه حکم است: حریم پدر و مادر، اینکه زنها وقتی به سنی برسند که دیگر امیدی به ازدواج ندارند میتوانند حجابشان را کم کنند، و غذاخوردن در خانههای دیگر. دربارهٔ این سه حکم در رسالهها و کتابهای دیگر چیزی نمیبینیم. یکی از حضار میگوید پیرزنها میتوانند حجابشان را کم کنند، و او میگوید یادش نیست دیده باشد و چندان متداول نیست. به نظر میرسد از همان صفحهٔ اول سورهٔ نور بتوان نتیجه گرفت که حکم رجم در قرآن وجود ندارد. او کاملاً قبول دارد که ممکن است حکمی بسیار صریح در قرآن باشد و بعد سنتی تبصره خورده یا تغییر شکل یافته باشد، ولی به شرطی که آن سنت کاملاً قطعی باشد. یکی از حضار میگوید این حکم در جمهوری اسلامی اجرا شده؛ او به اجراشدن یا اجرانشدنش کاری ندارد و میگوید برای نفی حکمی قاطع در قرآن به دلایل بسیار قوی در حدیث و سنت نیاز داریم.
هبوط، سَوْءَات و لباس
او یادآوری میکند که هبوط وقتی رخ میدهد که آدم و حوا متوجه سَوْءَات خود میشوند؛ لفظی مشترک که هم برای جسد و هم برای اعضای تناسلی به کار میرود. اگر به جنسیت اشاره کند، یعنی بشر هبوط کرد چون متوجه جنسیت شد؛ فکر میکند این دو قابل جمع است. وقتی یکی از حضار میپرسد سَوْءَات از سوء میآید، میگوید فکر نمیکند؛ و تأکید میکند که واژهٔ سَوْءَات جای دیگری در قرآن هم آمده و آن دربارهٔ جسد قابیل است.
قرآن میگوید زن و شوهر برای همدیگر لباساند. به معنای او یعنی وقتی رابطهٔ عاشقانه شکل میگیرد، بخش جسمانی و جنسیت در دو طرف حل و پوشیده میشود. او میگوید نمیخواهد تأیید کند که چنین است، ولی اگر در متون عرفانی حرفهایی شبیه این هست، به این دلیل است که هبوط را اینطور خواندهاند؛ و از کتابی از روزبهان بقلی و رسالههایی از ابنسینا و احمد غزالی نام میبرد. بقلی میگوید ممکن است از راهی جز عشق هم رسید، ولی فضای کتاب این است که راه طبیعی عاشقشدن است. او سَوْءَات را لزوماً به معنی جنسیت نمیداند، و ممکن است شخصی به طریق دیگری به عالم معنا وارد شود.
دو قطب زن و مرد، تفکر و عاطفه
قدیمیترین نظر دربارهٔ رابطهٔ زن و مرد این است که نصف بشریت در مرد و نصف دیگرش در زن است و وقتی این دو نیمه به هم برسند به کمال میرسند. او فکر میکند اولین اثر مکتوب دراینباره ضیافت افلاطون است؛ همین ایده را در یین و یانگ و در تئوری یونگ دربارهٔ آنیما و آنیموس هم میبیند. به گفتهٔ او مرد با عاشقشدن شور زندگی را بازمییابد و زن از غرقشدن در دریای عواطف نجات مییابد.
در عرفان اسلامی اسماء الهی دو نوع است، جلال و جمال؛ مرد تجلی اسماء جلال و زن تجلی اسماء جمال است، یکی نماد توانایی و دیگری زیبایی. او میگوید این نگاه ویژهٔ عرفان اسلامی است و با دیدگاه قرآن منطبق است، و از علامه طباطبایی نقل میکند که برتری اسلام این است که اسماء الهی دارد.
برای توضیح اینکه رابطه چگونه به معرفت میانجامد، به تیپولوژی یونگ میرود: تفکر در مقابل عاطفه و حس در مقابل شهود. شخصاً میگوید حس و شهود پایین و بالای هماند و این با تئوری یونگ فرق دارد. یونگ تأکید دارد که مردها به قطب تفکر گرایش دارند و زنها به قطب عاطفه. او میگوید فرهنگ مردسالار قطب مردانه را ستایش میکند و عواطف بیاننشده ستایش نمیشود؛ طبیعیبودن به معنی درستبودن نیست و عواطف بسیار مهم است.
به گفتهٔ او لایهٔ لیمبیک مغز عواطف را کنترل میکند و نئوکورتکس مسئول تفکر انتزاعی و زبان است، و این دو ممکن است مزاحم هم باشند. رابطهٔ عاشقانه ارتباط این دو قشر را تقویت میکند؛ مثلاً شاعر یاد میگیرد عواطف خود را با زبان بیان کند. به نظر میرسد از نظر علمی هم بتوان توجیه کرد که چگونه در رابطهٔ عاشقانه آگاهی افزایش مییابد.
«لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ»
او تأکید میکند که در این تمثیل ابهامی هست که شبیه شعارهای سیاسی است، و «لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ» به گرایش به جنبهٔ مردانه یا زنانه نظر دارد؛ یعنی برخی موضوعها مردانه یا زنانه نیست، همهٔ ما هم تفکر داریم و هم عاطفه، هرچند مردها بیشتر متمایل میشوند به تفکر و کمتر به عاطفه و زنها برعکس. به نظر او خود تمثیل مبهم نیست و فضای سوره از همان اول روشن است، ولی برای فهم این عبارت باید جای دیگر قرآن یا قبل و بعد این آیات بهدنبال توضیحی بود.
بعد از آیهٔ «رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ» دو تمثیل دربارهٔ اعمال کفار هست. در اولی فردی تشنه در بیابان سراب میبیند و دنبالش میرود: فضایی نورانی و بیآب. در دومی در فضایی ظلمانی و پر از آب است که موج روی موج میآید: آب هست و نور نیست.
او این دو تمثیل را خیلی خوب برای نشاندادن وضعیت مردان و زنان میداند: مردان بیشتر دچار تفکر انتزاعیاند و احساس میکنند همهچیز را روشن میبینند ولی شور زندگی ندارند، و زنان بیشتر دچار وضعیت عاطفی هستند و مشکل دیدن دارند. هر دو جنس بین این دو حالت در رفتوآمدند. شرق جایی است که خورشید طلوع میکند و غرب جایی که نور از بین میرود؛ پس محیط اول شرقی و محیط دوم غربی است، و این به شوروی و آمریکا ربطی ندارد.
به گفتهٔ او حالت برتر آن است که هم نور باشد و هم آب. به نظر او وقتی قرآن کلمهٔ عقل را به کار میبرد، منظورش همین تلاقی تفکر و عاطفه است؛ پس مردها هم همانقدر ناقصالعقلاند، چون فقط تفکر انتزاعی دارند. دومین تئوری او این است که این آیات به دوگانگیهای وجود انسان اشاره دارد که میتواند به حالت لاشرقیه و لاغربیه برسد؛ اولین تئوری او این بود که رابطهٔ عاشقانه باعث عروج میشود.
پرسشها: چندهمسری و نور و آب
یکی از حضار میخواهد دربارهٔ چندهمسری مردها توضیح بدهد. او میگوید قرآن نمیگوید انسانها چند همسر داشته باشند؛ جواز استثنایی است، مثلاً در صورت وجود ایتام، و قرآن میگوید باید عدالت را رعایت کنید ولی نمیتوانید. به نظر او چندعشقی نداریم و اصل بر تکهمسری است؛ جواز به دلایل اقتصادی و اجتماعی صادر شده است.
حضار اصرار میکند که آیهها باید با این مدل جور دربیاید و نگران است شنونده گمان کند چندهمسری حرام است. او پاسخ میدهد که حرام نیست، مکروه است؛ ازدواج چندباره را کاملاً سازگار با تئوری میداند. به نظر او این جواز برای دنیای قدیم بود که زنان بیشوهر و فرزندانشان به سرپرست نیاز داشتند. دربارهٔ مثال کنیز میگوید جور درنمیآید و نباید هم جور دربیاید، چون از لحن قرآن تکهمسری ترجیح دارد و چندهمسری کراهت.
حضار میگوید لحن قرآن کلاً راحتتر است و آیهای را مثال میزند؛ او میگوید لحن بسیار راحت است که با چه کسانی ازدواج کنید، یعنی محدودهٔ انتخابتان را مدام تنگ نکنید.
دربارهٔ «لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ» میگوید حتی بدون تمثیلها هم معلوم بود که به تعادلنداشتن و دو قطب اشاره دارد؛ تمثیلها دو حالت تعادلنداشتن را توضیح میدهند. تکرار واژهٔ حساب را با محاسبه و تفکر انتزاعی مناسب میداند. دربارهٔ معنای شجرهٔ مبارکهای میگوید وقتی نتواند محکم استدلال کند بهتر است حرفی نزند، و اگر شواهدی پیدا کند شاید جلسهٔ آینده توضیح دهد.
حضار میپرسد چون بحث نور بود، آیا تمثیل اول مهمتر است. او میگوید نمیداند بتوان چنین برداشت کرد؛ حرف او یعنی نئوکورتکس بهتر از لیمبیک است چون در لیمبیک نور نیست، ولی از آن طرف این قطعه با نور شروع و به آب ختم میشود. در مجموع نمیداند آب مهمتر است یا نور.
→ متنِ کاملِ این جلسه