جلسه با پرسش و پاسخ دربارهٔ احکام آغاز میشود. او میگوید بحثهای بخش میانی سوره را ادامه نمیدهد و دربارهٔ احکامی صحبت میکند که پیش از آن آیات آمده است؛ دو تئوری دربارهٔ عشق انسانی را مرور میکند و به حکم حجاب میرسد. دو تئوری دربارهٔ حجاب را کنار هم میگذارد و در پایان به اعتراضها پاسخ میدهد.
پرسش دربارهٔ احکام در قرآن
یکی از حاضران میگوید دوست داشت حکم تعدد زوجات یا حجاب در قرآن نبود، چون برای انسانها دردسر دارد، و فکر میکند استدلالهای ما دربارهٔ تعدد زوجات هرچند درست است بیشتر توجیه است. او پاسخ میدهد که به این راحتی نمیتوانیم از حکمی که در قرآن نیست فرار کنیم؛ ممکن است حکمی در قرآن نباشد ولی اسناد و مدارک کافی یا ارجاع به سیرهٔ پیامبر وجود داشته باشد. به گفتهٔ او احکام در قرآن برای بیان فقه نیامده است، و قرآن بیشتر در بیان حقیقت و هدایت کلی مردم است.
حاضری میپرسد چرا دیه یا ارث زن نصف مرد است. او میگوید باید سعی کنیم بفهمیم احکام در آن زمان چه معنایی داشت، چون اگر صورت مسئله عوض شده باشد نمیتوانیم همان جواب سابق را بدهیم. دیه را جبران خسارت اقتصادی میداند و میگوید در جهانی که زنها کار نمیکردند خلأ مرد از نظر اقتصادی محسوستر بود؛ دربارهٔ ارث هم میگوید مرد تنها نیروی اقتصادی بود و موظف بود مخارج خانواده را تأمین کند.
حاضر دیگری میپرسد پس چرا این چیزها در قرآن آمده است. او میگوید این تصور اصلاً درست نیست که حکمِ آمده در قرآن به معنی ابدی بودن آن باشد؛ نکتهٔ بسیار مهمی در آن حکم هست که باید بفهمیم، و اگر نکتهٔ قابلتعویضی بود ضرورتی نداشت که در قرآن ذکر شود.
چرایی احکام و نکتههای مقدماتی
او میگوید حکمت در قاموس قرآن مثل نیرویی است که انسان با آن بایدها و نبایدها را درک میکند و قرآن احکامی را بیان میکند تا مخاطب به ریشهٔ آنها برسد. همهٔ احکام در قرآن نیامده و قرار نیست قرآن را بخوانیم و احکام را از آن استخراج کنیم؛ اصول احکام در قرآن هست ولی بسطدادن آنها برعهدهٔ پیامبر و دیگر معصومین است. در این جلسه میخواهد دربارهٔ احکام پیش از بخش میانی سوره صحبت کند و بگوید آنچه کمک میکند معنی احکام را بفهمیم، یافتن چرایی نزول آنهاست.
در یکی از نکتههای مقدماتی میگوید این احساس به وجود آمده است که اگر قرآن را دقیق بخوانیم و از مسائل ظاهری بگذریم، بیشتر شبیه متون عرفانی است تا متون فقهی. سورهٔ نور شاید بیش از سورههای دیگر انباشته از احکام باشد، ولی این احکام مثل احکام رساله نیست و بیشتر معنیدار است و در جهت ایجاد فضا. او میگوید اگر بپرسند نزدیکترین کتاب فارسی به قرآن چیست، شاید بگوید دیوان حافظ.
او از «عبهر العاشقین» نوشتهٔ شیخ روزبهان بقلی شیرازی میگوید و فکر میکند هیچ کتابی در فرهنگ ما بیش از آن به محتوای سورهٔ نور نزدیک نیست؛ موضوعش این است که عشق انسانی چیست، چه مدارجی دارد و چگونه به عشق ربانی تبدیل میشود. چون واژهای برای تعبیر تمثیل سورهٔ نور نیست، از «عشق» استفاده میکند، با دو تفاوت عمده نسبت به ادبیات: عشق در ادبیات معمولاً مقدمات و جرقههای آغاز راه است، در حالی که اینجا خانواده تشکیل شده و دو نفر سالها با هم زیستهاند؛ و عشق تقریباً همیشه از دیدگاه مردانه توصیف میشود که به گفتهٔ او خطرناک است.
مرور دو تئوری دربارهٔ عشق انسانی
او میگوید از میان تئوریها دو تا با تمثیلهای سورهٔ نور جور درمیآید. در تئوری اول، آتش در محفظهای مهار میشود و نور میدهد: شور عاشقانه و نیروی جنسیت والایش مییابد و به معرفت تبدیل میشود. ادعای اساسی سوره را این میداند که رابطهای با منشأ جنسی میتواند تا این حد به تعالی انسان کمک کند، و میگوید شعر مولوی «جسم خاک از عشق بر افلاک شد» ریشهٔ قرآنی دارد.
تئوری دوم، که به گفتهٔ او شاید محکمتر از اولی باشد، این است که زن و مرد مثل دو نیمهٔ موجودی کاملاند و عشق باعث میشود این دو تکمیل شوند و به تعادل برسند. او این تعادل را در عبارت «لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ» میبیند: حالت شرقی بیشتر شبیه حالات مردهاست و حالت غربی بیشتر شبیه حالات زنها، ولی میگوید این به معنی مردانه و زنانه بودن آنها نیست؛ انسانها بدون رابطهٔ عاشقانه یا شرقیاند یا غربی یا در نوساناند. او این را به هماهنگی دو بخش مغز ربط میدهد و میگوید قرآن عقل را نتیجهٔ همکاری و هماهنگی این دو قسمت میداند.
یکی از حاضران جلسهٔ قبل پرسیده بود که با وجود تعدد زوجات این تئوری را تا چه اندازه جدی بگیریم. او پاسخ داده بود که تناقضی نیست، چون قرار نیست انسانها سهنفری و چهارنفری در راه خدا قیام کنند. میگوید این سوره بسیار جدی است: در آغاز سوره کوچکترین تخلف از مسائل جنسی مجازاتهایی سنگین دارد، میانهٔ سوره هم پر از نور است، و کمتر سورهای میبینیم که احکامش این اندازه متمرکز باشد.
جدی بودن موضوع
او میگوید از داستان آفرینش یاد گرفتیم مهمترین ویژگی انسان جامعیت اسماء الهی در اوست. اگر این را بپذیریم و درک کنیم که بین اسماء جمال و جلال دوگانگی هست (زن مظهر اسماء جمالیه و مرد مظهر اسماء جلالیه)، آنگاه انسان در صورتی جامعیت پیدا میکند که بین این اسماء جمع کند و به تعادل برسد. او میگوید این تئوری بسیار قدیمی است، و از دیدگاه بعضی عرفا که آن را قبول دارند موضوع تا این حد جدی است؛ با این نگاه، حل مسئلهٔ جنسیت راهی جز رابطه و زندگی عاشقانه ندارد.
برای کسانی که شک دارند، او بخشی از داستان موسی را که به رابطهٔ او با دختر شعیب مربوط است ستایشی آشکار از عشق انسانی میداند و آیهٔ «مَثْنَى وَفُرَادَى» را میآورد. به گفتهٔ او منظور از دونفری این نیست که انسان با دوستش یا استادش راه را طی کند؛ حالت طبیعی برخاستن و طیکردن راه خدا دونفری است، اگر نشود یکنفری هم ممکن است ولی ترجیح بر دونفری است، و سورهٔ نور به همین پدیدهٔ دونفری اختصاص دارد. حاضری شبههٔ خود را دربارهٔ رابطهٔ عاشقانهٔ رمانتیک میگوید و او پاسخ میدهد که رمانتیک ویژگی عشق ادبی است و عشقی که در قرآن هست عشق پختهٔ چندین سال است.
نگاه مثبت و معنای آیهٔ حجاب
او میگوید بسیاری در پاسخ به علت حجاب میگویند اگر نباشد فساد و خطر پیش میآید، و محدودکردن رابطه به خانواده را مثل خنثیکردن بمب میدانند. این را دیدگاهی منفی میداند که جنسیت را خطرناک میبیند. به گفتهٔ او نگاه قرآن این است که وسط سوره عالمی نورانی هست و اگر جنسیت را در جای درست قرار دهیم، به چیزی اساسی در آفرینش میرسیم؛ پس میتوان احکام را سعی در حفاظت از چیزی مثبت دید.
او معتقد است از آیهٔ حجاب نمیتوان حدود حجاب را نتیجه گرفت و در قرآن آیهای نیست که حدود حجاب زنان را مشخص کرده باشد، ولی شخصاً نظرش این است که حدود همان است که در فقه بیان شده و پشتوانهٔ کافی دارد. دربارهٔ «زینت» میگوید بیشتر مترجمان آن را زینت و آرایش ترجمه کردهاند و او مطلقاً نهی میکند که به معنی زیورآلات گرفته شود؛ به نظرش بدیهی است که آیه دربارهٔ رفتار زنان با جسم خودشان است، و به نظر میرسد بخشهایی از جسم زنان بیشتر برای زیبایی است. او تفسیر خلخال را بسیار عجیب میداند و میگوید نکته این است که زن در عین رعایت حجاب کامل، مثلاً از طریق نحوهٔ حرکتکردن، بخشهایی از بدن خود را از زیر لباس به نمایش بگذارد، یعنی به اصطلاح قرآن تبرج کند.
او میگوید اینکه آیه زنان را از پردهبرداشتن از زینتهای درونی نهی کند تعبیر بسیار عجیبی است؛ مثلاً اگر زن پا به زمین بکوبد، زیبایی معنویاش پیدا نمیشود. به نظرش شک باید بین این دو باشد که زینت طبیعی است یا مصنوعی، و زینت طبیعی به معنی آیه نزدیکتر است.
جلوهگری زنانه و بحث آزادی
او میگوید شاید عمیقترین نکتهای که بتوانیم دربارهٔ ذات زنانه بگوییم این باشد که زنها در درون خود احساس بسیار عمیق زیبایی دارند و مایلاند آن را جلوه دهند؛ جلوهگری را ذاتی زنها میداند و میگوید برای زنان دیدهشدن بیشتر مطرح است تا دیدن. این جلوهکردن باید تحت کنترل باشد و زیبایی نباید به زیبایی جسمانی منحصر شود. به همین دلیل میگوید طبیعی است که حکم حجاب به این حس مربوط شود، چون باید احساس جلوهکردن از نظر جسمانی در زنها مهار شود؛ این حس در مردها به این شکل نیست و بنابراین احکام خاصی هم ندارد.
او میگوید امروزه افراد مدرن میگویند حجاب آزادی زنان را محدود میکند. در پاسخ میگوید همهٔ جوامع لباسپوشیدن را اجباری میدانند و بحث فقط بر سر حدود آن است؛ جمعیتهای طرفدار برهنگی عمومی هم تا حالا در هیچ جامعهای برهنگی را قانونی نکردهاند و همین حرف را میتوانند به مخالفان خود بزنند. اگر افراد مدرن به دمکراسی ارجاع دهند، او میگوید در اکثر جوامع اسلامی اگر رأیگیری شود حجاب رأی بیشتری میآورد، پس میپرسد دعوا بر سر چیست. به نظر او همهٔ جاروجنجالها بر سر تفاوت هدفهاست: غربیها از طریق نوع پوشش کاپیتالیسم را بهینه میکنند، و حجاب در سورهٔ نور آن نوع رابطهٔ انسانی را بهینه میکند که انسان را به تعالی میرساند.
دو توضیح برای حکم حجاب
توضیح اول، که او آن را بسیار رایج میخواند، این است که رابطهٔ جنسی در خانواده منحصر شود و حجاب مثل شیشهای باشد که دور آتش میگذاریم. او میگوید این شاید توجیه بدی نباشد ولی چندان با سورهٔ نور سازگار نیست، چون اگر در خانواده رابطهای عمیق و انحصاری به وجود آمده باشد، دیگر مهم نیست دیگران چگونهاند. اشکال دیگرش این است که ادامهٔ این منطق به روبند و ماندن زنان در اندرونی میرسد، یعنی به دیدگاهی طالبانی، و این همان احساس بد به امور جنسی و خطرناکدانستن آن است.
توضیح دوم این است که رابطهای عاشقانه بین زن و مرد از حالتهای جسمانی بگذرد و به حالتهای معنوی برسد و عشق انسانی به عشقی ربانی تبدیل شود. او میگوید مردها با نگاهکردن عاشق میشوند و زنها معمولاً بعد از اینکه مردها عاشقشان شدند عاشق میشوند، و فکر میکند رابطه اینگونه طبیعیتر است. به گفتهٔ او چهره جایی است که معنی در آن متمرکز است، و هرچه بخشهای بیشتری از جسم زن پیدا باشد، تمرکز مرد از چهره به بخشهای دیگر بدن منتقل میشود؛ حجاب زنها را به چهرههای متحرک تبدیل میکند.
دلیل خود را از متن میآورد: بلافاصله بعد از آیات حجاب دستور نکاح میآید، و بر زنی که دیگر امید زناشویی ندارد، «وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا»، گناهی نیست که پوشش خود را کنار بگذارد. نتیجه میگیرد که حجاب به نکاح مربوط است، نه به حفظکردن خانواده، و اگر در جهت بقا بود، تشخیص آن در اختیار زنها نبود و محاکم قضایی باید تشخیص میدادند.
اعتراضها و پاسخها
او میگوید افرادی مثل طالبان میتوانند استدلال کنند که زنان متأهل باید روبند داشته باشند. به گفتهٔ او تفاوت اساسی استنباط خودش با دیدگاه طالبانی این است که طبق این حکم چهرهٔ زنان مجرد باید معلوم باشد، ولی پس از ازدواج میتوانند هر طور مایلاند چهرهٔ خود را بپوشانند.
دربارهٔ «يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ» میگوید معنایش این نیست که به همدیگر نگاه نکنید. به تعبیر او نگاهکردن مجاز است ولی خیرهنگاهکردن و متمرکزشدن روی چهره مجاز نیست؛ تصور او از این حکم این است که زنها چهرههایی هستند که در جامعه حرکت میکنند و مردها به آنها خیره نمیشوند، ولی زن و مرد به هم نگاه میکنند.
حاضری که جلسهٔ اولش است میگوید فضای آیه خشنتر است و بیشتر با تئوری اول سازگار است و به نظرش کل متن با تئوری او سازگار شده است. او جواب میدهد که دلایلی از متن آورده و میپرسد آیهٔ بعدی را با تئوری قبلی چگونه میفهمند. حاضر میگوید آیهٔ آخر را اینطور تفسیر کردهاند که مردها دربارهٔ زنها تصمیم میگیرند؛ او میگوید آیه با صراحت چیز دیگری میگوید و نه هرچه در فقه آمده را قبول دارد، چون در فقه برداشتهای مردسالارانه هست و تفسیر متن به شواهدی از خود متن نیاز دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه