جلسه دربارهٔ بازنگری در فقه است، به این معنا که فقه دانشی است که با علم حدیث، رجال و اصول فقه از اسناد تاریخی حکم بیرون میآورد. او نخست آنچه را به نظرش به این بحث ربطی ندارد کنار میگذارد. سپس دو دلیل میآورد: ابزارها و دانشهای تازه، و ناسازگاری بعضی فتواها با ظاهر قرآن همراه با دیر پدید آمدن آنها. در پایان میگوید بازنگری باید در درون حوزهها انجام شود.
تعریف فقه و آنچه به بحث ربط ندارد
او میگوید اگر کسی واقعاً اعتقاد دینی داشته باشد و باور کند که بشر نمیتواند با عقل خودش همه چیز را تشخیص دهد، خوب است که پیامبران با وحی الهی بیایند و نقاط تاریک را روشن کنند. معنای شریعت همین است که آدمهای برتر به منبعی فراتر از عقل محدود بشری وصل میشوند. اگر شریعت با دانش موجود تعارض پیدا کند و بخواهیم آن را کنار بگذاریم، نهایتش این است که نشان میدهد اصلاً ایمانی وجود ندارد.
نکتهٔ اصلی بحث امروز او این است که فقه را دانشی بدانیم که با اسناد تاریخی روشن میکند پیامبر چه گفته و چگونه رفتار کرده؛ برای این کار علوم حدیث هست و اصول فقه میگوید چگونه از این اسناد حکم استخراج شود. اینکه این را چگونه با زمان حال تطبیق دهیم بحثی کاملاً جداست. از «دلیل صفر» هم نام میبرد و میگوید به بازنگری در فقه به معنایی که خودش میگوید ربطی ندارد؛ دلیل اول او هم این نیست که جهان مدرن است و موضوعات فرق کردهاند.
باکس اول و ادعای اتصال به غیب
او دیدگاه مخالفان کامل بازنگری را فرض میکند: فقه مثل علم الهی است، فقیه به مقامی میرسد که «موید من عند الله» میشود، و اشتباه فقها را امام زمان اصلاح میکند. در این دفاع داستانی برایش نقل شده است: عالمی دربارهٔ دفن زنی باردار که مرده بود فتوایی داد، کسی آمد و گفت نظر عالم عوض شده و بچه را باید بیرون آورد، و بچه زنده ماند؛ عالم گفت کسی را نفرستاده و شاید آن شخص از طرف امام زمان آمده است. میگوید با حفظ این دیدگاه هم حرفهایش معنا دارد.
پاسخ او این است که فقه موجود در حوزه منابع را بررسی میکند، براساس اصول فقه حکم استخراج میکند و ممکن است حکم اشتباه نتیجه بگیرد؛ این را «باکس اول» مینامد. اینکه بعداً باکس دومی اشتباهات را اصلاح کند یا نه، به نظر او بحثی فرعی است. این فقه علمی بینالاذهانی و قابل آموزش است، و فقیه در بحث نمیگوید چنین به او الهام شده است. او اصل کمینه کردن استفاده از غیب را پیشنهاد میکند، و بازنگری را خراب کردن کل فقه نمیداند بلکه از نو درست کردن مبانی، که شاید به نتایجی برسد که اکنون شهرت دارد.
دلیل اول: ابزارهای تازه برای سنجش اسناد
دلیل اول او داشتن ابزارهای جدید است: کامپیوتر برای جستوجو و دانشهایی که با آنها میشود نسخههای خطی را بررسی کرد که آیا در تاریخی که ادعا میکنند نوشته شدهاند یا نه. بخشی از کتابها جعلی هستند، مثلاً نسخهای از قرن دهم که ادعا میکند از کتابی مربوط به قرن دوم استنساخ شده، و از شناخت کاغذ، بافت آن یا نوع خطاطی میشود دروغ بودن آن را فهمید. به گفتهٔ او در فقاهت این چیزها رسم نبوده و امکانش هم نبوده است.
او میگوید روشهای تحقیقاتی جدیدی هم هست، از آزمایش روی بافت کاغذ تا زبانشناسی؛ مثلاً دربارهٔ کتابی که بسیاری موثق میدانستند، تحقیق نشان داده محال است در قرن دوم نوشته شده باشد، چون واژهها و دستور زبان آن مربوط به قرن سوم و چهارم است. مقابلهٔ همهٔ نسخههای یک کتاب دربارهٔ دیوان حافظ بارها انجام شده و فروزانفر همهٔ نسخههای دیوان شمس تبریزی را مقابله کرد، ولی دربارهٔ کتابهای حدیث نه. اگر ما این کار را نکنیم، برای ما انجام میدهند، و ممکن است کسانی که خیلی حسن نیت ندارند انجامش دهند.
دلیل اول: فهم معنای احکام در زمان خود
او فرض میکند دادهها را خوب بررسی کردیم و با اصول فقه حکمی درآوردیم، مثلاً اینکه بردهداری مباح است. باید فهمید بردهداری در آن افق تاریخی چه معنایی داشته؛ این به گفتهٔ او فلسفهٔ احکام نیست، بلکه این است که اصلاً معنای احکام را میفهمیم یا نه. نمونههایش زکات است، و حکم نجس بودن اهل کتاب که به آیهٔ «إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ» استناد میدهند؛ نجس در زمان نزول قرآن اصلاً معنایی را که اکنون به کار میبریم نداشته است.
به گفتهٔ او نه تنها واژگان ما بلکه نگاه ما به دنیا هم عوض شده، مثلاً مفهوم آزادی به معنای امروز آن زمان وجود نداشت؛ به نظر او در کنار فقه باید دانشی باشد که محیط، وضعیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و زبان آن دوران را بشناسد. فقها چنین تلاشی نمیکردند و امکانش را نداشتند، چون جامعهشناسی و زبانشناسی نبود. اصلاً دست ما نیست که این تحقیقات انجام شود یا نه؛ اگر فقها نخواهند دیگران انجام میدهند، مثلاً «گلد زیر» که مستشرقی است و دربارهٔ علوم حدیث خیلی منفی نظر داده. فقه به معنای موجود از بین میرود اگر مقاومت کنیم و از ابزارهای جدید استفاده نکنیم.
او میگوید در مسائل دینی ممکن است حجم عظیمی از مسائل جعل شده باشد، پس باید منابع جعل حدیث را شناخت: خلفا و کسانی که به سیاست وابسته بودند، و فرقههایی که احادیثی علیه رجال فرقهٔ مقابل جعل کردند. اگر فتوایی مورد علاقهٔ خلفای بنی عباس بوده و حدیثی که آن را نتیجه میدهد اولین بار در قرن چهارم در کتابی ظاهر شده باشد، حق دارد کمی شک کند.
دلیل دوم: ناسازگاری با ظاهر قرآن
دلیل دوم این است که به نظر میرسد بعضی احکام فقهی موجود، حتی با توافق یا نظر اکثریت، با ظواهر قرآن سازگار نیست، و بعضی فتواها خیلی دیر در تاریخ فقه ظهور کردهاند؛ پس آدم تردید میکند که چرا تا فلان قرن نبودهاند. اینها دلایل محتوایی هستند و به صدق در جهان مدرن ربطی ندارند. احادیث متواتری هم هست که میگوید حدیثی را که با قرآن سازگار نیست به دیوار بزنید.
او تأکید میکند که کسانی که بیرون از حوزه هستند و هیچوقت مطالعات فقهی نکردند حس میکنند فقها همینطوری چیزهایی گفتهاند، ولی واقعاً اینگونه نیست: فقها، بهویژه فقهای شیعه، تلاش زیادی کردند و دلسوزانه کار کردند، هرچند ممکن است بعضی نتایج خوب نباشند. فکر میکند ماجرای سیاسی بعد از انقلاب این حس را تشدید کرده است. با این همه، دقت علم حدیث با معیارهای امروزی کافی نیست، چون فقها امکان بررسی تاریخ نسخههای خطی را نداشتند و رسم هم نبود.
او میگوید در سورهٔ نور تمی هست: همینطور که احکامی نازل میشود، مخالفتهایی با آنها پدید میآید، و گویا این احکام با سنتها و عادات مردم تعارض دارند و به خوبی در جامعه جا نمیافتند. به نظر او این مخالفتها از زمان پیامبر شروع شد و نهایتاً به پذیرفته نشدن خلافت حضرت علی انجامید. از موضع خیلی شیعی صحبت میکند و مهمترین جریان تاریخ اسلام را این میداند که کسانی که بیشتر به سنتهای جامعهٔ خود وابسته بودند و کاملاً تحت تأثیر پیام اسلام نبودند، کمکم صاحب حکومت شدند؛ اگر کسی نپذیرد که این در زمان خلیفهٔ اول رخ داد، دستکم بعد از خلیفهٔ سوم و بنی امیه بازگشت به اشرافیت و سنتهای عربی محسوس است.
عربیت در فقه و فتواهای متأخر
او میگوید هیچکس، حتی خود اهل سنت، نمیتواند از نظر تاریخی منکر شود که انحرافی در جامعهٔ اسلامی پدید آمده؛ شیعه معتقد است از همان اول انحرافاتی بوده است. به گفتهٔ او فقه اهل سنت با ملاک قرار دادن عملکرد شیخین شکل گرفته، و احساسش این است، بیآنکه شکی در آن داشته باشد، که از این راه کلی عربیت وارد احکام اسلامی شده، مثلاً حس جنگسالاری.
در قرآن، احادیث شیعه و سیرهٔ پیامبر به گفتهٔ او تأییدی نیست بر اینکه حکومت اسلامی به اهل کتابی که قصد جنگ ندارند حمله کند. این حملهها را نتیجهٔ احکام اسلامی یا سیرهٔ پیامبر نمیداند و فکر میکند نتیجهٔ حس جنگجویی عربی است که بعداً در فقه اهل سنت فتوای قطعی شد. میگوید اولین بار شافعی فتوای جهاد ابتدایی را داد، و فقهای بزرگی از شیعه هم آن را پذیرفتهاند، هرچند بسیاری مقاومت کردهاند. تقریباً همهٔ جنگهای پیامبر هم به گفتهٔ او حالت دفاعی دارند.
حضرت علی که پیشگام جهادها در زمان پیامبر بود، بعد از پیامبر در هیچکدام از جنگهای زمان خلیفهٔ اول و دوم شرکت نکرد و یاران نزدیکش هم نکردند. به نظر او تعبیر خیلی واضح این است که آن جنگها مبنای شرعی درستی نداشتند؛ این توجیه که چون خلیفه خلافت را غصب کرده بود نباید شرکت کرد، به گفتهٔ او درست نیست، چون علی وقتی کار درست بود همکاری میکرد. تا مدتها فقهای شیعه حملهٔ ابتدایی را قبول نداشتند، ولی اکنون خیلی از آنها جهاد ابتدایی را قبول دارند.
بازنگری از درون حوزه
او تأکید میکند که بازنگری باید در درون حوزهها انجام شود نه بیرون از آن. نسبت به بحثهای فقهی بیرون از حوزه احساس خوبی ندارد و احساس میکند دلیل ۹۹ درصد حرفها همان دلیل صفر است. به نظر او انگیزهٔ اصلی فهمیدن احکام نیست، بلکه درست کردن فلان حکم است چون ممکن است جمعیت حقوق بشر سازمان ملل علیه ما اطلاعیه صادر کند. اگر در بازنگری میگوید احکام را با قرآن تطبیق دهیم، به این دلیل است که در اصول فقه اولین سند قرآن است؛ و این با تطبیق دادن حکم با حقوق بشر فرق میکند.
این کار به گفتهٔ او جریان بزرگی لازم دارد و ابعاد اجتماعی عظیمی دارد، چون در فقه با توده سروکار داریم؛ به نظر او حتی این حرف که فقه نیاز به بازنگری دارد نباید به صورت عمومی مطرح شود. فکر نمیکند اگر بازنگریها بیرون از حوزه باشد اتفاق خوبی بیفتد، و ممکن است دچار جنگهای داخلی شویم. ایدآل او این است که فقها بپذیرند و بازنگری را از بالا هدایت کنند و پیش از انتشار نتایج همه روی آن توافق کرده باشند. میگوید ممکن است این تخیلی به نظر برسد چون مقاومت در جوامع سنتی شاید بسیار بالا باشد، و نمیتواند قاطعانه بگوید چقدر عملی است.
او میگوید بازنگری یکییکی احکام نه تنها صورت خوشی ندارد، از نظر علمی هم معتبر نیست: اگر نتیجهٔ یک استنتاج غلط است باید دید کدام مقدمه غلط است و دوباره از آن استفاده نکرد، پس بازنگری باید جامعیت داشته باشد. کسی که با این احکام مخالف است باید فقه جدیدی احداث کند و بگوید با کدام اصل یا کتاب مخالف است؛ اینکه بدون دلیل بگوییم از این احکام راضی نیستیم، به نظر او زیر سؤال بردن ضرورت وجود شریعت است.
فقه شیعه و فقه اهل سنت
او میگوید احکام جدیدی که از قرن سوم و چهارم در فقه اهل سنت وارد شدند بر فقه شیعه تأثیر گذاشتند. اخباریون با اصول مخالف بودند چون آن را علمی سنی میدانستند؛ هرچند اخباریگری نامعقول به نظر برسد، به نظر میرسد آنها چیزهایی را میدیدند و درد واقعی داشتند و احساس میکردند فقه شیعه استقلال خود را از دست داده است. این گفته که شیعیان علم اصول را از اهل سنت اقتباس کردند و پس این علم سنی است را به نظر او حرفی بجا نمیداند، هرچند ممکن است تأثیرهایی پذیرفته باشند.
حسن بزرگ تشیع به گفتهٔ او این است که الزامی به دفاع از تاریخ اسلام ندارد، جز زمان پیامبر و پنج سال حکومت حضرت علی؛ اهل سنت از شیخین و از بعضی خلفای بعدی که قلمروها را گسترش دادند دفاع میکنند. فتواهایی دربارهٔ مشروع بودن حمله به اهل کتاب برای گرفتن برده را در کتابهای شیعه هم دیده، نه در کتابهای معتبر بلکه در کتابهای درجه دوم. معتقد است ورود عربیت به شریعت اسلام مهم است و تا حدودی به بعضی فتواهای شیعه هم نفوذ کرده است.
به نظر او استقلال فقه شیعه از فقه اهل سنت به این معنا نیست که کتابهای اهل سنت را کامل کنار بگذاریم: حدیثی که در دو کتاب شیعه و بسیاری از کتابهای سنی باشد به معنای تواتر قابل گرفتن است، مثل حدیث ثقلین یا واقعهٔ غدیر. در پایان احساس میکند احکامی در کتابهای اهل سنت بوده و بعد از یکی دو قرن وارد کتابهای شیعه شدهاند، و فکر میکند علتش دسترسی بسیار کم به کتابهای حدیثی بوده است. به گفتهٔ او چون اکثر مدارس با اهل سنت بود، خیلی کارها را آنها پیش بردند و شیعه تبعیت کرد؛ نمونهٔ واضحش اصول فقه است که در مدارس اهل سنت پدید آمد و شیعه از آن اقتباس کرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه