جلسه با ادعای حذف دو آیه از قرآن شروع میشود. بعد او مفهوم حصن و بیت را در ابتدای سورهٔ نور توضیح میدهد و از حکم لعان نتیجه میگیرد که در این سوره خانواده بالاتر از جامعه است و دخالت بیرون باید حداقل باشد. سپس ماجرای افک را با همین مفهوم میخواند و در پایان مجازاتهای شرعی را با مجازاتهای مدرن مقایسه میکند.
ادعای حذف دو آیه
او میگوید ادعای کموزیادشدن قرآن در تاریخ ثبت شده است. جلسهٔ قبل گفته بود خلیفهٔ دوم ادعا میکرد آیهای حذف شده، یعنی آیهٔ رغبت: «لاترغبوا عن آبائكم». سندش صحیح بخاری و صحیح مسلم است. به نظر او این آیه واضح است که در قرآن نیست و با هرچه در قرآن آمده تناقض دارد، و نشان میدهد چقدر علیه پیام رسمی قرآن حس وجود داشته. او میگوید این تأیید میکند که نپذیرفتن خلافت حضرت علی ماجرای روی کار آمدن دوبارهٔ عربیت بود، و بخش زیادی از روحیهٔ جنگطلبی مسلمانان نتیجهٔ فرهنگ عربی است نه فرهنگ اسلامی.
اهل سنت و اعراب بیش از اندازه بر عربی بودن اسلام تأکید دارند. خلیفهٔ دوم مدعی بود آیهٔ رجم هم حذف شده است؛ از او شاهد خواستند و نتوانست بیاورد.
حصن و ساختن خانواده
ابتدای سورهٔ نور آشکارا به تشکیل خانواده ارتباط دارد، و مفاهیم محصَن و محصِن و حصن با مفهوم کلیدی سوره، یعنی بیت، مناسبت دارد. زن محصنه است و پیرامون خود حصنی دارد؛ در نکاح مردی اجازه پیدا میکند بدون ویرانکردن حصن وارد شود و آن را قویتر کند. او میگوید خانواده بر مبنای زن تشکیل میشود و بارها گفته که سکونت و تمدن و خانواده حول محور زن است.
نکاح با زن زناکار حرام به نظر میرسد چون چنین زنی حصن ندارد. «يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ» تحتاللفظی مثل سنگ انداختن داخل حصن است، پس طبیعی است مجازات داشته باشد و شهادت چنین فردی پذیرفته نشود. چهار شاهد یعنی جرم در ملأعام انجام شده، و مجازات هم اغلب وقتی است که حرمت جامعه نقض شده باشد.
لعان و استقلال خانواده
حکم «وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ» عجیب است. مرد که شاهدی ندارد بهجای چهار شاهد چهار بار شهادت میدهد، بار پنجم لعنت خدا را بر خودش میآورد اگر دروغ بگوید؛ زن هم چهار بار شهادت میدهد که این کار را نکرده و بار پنجم غضب خدا را بر خود. دادگاه اینجا تمام میشود و حکمی بعدش نیست.
او میگوید نکتهٔ عاطفی این حکم از نکتهٔ فقهی مهمتر است و میخواهد حسش را بگوید: در خانوادههایی که خداوند اجازه داده بالا بروند چیزی الهی هست، و قرآن دربارهٔ مشکلات درون خانواده سخنی نمیگوید و فقط از امور اجتماعی بیرون خانهها حرف میزند. احساسش این است که در قرآن خانواده از نظر ارتباط با خدا بالاتر از اجتماع است و جامعه نمیتواند بهراحتی قانون وضع کند؛ قرآن سعی میکند دخالتها را به حداقل برساند.
او این را با کشورهای مدرن مقایسه میکند که دعوای خانوادگی در آنها بلافاصله به دادگاه میرود و پیشرفت حساب میشود، و میگوید اصلاً خوب نیست محیط کار و بیرون بر خانه سلطه پیدا کند. به نظر او تجربهٔ دینی در چهارچوبهای مدرن قابل بیان نیست و فیلسوفهای پستمدرن میگویند مدرنیسم هجوم به همهٔ حیطههای خصوصی است.
به نظر او موضوع سورهٔ نور بیت است که انسان در آن به نور میرسد؛ حرفی از جامعهٔ بیرون نیست، و آیهٔ «رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ» از مردانی میگوید که از خانه بیرون میآیند ولی دلشان داخل خانههاست. جامعه در قوانین اسلامی نوعی طفیلی است، و در لعان فقط قسم میخورند و کار تمام میشود، چون ماجرا بین آن دو نفر و خداست.
قانون برای رشد یا برای تولید
یکی از حاضران میپرسد این نوعی ایدئالگرایی نیست و جایگزین چیست؛ او میپرسد خانواده و جامعه چقدر از هم استقلال دارند. روابط اجتماعی عاشقانه نیست و در محیط کار هدف کارکردن و به نتیجه رسیدن است، و میپرسد آیا قوانین آنجا نباید با قوانین داخل خانه تفاوت ماهوی داشته باشد. قانونگذاری دینی برخلاف مدرن به واکنش مردم کاری ندارد، و به نظر او قوانین حقوق بشر پیشپاافتاده و ناکافی است، چون مثلاً حق رشدکردن در آن نیست.
او میگوید هدف شریعت فراهمکردن امکان رشد است، نه کار و پیشرفت اقتصادی. اگر هدف قانونگذاری افزایش تولید ناخالص ملی باشد، قوانین آمریکا بسیار خوب است. جامعهٔ مدرن برعکس است: کار در اولویت است و قوانین داخل خانه هم طوری است که مردم در محیط کار موفقتر باشند.
مثال او مهریه است: به گفتهٔ او عرف این بود که مهریه را کسی نمیداد و نمیگرفت، بعد بعضی از فقها گفتند در شرع عندالمطالبه است و اختلافات به دادگاه کشیده شد. قانون اجتماعی را مثل شمشیر داموکلس بالای سر خانواده میداند.
پرسشها دربارهٔ دخالت جامعه
حاضران اعتراض میکنند: یکی میگوید غرب با این تضاد ندارد و قانون به آزادی افراد احترام میگذارد، دیگری میگوید جزئیات حرفهای او اغراقآمیز است، و دیگری میگوید این حکمها آزادی فردی را تضمین میکنند. او میگوید وقتی دیگران بتوانند بهراحتی از طریق پلیس وارد شوند، در خانواده دخالت میکنند. تفاوت شرع با سکولاریسم این است که در شرع جامعه حق ندارد کوچکترین حکمی برای داخل خانواده صادر کند.
با این حال او تصریح میکند که منظورش این نیست که هیچ دخالتی ممکن نیست: اگر پدری کودکش را آزار دهد، خلاف قوانین الهی است و باید مانع شد. حاضری جمعبندی میکند که جهتگیری شرع این است که نیروهای اجتماعی آخرین راه باشند، و او تأیید میکند و میافزاید خود خانواده باید تصمیم بگیرد که دخالت کنند یا نه. وقتی حاضری میگوید شاید برای اینقدر غلیظ میگویید که حس را درک کنیم، میگوید بله، معمولاً همینطور است.
حاضری هم میگوید اگر فقها حد دخالت را تعیین کنند، این میزان تقریباً در همان حدی است که در غرب هست. او میگوید در شرع نوعی کراهت از دخالت هست و قاضیها در دادگاههای خانواده گاه بهراحتی حکم طلاق نمیدهند، ولی سوءاستفادهٔ جنسی از کودک به جامعه هم مربوط است و متخلفان باید مجازات شوند.
پایان لعان و ذهن عمومی
وقتی میپرسند بعد از این صحنه تکلیف خانواده چه میشود، میگوید دادگاه حکمی نمیدهد؛ اگر بخواهند از هم جدا میشوند، خودشان تصمیم میگیرند نه دادگاه، و ممکن است همدیگر را ببخشند. دادگاه فقط وسیلهای است برای اینکه قسم بخورند، و اگر زن کار را کرده باشد و قسم نخورد، مجازات میشود. حاضری میگوید اگر زن قسم خورد، هیچکس حق ندارد دربارهٔ آن بیشتر تحقیق کند و تفتیش کند؛ او میگوید بدون تأیید جزئیات، کلیات را میپذیرد.
به گفتهٔ او در جوامع مدرن حتی دو نفری که در کلبهای زندگی میکنند تحت نظرند، و ما در ذهن هم عمومی فکر میکنیم، انگار همیشه در حضور مراجعی قانونی هستیم. این ترس از قدرت بیرونی را از ششسالگی آموزش دیدهایم؛ مثلاً رؤیای تکراری امتحان نتیجهٔ وحشتی است که با آن بار آمدهایم. در برابر آن میگوید فرق شرک و توحید همین است: فقط در مقابل خداوند مسئولیم، نه در پیشگاه مردم، و توحید یعنی رسیدن به استقلال کامل.
ماجرای افک
او میپرسد چرا فقط تهمت مرد به زن مجازات دارد. جوابش این است که زن حصن دارد و مرد حس عبور از آن؛ مردی که نمیتواند قانونی از حصن زنی رد شود، ممکن است حتی ناخودآگاه تهمت بزند، مثل اینکه در ذهن به او تجاوز میکند، و زن چنین حسی به مرد ندارد. پرسش حاضر دربارهٔ حکم متقارن، یعنی تهمت زن به مرد، را میگوید نمیداند و سؤال خوبی است.
ماجرای افک را پریدن از روی حصن خانهٔ پیامبر میداند. عدهای محدود این داستان را ساختند ولی عمومیت پیدا کرد و تعداد زیادی آن را مطرح کردند، که حسی در جامعهٔ مدینه را نشان میدهد. به نظر میرسد مردان بسیاری میخواهند بهجای پیامبر باشند، چون جامعهٔ عربی با چنین تمرکز قدرتی آشنا نبوده؛ در جایگاه پیامبر بودن یعنی تصاحبکردن خانه و زنان او.
او حکم ازدواجنکردن با زنان پیامبر را به همین ربط میدهد: تمایلی نهفته بود که با رفتن پیامبر بر سر تصاحب زنان آن حضرت درگیری شود، و ریشهٔ آن را باید در افک دید. هر کس با روانکاوی سروکار داشته باشد، به گفتهٔ او، این برایش بدیهی است. در سوره هم آمده که کسانی که این داستان را ساختند «عُصْبَةٌ مِنْكُمْ» بودند، و آخرین صحنهٔ سوره که عدهای از حضور پیامبر فرار میکنند، نشانهٔ همان تمرد است.
او میگوید این تمایلات ناخودآگاه بود، نه اینکه خودآگاه دروغی بسازند. «بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ» را نشان میداند که افک فرصتی بود تا فشارهای انباشته بروز کند و مثلاً در میدان جنگ یکباره تمرد نشود؛ به نظر خودش همین نارضایتیها بعد از پیامبر به اختلافات جانشینی انجامید. دربارهٔ لقب امالمؤمنین فقط برای عایشه میگوید علتش این است که در ناخودآگاه آن افراد عایشه هدف اصلی بود، و آن را برعکس چیزی میداند که میگویند، و به حرف فروید دربارهٔ نفی در رؤیا ارجاع میدهد.
مجازاتهای شرعی و مدرن
او میگوید از دید غربیها و روشنفکران شلاق و اعدام و دیگر مجازاتهای شرعی خلاف حقوق بشر و وحشیانه است و میخواهد دربارهٔ آن تردید ایجاد کند. روشنفکر را به معنای منفی به کار میبرد، یعنی کسی که بیشتر سرسپردهٔ مدرنیسم است. به نظر او راحتترین راه برای شک کردن خواندن کتاب مراقبت تنبیه میشل فوکو است، هرچند با همهٔ محتوایش موافق نیست: خشونت جزایی قبلاً بر جسم اعمال میشد و در جامعهٔ مدرن بر روح.
به گفتهٔ او هدف مجازات در جامعهٔ مدرن جدا کردن عنصر نامطلوب است که مانع افزایش تولید ناخالص ملی است، و زندان مثل این است که افراد مستعد خلاف را جایی جمع کنیم. کتاب فوکو با مجازات فجیع کسی شروع میشود که قصد ترور پادشاه فرانسه داشت، و زندان شیشهای را با آن مقایسه میکند که همه بیستوچهارساعته تحتنظرند. در مجازات شرعی فرد به راه خود برمیگردد و راه رشدش باز میشود؛ ممکن است فردی که به آخرت اعتقاد دارد حتی مجازات را بپذیرد، و در زمان پیامبر کسانی خودشان میآمدند و اعتراف میکردند.
او دو نکته میگوید: در حقوق مدرن آخرتی نیست و مفهوم رشد هم نیست، پس مجازات برای اخلال در نظم است. در اسلام کار خلاف در خفا کسی را کاری ندارد، ولی اگر کسی اعتراف کند حد جاری میشود چون برای رشد خودش مفید است. نکتهٔ اصلیاش این است که به مفاهیم مدرن و احترام به جسم شک کنیم، چون فشار روانی را خشونت نمیدانند. پستمدرنیسم را از این جهت مفید میداند که انسان را از فضای تبلیغات رسانهای و سازمانهایی مثل سازمان ملل بیرون میآورد.
→ متنِ کاملِ این جلسه