او میگوید در این جلسه میخواهد دربارۀ دو نمونه از این دوگانگیها صحبت کند و آن را به محتوای این سوره ربط دهد: اول تقابل غیب و شهود، که خانواده را واسطۀ آن میداند و در آن از فلسفۀ علم پوپر مثال میآورد، و بعد تقابل قدرت و زیبایی.
غیب و شهود، و شهادت در دانش
او میگوید تمثیل «لاشرقی و لاغربی» تعبیری از دوگانگیهایی است که زن و مرد هم در آن قرار میگیرند. غیب و شهود را مفهومی کاملاً عام فلسفی میداند، نه لزوماً دینی: آنچه بینالاذهانی است و بر همۀ موجودات یا بخش عمدهای از آنها ظاهر شده شهود است، و ادراک درونی هر کس غیب؛ کلام آنچه را در عالم غیب است به عالم شهادت منتقل میکند.
او فلسفۀ علم پوپر را میآورد: کسی که مدلی علمی ارائه میکند، آنچه را بهعنوان فکت میپذیرد واقعاً خودش ندیده است. از دید پوپر گویی هیئت ژوری هست که عدهای در پیشگاه آن شهادت میدهند و مرجعی مثل جامعۀ دانشگاهی میپذیرد یا نمیپذیرد، و فکتها عوض میشود. او میگوید این انتقاد نیست و غیب و شهود را اینجا در معنای بسیار خاصی به کار میبرد: دانش برحسب اینکه چقدر انفرادی به آن دسترسی داریم غیب است و برحسب اینکه چقدر همگانی باشد شهود.
یکی از حاضران میپرسد فکت اصلاً چیست. او میگوید برای پوپر فکتها چیزهایی است که هیئت ژوری پذیرفته و ممکن است تغییر کند، و مشاهدۀ مستقیم در فیزیک معنی ندارد؛ مثلاً انبساط جهان را با تلسکوپ، طیفنگار و تئوریهایی که مربوط به طیف است نتیجه میگیریم. پوپر به یک معنا رئالیست است، ولی حرفهایش تا اندازهای غیررئالیستی به نظر میآید.
خانواده، حریم و الهام
او میگوید گویی خانواده واسطهای بین غیب و شهود است: ما و درون ما را به محیط بیرونی وصل میکند که کاملاً در عالم شهود است. به نظر او میرسد خانواده در سوره و احکام دینی اینگونه شکل میگیرد که حریم پیدا میکند: با نکاح، مردی مجاز میشود از حصن زنی عبور کند، و این حصن مبنای خانه، حصار و ممنوعیت ورود میشود که احکامش در سورۀ نور آمده است.
حجاب را نمودی از حصن داشتن میداند: بخشی از جسم زن از دسترس عموم خارج و خصوصی میشود. دربارۀ اتفاقات داخل خانه هم ممنوعیت سخن هست؛ تخلف جنسی را فقط وقتی میتوانیم بگوییم که بهاندازۀ کافی در ملأعام صورت گرفته باشد، مثلاً چهار نفر شهادت دهند، وگرنه صحبت کردن دراینباره خطا و ممنوع است.
اگر خانواده بهدرستی شکل بگیرد و رابطهای عاشقانه پدید آید، مرد به غیب وصل میشود: پر از الهام و شور میشود، کلامش تغییر میکند و شاعر میشود، هرچند هر مردی به حالت تکنیکی شعر نرسد. آنچه در مردان نرمافزاری است، بهنوعی در زنان سختافزاری و تکوینی است: مردان کلمات تشریعی دریافت میکنند و زنان کلمات تکوینی که تبدیل به بچه میشود.
بارداری، تعادل و خلوت
بارداری حالتی سختافزاری است، نه نرمافزاری، چیزی شبیه گرسنگی که آدم میل ندارد دربارۀ آن صحبت کند. وقتی مرد به حالت عاشقانه میرسد، حالتهای جذب در او زیاد میشود، و در زن حالت دفعی مربوط به بارداری پدید میآید که شاید مهمترین حالت دفعی جسمانی بشر باشد. به نظر او سهم عمدۀ رسیدن زن به تعادل در مادر شدن است، نه صرفاً در رابطۀ کلامی و عاشقانه.
او دربارۀ مریم به «أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ» (نساء/۱۷۱) اشاره میکند و میگوید دربارۀ هر کودکی صادق است که همۀ موجودات کلمات خداوندند. توضیح علمی معمولاً از پایین شروع میشود، ولی دیدگاه دینی معمولاً از بالا به پایین است: اول آن حس به وجود میآید و بعد همهچیز بهتبعیت از آن پیش میرود.
برای توضیح خلوت تمثیل کلبه را میآورد: دو نفری که ازدواج میکنند گویی دور از دیگران زندگی میکنند و با بقیه احساس بیگانگی دارند. قواعد تشکیل خانواده، که در همین سوره هم آمده، بهنوعی ما را به داشتن چنین کلبهای دعوت میکند، با آیهای که در آن حتی بچهها برای ورود به اتاقی در خانه باید اجازه بگیرند. مهم خلوتی است که دیگران به آن دسترسی نداشته باشند؛ اگر کسی نمیتواند از خانوادۀ خود دور شود، این احساس مانع رابطۀ عاشقانه است.
او میگوید یکی از مشکلات خانوادههای ایرانی این است که دختر و پسر پس از ازدواج از خانوادۀ خود جدا نمیشوند، و فیلم لیلا بهکارگردانی داریوش مهرجویی را مثال میزند. در دیدگاه سنتی هم دختر در خانوادۀ شوهر زندگی میکرد و حکم اتاقی که کسی وارد نشود هیچوقت اجرا نشد.
مشکات، ایمان به غیب و جهان مدرن
او این را همان تمثیل مشکات میداند: آن شعله باید محافظ داشته باشد، و بخش عمدۀ احکام این سوره بهنوعی توصیف میکند که آن چراغ و مشکات را چگونه بسازیم. تشکیل خانواده حرکتی از شهود به غیب است، ولی غیبی که دو نفر شاهد آناند؛ برای همین میگوید خانواده واسطه است.
از معارف بهاءولد نقل میکند که بارداری ثمرۀ عشق است؛ بهاءولد به زنی که ادعای عشق میکند و باردار نمیشود میگوید «تو اگر عاشق بودی، رَحِمَت سوختی». او نمیخواهد این را بهطور مطلق تأیید کند. وقتی یکی از حاضران از احکام طلاق میپرسد، میل ندارد وارد بحث شود و میگوید تغییرات مردسالارانه در احکام زن و مرد انکارناپذیر است، پس نمیخواهد به فقه رایج استناد کند.
او به آیۀ «الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ» اشاره میکند: ایمان بهنوعی گرایش پیدا کردن به غیب است، و خانواده واسطهای است که در آن پذیرای الهامات غیبی میشویم. از ویژگیهای دنیای مدرن حملۀ عالم شهود به مکانهای خصوصی است؛ بهعنوان چیزی نمادین میگوید با برق دیگر شب، که بهنوعی مظهر عالم غیب است، وجود ندارد. در دانش دینی قدیمی، مثل معارف بهاءولد، فرد مشاهدات خود را مینویسد و استدلال هم نمیکند، و هیئت ژوری نیست؛ چنین دانشی امروزه پذیرفتنی نیست.
او میگوید با واژۀ مدرن قصد طعنه ندارد: بخشی از این پدیدهها مربوط به ازدیاد جمعیت و شهرها است و قابلپیشگیری نیست. امروزه شهود مهم است و غیب انگار هیچجا احترام ندارد، و یکی از دلایل نابودی تدریجی خانواده را همین میداند: وقتی رابطۀ جنسی آزاد است، دیگر هیچچیز خصوصیای وجود ندارد، و اگر زن و مرد رابطۀ قبل از ازدواج را تجربه کنند، نکتۀ اصلی ماجرا از بین میرود.
شهادت دادن در سوره
او تم شهادت دادن را، که مستقل دربارۀ آن صحبت نکرده بود، به محتوای سوره مربوط میداند: اولین حکم دربارۀ کسانی است که رابطۀ جنسی را از غیب درآورده و به کوچه و خیابان آوردهاند و چهار نفر باید شهادت دهند؛ دومین نکته شهادت دربارۀ چیزی است که احتمالاً وجود ندارد. کلام میتواند غیب را به شهادت بکشاند، پس سوره مدام مانع میگذارد؛ شهادت دروغ شلاق دارد و کسی که راست بگوید ولی شواهد کافی نیاورد نمیتواند آن را بینالاذهانی کند.
قدرت و زیبایی
دوگانۀ بعدی تقابل قدرت و زیبایی است. در متون عرفانی کلاسیک آمده که جلال الهی نمیگذارد جمال الهی دیده شود. احمد غزالی در سوانح العشاق میگوید عزت خداوند، یعنی نفوذناپذیری و حریم داشتن، نمیگذارد هر کسی وارد شود و شیطان واسطهای است که مردم را دور میکند. او این را عمیقترین چیزی میداند که دربارۀ حکم حجاب میتوان گفت: گویی احکامی که به عزت برمیگردد جمال را میپوشاند.
در رابطۀ زن و مرد تبادلی بین زیبایی و قدرت هست: مرد بهنوعی از زیبایی زن و زن از قدرت مرد استفاده میکند تا به تعادل برسند، و در رابطۀ عاشقانه مرد قدرتمندتر و زن بهنوعی زیباتر میشود. بدیهیترین تبادل این است که مرد در نکاح باید مالی ببخشد، و «فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» تکرار میشود، چون مرد باید حس بدهکاری داشته باشد. او میگوید فرهنگ غربی زنان را فریبنده متقاعد میکند که رابطه متقارن است و بدهکاری و طلبکاریای نیست.
در تمثیل source و sink قدرت از سمت مرد منتشر میشود و باید به زن و خانواده معطوف شود. او میگوید به قضاوتهای یکطرفۀ ابلهانه حساسیت دارد: اگر برعکس فکر کنیم، sink مهمتر است، ولی هر دو، اینکه source بهتر است یا sink، احمقانه است. در زبان ما source مثبت است و sink منفی.
یکی از حاضران میگوید نگفتهاند این برای زنها چه فایدهای دارد. او میگوید از بالا هر صفت الهی دو جنبۀ جمال و جلال دارد. گویا زن استعداد دارد به زیبایی مطلق و نامتناهی وصل شود و مرد در شرایطی میتواند آن را ببیند؛ مرد هم میتواند به قدرتی نامتناهی وصل شود. در رابطۀ عاشقانه صرف مشاهدۀ این اسماء مکمل در طرف مقابل تعادلبخش است: زن بهنوعی به بخشی از قدرت دست پیدا میکند، مرد زیبایی زن را جذب میکند و هر دو کاملتر میشوند.
قدرت اعتباری و حریم خانه
در جامعۀ مدرن نقطۀ ثقل قدرت بیرون خانواده و بیرون انسانهاست؛ مردها در این جامعه، به تعبیر روانکاوها، دچار اختهشدن میشوند، نه بهمعنای جنسی، چون صاحب آن قدرتی که باید مبادله کنند نیستند. چون کارها راحت شده، زن هم میتواند درآمد بیشتری داشته باشد؛ او مارگارت تاچر را مثال میزند و میپرسد شوهرش چه قدرتی داشت که به او منتقل کند. احکام شرعی مدام سعی میکند ورود قانون و قدرت بیرونی را به خانواده محدود کند، و او میگوید ما بیشتر شبیه آدمهایی هستیم که در قدیم برده میگفتند تا آزاد، چون همه برای یک سیستم کار میکنیم.
یکی از حاضران میگوید قرار است رفاه اجتماعی بهتر شود؛ او میگوید بله، سیستم خدماتی ارائه میکند، همانگونه که ارباب به بردههای خود غذا و جای خواب میدهد. وقتی حاضری از بردۀ طبیعت بودن میگوید، میگوید اشتباه میکنید: طبیعت نمیتواند مالکیت را سلب کند. مسئله دخالت انسانهای دیگر است؛ قوانین را نیروی انتظامی اجرا میکند که انساناند و سایۀ آنها در خانه میافتد، در حالی که باد و باران رابطۀ عاشقانه را تهدید نمیکند.
او میگوید شریعت به این سمت میرود که خانهها را مقداری از فضای اجتماعی دور کند تا سایۀ دیگران روی آن نیفتد، و برای همین مالکیت مشروع در قرآن محترم است. دربارۀ آیۀ «وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ» میپرسد چرا بردهها جدا شدهاند، و حسش این است که نمیشود انسانی برده باشد و زندگی خانوادگی خوبی تشکیل دهد. هرجا حرف از ازدواج است، حرف از مسائل مالی است، چون سهم اولیهای که مرد باید در نکاح بگذارد از این جنس است؛ این انتقاد ممکن است راهحلی نداشته باشد، ولی بهتر است حرفش را بزنیم.
ابتغای رزق و ارادۀ معطوف به قدرت
او میگوید بعد از تمثیل از مردانی گفته میشود که «لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ» (نور/۳۷)، و قرآن تأکید میکند مردی که بیرون میرود و شغلی دارد باید برای خانوادۀ خود کار کند: ابتغای رزق، نه ارتقای شغلی. در جامعۀ مردسالار مدرن شغل جدای از خانواده است. فلشهایی که از sourceها درمیآید و به sinkها منجر نمیشود مشکل جهان مردسالار است؛ مرد فقط وقتی مهار میشود که قدرتش به خانه و چیزی از جنس حیات معطوف شود.
عبارت نیچه، «ارادۀ معطوف به قدرت»، را وصف جهان مدرن و مردسالار میداند، در حالی که حالت طبیعی جهان قدرتِ معطوف به زیبایی و حیات است. به گمان او جای تعجب نیست که جهان بهسمت همجنسگرایی برود: وقتی اراده معطوف به زیبایی نباشد، مردها دیگر از زنها خوششان نمیآید، و این بهنوعی مقدمۀ همجنسگرایی است اگر جامعه آزادی بدهد. میگوید مسائل مالی سورۀ نور بیربط نیست، چون مسائل مالی مقدمۀ تشکیل خانواده است.
در پرسش و پاسخ پایانی یکی از حاضران میپرسد زیبایی معطوف به زیبایی چگونه است؛ او مثال میزند دنیای زنسالارانهای را که مردها هر روز جلوی آینه آرایش میکنند، و میگوید نمیداند چنین جامعهای به وجود میآید یا نه. به نظر او زیبایی به سیستم تبدیل نمیشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه