او میگوید بخش عمدۀ این جلسه احتمالاً دربارۀ بردهداری است و جزو بحثهای سورۀ نور نیست، ولی چون سوره به بردگی اشاره کرده، توضیحاتی میدهد. نخست نکاح را تبادل قدرت و زیبایی میخواند و بردگی را با آن در تعارض میبیند. سپس به پرسش «چرا بردهداری در اسلام تحریم نشد» میپردازد و در پایان به فایدۀ این احکام، به کنیز و به پرسشهای حاضران میرسد.
نکاح، بردگی و سیستم بیرون از خانه
او مرور میکند که در این سوره بلافاصله پس از سخن از نکاح، بردگی و فقر و غنا میآید. نکاح را تبادل میان قدرت و زیبایی میبیند و میگوید قدرت بیش از هرچیز در مالکیت و داشتن مال نمایان میشود. بردۀ مرد قدرتش در اختیار دیگری است، در حالی که مرد در ازدواج باید قدرتش را در خانواده صرف کند.
به گفتهٔ او امروز هم بردۀ یک سیستم هستیم و از نظر مالی مستقل نیستیم. آیهها میخواهند قراردادهای اجتماعی بیرون مانعی بر سر نکاح نشوند: برای مرد اینکه در اختیار دیگری باشد، مثلاً برده یا فقیر باشد، و برای زن اینکه پیش از ازدواج از او سوءاستفاده شده باشد. در فضای احکام قرآن خانواده بالای سیستم است، ولی در دنیای مدرن سیستم اصل است.
پرسش و شک دربارۀ فهم تاریخی
پرسش او این است که چرا بردهداری در اسلام تحریم نشد. به گفتهٔ او بردهداری پدیدهای غیرانسانی و زشت بود؛ اسلام دربارۀ رفتار با بردهها قواعدی دارد و آزاد کردن برده کفارۀ بسیاری گناهان است، ولی آن را تحریم نکرد، و تا حدود یک قرن و نیم پیش هیچ کشوری هم تحریم نکرده بود. او میگوید در احکام شرعی هنوز هم تحریم نشده است.
پیش از پاسخ میگوید دربارۀ هر پدیدۀ تاریخی باید شک داشت که چقدر درست فهمیدهایم؛ او میپرسد آیا آزادی به این معنا پانصد سال پیش وجود داشت. با اطمینان میگوید زنان تا صد سال پیش از ماندن در خانه حس بدی نداشتند و اکثریت مردم سلسلهمراتب را مثل واقعیتی ازپیشتعیینشده میپذیرفتند. تصور اینکه رعایا در تمام تاریخ دنبال انقلاب بودند را درست نمیداند.
تصویر ما از بردهداری
به گفتهٔ او برده را موجودی سیاهپوست تصور میکنیم که او را از جایی دزدیدهاند و شلاقش میزنند؛ این تصویر از بردهداری آمریکا و ادبیات و سینما آمده، ولی تاریخ را طرف پیروز مینویسد. او میگوید ناچار است مدام تکرار کند که بردهداری پدیدهای زشت بود تا گمان نشود به آن علاقه دارد، ولی لزوماً همۀ بردهدارها شلاق دستشان نبود. به گمان او خوب است بهجای بردهداری واژۀ نوکرداری به کار رود؛ تا صد سال پیش بسیاری از خانوادهها در ایران نوکر داشتند.
او فیلم بازماندۀ روز را مثال میزند: خانۀ لردی که خدمه در آن بسیار است و چون در دوران مدرن است روابطش تقریباً شبیه کارفرما و کارگر است. به گفتهٔ او همین خانه دویست سال پیش شاید حقوقی هم نمیداد و آنچه ما نوکر میگوییم در دوران قبلتر برده بود. این تصور را درست نمیداند که برده کار خیلی سنگین میکرد و شلاق میخورد؛ شاید در آمریکا چنین بوده باشد، ولی در طول تاریخ نه. فکر میکند اکثریت بردهها کار سنگین نمیکردند، هرچند بهداشت و تغذیه در بسیاری از آن مزارع آمریکا خوب نبود.
بردهداری در قرآن
از سورۀ نور او آیۀ مکاتبه را میآورد: برده از اربابش میخواست آزاد شود و آیه میگوید اگر خیری در آنها میدانید مکاتبه کنید و از مال خدا به آنها بدهید. او میپرسد آیا از این آیه برنمیآید که خیلی از بردهها نمیخواهند آزاد شوند، و آن را سندی تاریخی میخواند. در تمثیل سورۀ نحل هم عبد کسی است که «لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ»؛ به گفتهٔ او دستکم بخشی از بردهداری چنین بود، نه همه.
یکی از حاضران میپرسد آیا آزاد کردن بردهای که راحت است او را به چیزی که تمایل ندارد مجبور نمیکند. او میگوید معروف است که قنبر نزد حضرت علی و فضه نزد حضرت فاطمه کار میکرد و اگر مکاتبه میکردند بدیهی است که موافقت میشد، ولی خودشان نمیخواستند بروند، چون احساسی را که ما به آزادی داریم نداشتند؛ آزادی مفهومی مدرن است. نمیخواهد بگوید این حس کلاً وجود نداشت و دوباره میگوید بردهداری پدیدۀ بسیار زشتی بود.
او میپرسد چرا ولتر و روسو، پس از به وجود آمدن مفهوم آزادی، به بردهداری یا نظام اربابرعیتی حساسیت نشان ندادند؛ اگر مسلمانان باید جواب بدهند، روسو هم باید جواب بدهد. ارسطو نهتنها مخالفت نکرد، بلکه آن را تئوریزه کرد. او میگوید دستکم در اسلام قطعاً حس بدی به بردهداری هست، چون آزاد کردن برده کفارۀ گناه است.
یکی از حاضران میخواهد تصور کند قرآن چیزی دربارۀ بردهداری نگفته بود؛ او میگوید میتوانست چنین باشد، ولی اشارۀ قرآن به آن بهنوعی مشروعیت هم به آن میدهد و حرام نیست. به گفتهٔ او قرآن اصلاحاتی کرده، نه اینکه کلاً تحریم یا ملغا اعلام کند.
چرا تحریم ممکن نبود؟
برای فهم اینکه چرا بردهها حتی با امکان مکاتبه لزوماً مکاتبه نمیکردند، او سراغ تحلیل مارکس از دورههای تاریخی میرود: پس از کمون اولیه نخستین نظام اقتصادی بردهداری بود، بعد فئودالیسم و سپس سرمایهداری. در جامعهای با موقعیتهای شغلی بسیار محدود، برده اگر آزاد میشد کاری نداشت که زندگی خود را تأمین کند؛ بردۀ آزادی که دکان نجاری بزند احتمالاً همان ماه اول ورشکست میشود. او میگوید مارکس بردهداری را مرحلهای از تکامل بشر میداند و بهنوعی از آن دفاع میکند، هرچند کمونیسم ایدئال اوست.
از اینجا او نتیجه میگیرد که اگر وضع اقتصادی آن زمان را بفهمیم، بدیهی میشود که تحریم بردهداری ممکن نبود؛ مثل اینکه اعلام شود از فردا در تمام دنیا کارگری ممنوع است. فرق کارگری و بردهداری را او مثل فرق رهن کردن و اجاره کردن میبیند. ایدۀ از بین بردن بردهداری با تحریم به نظر او مثل این است که کسی مثل مارکس بگوید سرمایهداری را با تحریم استخدام از بین ببریم؛ این حرف بیمعنی است.
برخورد اسلام با بردهداری
او میگوید حالا که تحریم ممکن نبود، همۀ کارهایی را که میشد کرد اسلام انجام داده است. یکی از آنها از بین بردن فرهنگ بردهداری است: برده انسان است و حقوقی دارد، صاحب او نمیتواند هر کاری از او بخواهد و حق ندارد طوری او را کتک بزند که مشمول دیه شود. نکتۀ دیگر این است که در اسلام مردم حق ندارند برده بگیرند: برده فقط از اسرای جنگی پدید میآید. مهمترین نکته به گفتهٔ او این است که قانونهایی در شرع پدید میآید که به نظر میرسد بهتدریج به اضمحلال بردهداری کمک میکند، مثل آزاد کردن برده در ازای کفاره و عبادت.
حاضری میگوید اگر اسرا کشته میشدند، بردهها تمام میشدند؛ او میگوید در اسلام این اتفاق نیفتاد، چون ضوابط جنگیدن رعایت نشد. به گفتهٔ او علمای اهل سنت، برخلاف شیعه، در احکام جنگ آزادی عمل فوقالعادهای ایجاد کردند و مسلمانها برای برده گرفتن حمله میکردند؛ از افتخارات فقه شیعه میداند که اکثریت علمای شیعه در جنگیدن سختگیری کردهاند.
در پرسش و پاسخ او میگوید اسیر شکستخورده اولویت آخر را برای بازگشت داشت. به نظر میرسد «إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا» جنبههای دیگری هم دارد، هرچند شاید در توضیح او صرفاً قدرت کارکردن مطرح بوده: کسی که نزد مسلمانی زن و فرزند پیدا کرده بود نمیتوانست برگردد، چون خانوادهاش جزو مایملک صاحبش بود. دربارۀ یوسف میگوید او را از بازار خریدند تا به فرزندخواندگی بپذیرند؛ در دنیای قدیم به هر طریقی میشد انسانی را بهزور به بردگی گرفت.
حس منفی نسبت به بردگی و فایدۀ احکام
او میپرسد چرا در اسلام نسبت به بردهداری اینقدر حس منفی هست، نه به دلایل اقتصادی و نه صرفاً برای مهار آن؛ به نظر میرسد کراهتی نسبت به این سیستم هست، گویی میخواهد هرچه زودتر از شر آن خلاص شود. بهنظر او دلیل اصلی این است که بردگی با توحید ناسازگار و نوعی عبودیت است؛ شرکآمیز است که کسی فرمان دیگری را بهدلیل قرارداد اجتماعی انجام دهد. از همین آیهها میفهمیم که بردگی با نکاح هم جور درنمیآید.
به همین دلیل کارگری را هم چیز خوبی نمیداند، ولی معتقد نیست باید سیستم کارگری را با قوهای قهری از بین برد. از احکام بردهداری میفهمد که کارگری در اسلام جواز دارد و نباید قبل از رسیدن وقتش سیستم اقتصادی را بهزور تغییر داد؛ بهجای انقلاب سعی میکند کمکم کارآفرینی کند و وام خوداشتغالی بدهد، که میتواند جانشین خریدن و آزاد کردن برده شود. یکی از حاضران میگوید بعضی افراد لازم است کسی بالای سرشان باشد؛ او میگوید به همین معنی بردهداری هم برای بعضی خوب بود، مثلاً کسی که نقص عضو داشت و نمیتوانست کار کند، ولی اگر انسانها میتوانند مستقل زندگی کنند نباید کارگر یا برده باشند.
وارونهشدن احکام، کنیز و پرسشهای پایانی
او به گفتهای از شریعتی اشاره میکند که بردهداری را لکۀ ننگی برای اسلام میداند؛ میگوید جریان آزادی بردهها در اسلام شروع شده بود. به گفتهٔ او امروز فقط مسلمانها فتوا میدهند که هرکس بگوید بردهداری حرام است مرتد است. وقتی بعضی دین را معادل متون دینی بگیرند و پشت احکام را نفهمند، کار به جایی میرسد که حکم به ضد خودش تبدیل میشود.
او میگوید همانطور که فقه دچار تحریف شد و جنگیدن و برده گرفتن آزاد شد، به دلایل مردسالارانه احکامی دربارۀ کنیز پدید آمد که کاملاً با روح احکام اسلامی مخالف است. فکر میکند در بعضی احکام شرع صاحب زن میتوانست با او رابطۀ آزاد جنسی داشته باشد، و میگوید این را شنیده ولی رجوع نکرده است؛ اگر چنین باشد، آن احکام آشکارا مخالف اسلام است، چون آیات از ازدواج با کنیز میگویند.
در پرسش و پاسخ پایانی او میگوید بردگی به یک معنا تفویض قدرت به دیگری است و این بهنوعی با نکاح تعارض دارد. به گفتهٔ او قراردادهای اجتماعی قراردادهای قدرت است و «زیبایی سیستمدار نمیشود»؛ ولی به یک معنا امروز هم میشود زیبایی را خرید و فروخت؛ مثلاً زنی را بهطور موقت با پول برای بازی در فیلم خرید.
یکی از حاضران آیۀ سورۀ مؤمنون «وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ» را میآورد و میپرسد چگونه توجیه میشود. او میگوید مسئلۀ آن آیه ستر عورت است، نه رابطۀ جنسی؛ مثلاً ندیمهای که خانم خانه را در حمام میشست یا پرستار امروز. به گفتهٔ او از این آیه بههیچوجه نمیشود جواز رابطۀ جنسی با خدمه را برداشت کرد، چون عبارت کلی است و نگفته که همجنس باشد یا مخالف.
→ متنِ کاملِ این جلسه