جلسه با پرسشی دربارهٔ مکاتبه و بردهداری آغاز میشود و در ادامه به این میرسد که چرا بردهداری در قرآن آمده است. سپس او از اسلام عربیشده و تغییر حکم در شریعت میگوید، دو فرضیه دربارهٔ احکام را مقابل هم میگذارد، حکم تازیانهٔ زنا را شرح میدهد و به مجازاتهای مدرن و جنبهٔ سمبلیک احکام میرسد.
مکاتبه و فتواهای تاریخی
پرسش این است که اگر بپذیریم بردهگیری فقط بر اثر جنگ مشروع مجاز است و مکاتبه دستکم توصیهشده است، آیا مالک هر بار که برده مکاتبه بخواهد باید بپذیرد؟ او میگوید تأکیدش این بود که اگر برده بتواند زندگی خود را اداره کند صاحبش بپذیرد، ولی این تعبیر را تصحیح کرده است، چون اسیر که شغلش در موطن خود برقرار است همان شب اسارت هم میتوانست مکاتبه بخواهد و «مطمئناً اینطور نبود». به گفتهٔ او در زمان پیغمبر اسرای باسواد با یاد دادن سواد به ده مسلمان آزاد میشدند.
او میگوید این پرسش هرچند شاید چندان به اصل مطلب کاری ندارد، نکتهای جالب دارد: استقلال مالی شرط کافی برای پاسخ مثبت به مکاتبه نیست، و شاید مهمترین شرط این باشد که آدمها بتوانند مستقلاً زندگی کنند.
دربارهٔ احکام عجیبی که گفته میشود دربارهٔ کنیز هست، پاسخ او این است که هیچ تعهدی ندارد دربارهٔ رفتار با بردهها در حکومتهای اسلامی یا دربارهٔ بعضی فتواها پاسخگو باشد. میپذیرد که فتواهای بسیار عجیب، بهخصوص در فقه اهل سنت، صادر شده است؛ ولی میپرسد ما چقدر متعهدیم از هر فتوایی دفاع کنیم یا از ایراد گرفتن به کتاب فقیهی در قرن ششم ناراحت شویم.
چرا بردهداری در قرآن آمده است
یکی از حاضران میپرسد چرا لازم است بردهداری در قرآن منعکس شود، و میگوید پرسش او غایتشناسانه است: میشد نیاید و نتیجه از احادیث گرفته شود. او پاسخ میدهد که بردهداری نوعی نظام اقتصادی زمان پیامبر بود، همانطور که در یونان هم بود. بردگی در این سوره نکتهٔ بسیار روشنی از دخالت منفی نظام اقتصادی و اجتماعی در خانواده است و در شرع هدفی هست که در برابر نظام بیرون به خانوادهها استقلال بدهد.
او یک خط کلی تاریخ بشر را این میداند که آنچه بیرون از خانه است مدام بزرگتر و پیچیدهتر میشود: با پیدایش پول و دادوستد نظامهای آموزشی پدید میآیند و معیشت به آموزش وابسته میشود، و نظام آموزشی افراد را برای تصدی شغلها تربیت میکند، نه برای زندگی خانوادگی. این نظام بیرونی چون اساسش قدرت است ذاتاً به سمت قدرتمندترشدن میرود، و انسانها به «ایجنت» سیستم تبدیل میشوند، اصطلاحی که لومان برای افراد جامعه به کار برده است.
در پایان همین پاسخ میگوید بردهداری در این سوره نشان میدهد نظام اقتصادی میتواند مانع تشکیل خانوادهٔ مستقل شود، و شاید مهمترین خط کل سوره این است که چطور استقلال خانواده را حفظ کنیم. در آن زمان نظام کار بردهداری بود و میپرسد اگر چنین چیزی در قرآن نباشد، چطور دربارهٔ آن بحث کند.
آیا ذکر بردهداری لازم بود
یکی از حاضران اشکال میکند که بردهداری همهٔ نظام اقتصادی آن دوره نبود و میشد بدون ذکر آن به پدیدههای اقتصادی اشاره کرد. او میپرسد ذکر بردهداری در قرآن چه مشکلی دارد، و میپذیرد که نظام اقتصادی در قرآن نیست ولی به پدیدههایی اقتصادی اشاره میشود، و بردهداری هم همهٔ نظام اقتصادی آن دوره نبود.
او میگوید از اول تاریخ افرادی بهدلیل هوش یا قدرت بیشتر دیگران را به استخدام خود درمیآورند و حادترین شکلش بردهداری است. هنگام خواندن قرآن احساس میکند با بردهداری مخالف است، چون با توحید سازگار نیست: انسانی که باید فقط عبد خدا باشد، عبد انسان دیگری شده است. احساس میکند اشاره به آن در قرآن اشاره به پدیدهای همیشگی است، همانطور که بسیاری ربا را چنین میفهمند.
او میگوید به نظر او ممکن است قرآنی داشته باشیم که هیچجا به بردهداری اشاره نکند و آنچه را دربارهٔ استخدام افراد و نظام اجتماعی میخواهد بگوید به نحو دیگری بیان کند؛ فرم کنونی قرآن ضروری نیست. فکر نمیکند بشود ثابت کرد اشاره به بردگی ضروری بوده، ولی اشاره به آن پدیدهها ضروری است.
اسلامِ عربیشده
به تصور او بردهداری جای خوبی است تا کسانی که با تعصب میخواهند از همهٔ تاریخ اسلام و همهٔ فتواهای فقها دفاع کنند از تندروی دست بردارند. شیعیان هیچ التزامی به هیچ قسمتی از تاریخ اسلام ندارند، در حالی که سنیها بهنوعی مجبورند از بعضی اتفاقات حمایت کنند؛ آنچه باید فهمید و از آن دفاع کرد منابع اصلی است، مثل قرآن و منابع دستاول احادیث.
او میگوید شغل بسیاری از مفتیهای اطراف خلفا توجیه کارهای آنان بود، و آنچه در تاریخ بهعنوان اسلام عرضه شده، به نظر او بهنوعی اسلام عربیشده است. مقایسه میکند: بعد از فروپاشی شوروی اصطلاح «روایت روسی مارکسیسم» رایج شد، و او میگوید مارکسیسم در شوروی با فرهنگ روسها گره خورد؛ پس باید انتظار داشت که اسلام هم با مؤلفههای فرهنگی عربی ترکیب شده باشد.
عرب پیش از اسلام را به جنگاوری میشناسیم، خشونت مؤلفهٔ اساسی زندگیاش بود و مردسالاری به جایی رسیده بود که دخترها را بهمحض تولد دفن میکردند. به نظر او آنچه دنیا از اسلام دیده و مانع گسترش آن است جنگ و خشونت و نژادپرستی است؛ مثلاً خلیفهٔ دوم گفت دیگر حق ندارید بردهٔ عرب داشته باشید، چون بهاندازهٔ کافی بردهٔ عجم آورده است. جنگ در فقه اهل سنت کاملاً پذیرفته است و این بهشدت با روح قرآن مخالف است.
شریعت و تغییر حکم
او بحث بردهداری را چنین میبندد: در قرآن بردهداری پدیدهای زشت است و تحریم نمیشود، ولی قرار است بردگان مدام بهعنوان کفاره یا عبادت آزاد شوند؛ در تاریخ اما بردهداری در حکومتهای اسلامی تحریم نشد. بعد میگوید جای مباحثی در فقه خالی است و خوب بود در کنار اصول فقه، فلسفهٔ فقه هم میداشتیم.
در پاسخ به پرسشی ناقص که ظاهراً از چرایی رجوع به گذشته است، میگوید شریعت جزئی از همهٔ ادیان بود. آزادترین نوع فقه این است که علت صدور احکام و شرایط زمانی را بشناسیم و بپرسیم حالا شریعت چه باید باشد؛ ولی باید از شریعت موجود استفاده کرد، مثلاً از اینکه بردهداری تحریم نشده بود، و چون آن دلایل امروز نیست، امروز تحریمش میکنیم. فقیه نمیتواند اسناد و شریعت را کنار بگذارد و فقط اصول را از قرآن استخراج کند.
برای تغییر حکم دلایل بسیار قوی لازم است ولی برای دفاع از حکم موجود به دلیل نیاز نیست؛ مثال او شطرنج است که زمانی قمار بود. جلسهٔ قبل کوشیده بود ثابت کند که اگر همان احکام را نگه داریم معنی احکام را عوض کردهایم، چون آن احکام اولیه در راستای امحای بردهداری بود.
دو فرضیه دربارهٔ احکام
بنا بر فرضیهٔ اول، احکام در خدمت تعادل و تکامل انساناند و فهمیدن حکم یعنی فهمیدن اینکه به چه دردی میخورد و چطور به تکامل بشر کمک میکند. بنا بر فرضیهٔ دوم، شریعتها قراردادهاییاند که لازم نیست به تکامل انسان ربطی داشته باشند؛ خدا مثل آزمایش میخواهد کارهایی انجام شود و کارهایی نشود و مهم اطاعت و نافرمانی است. او میخواهد مطالب را با فرضیهٔ اول بیان کند.
میگوید طریقت عرفانی بهشدت فردی است و به وضعیت اجتماعی کاری ندارد، اما شریعت به ابعاد اجتماعی هم کار دارد. بنا بر فرضیهٔ اول میتوان ادعا کرد شریعت قرارداد نیست، بلکه چیزی است که پیامبر کشف کرده؛ مثلاً صد ضربه شلاق قرارداد نیست، چون با زنا انحرافی پدید آمده و پیامبر راهی پیشنهاد میکند تا زناکار به مسیر درست برگردد. نگاه دیگر به مجازات بازدارندگی است، و باید میان بازدارنده و جبرانکننده بودن یکی را پذیرفت.
او میگوید فلسفهٔ احکام بحثی تزیینی نیست و هر فرد به نظر او وظیفه دارد احکام را هرچه عمیقتر درک کند، مثلاً نماز را؛ و لزوم فهم معنی احکام به قبول آن فرض وابسته نیست.
حکم تازیانهٔ زنا در سورهٔ نور
سوره پر از حکم است و در ابتدای آن حکم صد ضربه تازیانه برای زناکار هست. بنا بر فرضیهٔ اول، شاید بزرگترین عدمتعادل دربارهٔ انسانها همین تقسیمشدن به دو جنس باشد و در رابطهٔ خانوادگی عاشقانه این تعادل برقرار میشود. پس حکم زنا میتواند جبرانکننده باشد: لذت جسمانی باید معنیدار شود وگرنه انسان را پایین میکشد، و تازیانه خاطرهٔ آن لذت را با چیزی تلفیق میکند تا تأثیر رو به پایین آن از بین برود.
حضور چهار شاهد و اجرای حکم در جامعه بُعد اجتماعی دارد، چون انحراف نهتنها در یک فرد بلکه در جامعه پدید آمده است. او شخصاً نظرش این است که در هر مجازاتی اثر پیشگیری هم هست و شکل هر مجازات بستگی دارد به اتفاقی که افتاده.
مجازات در حقوق مدرن و نمادینبودن احکام
به گفتهٔ او مجازاتها قبلاً بسیار متنوع و متناسب با جرم و بهشدت جبرانی بود، ولی امروزه یکنواخت شده و برای دفاع از جامعه و سیستم است؛ زندانیکردن نفعش به جامعه میرسد، نه به خلافکار. در نظام حقوقی جدید انسان کارگزار است و اندازه میگیرند چقدر آدم بدی بوده و چقدر باید از سیستم اجتماع طرد شود.
حج از مراسم آیینی اسلام است که بهشدت جنبهٔ سمبلیک دارد؛ در پایان اعمال حج مردها سر میتراشند و فرد حتی اگر معنی این کار را نداند، پیامی برای ضمیر ناخودآگاه خود میفرستد. او میگوید تمام احکام شریعت، از جمله مجازاتها، معنایی سمبلیک دارد و این یکی از جنبههای فراموششدهٔ شریعت است.
او میگوید تغییر مجازاتهای شریعت به مجازاتهای مدرن بر این پایه است که تغییردهندگان یقین کردهاند عالم دیگری بعد از این جهان نیست. به نظر او قضاوت دربارهٔ مجازات مرگ منوط به این است که برای ادیان منشأ الهی قائل باشیم یا نه: اگر مطمئن شود همهٔ ادیان تقلبی است، موافق است که جامعه حق ندارد برای محافظت از خود زندگی کسی را بگیرد؛ ادامهٔ جمله در متن نیامده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه