او میگوید معمولاً به مناسبت ایام صحبت نمیکند، ولی به مناسبت درگذشت آقای معرفت و ورود به محرم نکتهای دربارهٔ کربلا میگوید. بعد به تعبیرهای سمبلیک احکام برمیگردد و هدف اصلی جلسه را صحبت دربارهٔ آیهٔ شصتویکم سورهٔ نور میداند، که دو حدس دربارهٔ آن مطرح میکند و با مرور احکام سوره و مفهوم بیت میان آن دو قضاوت میکند؛ در پایان از محارم میگوید.
درگذشت آقای معرفت و کربلا
او میگوید آقای معرفت دیروز فوت کرد و این برایش خبر غمانگیزی بود، چون فکر میکند کتابی که مینوشت، «التمهیدی»، ناقص ماند، هرچند امیدوار است تمام شده باشد. او را روحانیای میداند که در قم تحقیقات علوم قرآنی میکرد و کتابش را منبع جامعی برای کسی که علوم قرآنی را به معنای کلاسیکش بخواهد بفهمد. دربارهٔ محرم و کربلا هم میگوید معمولاً برای ایام سوگواری حرفی نمیزند، ولی نکتهای دارد که به ایدهٔ کلیای که قبلاً دربارهٔ قرآن گفته ربط دارد.
به گفتهٔ او بعضی، بهخصوص عرفا، اصطلاح آخرالزمان را به معنای دورهٔ بعد از نزول قرآن به کار میبرند، گویی تاریخ به دو دوره تقسیم میشود که بین آنها تفاوتهای کیفی قائلاند: پیش از قرآن بسیاری از اتفاقها، به نظر میرسد، مثل نابودی اقوام با بلاهای آسمانی و مسخ، کارهای خاص خداوند برای زمینهسازی بود، ولی بعد از معجزهٔ جاوید قرآن لزومی ندارد خداوند مدام به صورت تکوینی خود را نشان دهد. این ایده را بسیار درست میداند. به همین دلیل در فرهنگ عرفانی به کربلا اهمیت داده میشود: پیش از قرآن برای فردی در حد امام حسین چنین اتفاقی نمیافتاد، و کربلا شاید بهترین نماد غیبت اینگونه وقایع در آخرالزمان باشد.
او به حرف نیچه اشاره میکند که خدا مرده است و میگوید همهٔ اینها به یک حقیقت، به معنایی درست، اشاره میکند: اتفاقی در دنیا افتاده است. دربارهٔ اقبال لاهوری و احیای تفکر دینی میگوید ایدهاش را کاملاً بد میداند، ولی شاید چون کتاب را دقیق نخوانده نمیتواند قضاوت کند منظور اقبال دقیقاً همین بود یا نه. یکی از حاضران میگوید قرآن چنین مدلی را رد میکند و پیامبر به کفار از بلاهای اقوام قبل میگوید؛ او پاسخ میدهد بلاها هنوز میآید، ولی با ابزار طبیعی مثل جنگ، و حرف نیچه که خداوند دخالت نمیکند درست نیست. یکی دیگر از حاضران میگوید با از بین رفتن معجزات جادو هم کم شده؛ او پاسخ میدهد خرافات و جادوگری حداکثر سیصدچهارصد سال است که کم شده، در حالی که انقطاع وحی بیش از ۱۴۰۰ سال پیش است.
تعبیرهای سمبلیک احکام
او میگوید زیر لایهٔ خودآگاهی سازوکارهایی هست که سمبل تولید میکند، چنانکه در رؤیا، و این فکتی پذیرفتهشده است؛ دستکم بخشی از سمبلها مستقل از تاریخ و جغرافیا ثابت است. اگر مو نشانهای از قدرت شهوانی باشد، تراشیدن مو خودبهخود تأثیر میگذارد، حتی بیآنکه معنایش را بفهمیم؛ در تصوف، نزد بوداییها و در حج هم موها را میتراشند. احکام دینی، مجازاتها و اعمال عبادی معنای سمبلیک دارد و از این ظرفیت روان استفاده میکند، و این مخصوص دین نیست، چنانکه یونگ از آیینهای قبایل استرالیا مثال میزند.
به گفتهٔ او دنیای مدرن آیینها و چیزهای سمبلیک را نادیده میگیرد و در مجازاتها همهچیز دو دو تا چهار تاست، مثل زندانی که با کمّیت اندازهگیری میشود تا جایی که در آمریکا ممکن است کسی به ۸۵۰ سال زندان محکوم شود. فهم فلسفهٔ احکام را جزو اجرای احکام میداند، نه چیزی لوکس و تزیینی: اگر ندانیم حجاب یعنی چه، به حکم حجاب کامل عمل نکردهایم. میگوید روانکاوی در قرن بیستم به این موضوع رسمیت داد، ولی دانشی چندان رسمیتیافته نیست و نمیشود امید داشت غرب به این زودیها از آن در حقوق استفاده کند. در حجاب هم چهره را که جنبهٔ معنایی بالایی دارد خوب است در معرض دید باشد، و از راه دیگر مثلاً مو چون نشانهٔ نیروی شهوانی است باید پوشیده باشد.
تازیانه، رؤیا و روانکاوی
دربارهٔ صد ضربه شلاق برای زنا میگوید شخصاً ایدهٔ دقیقی ندارد که حکم تازیانه سمبلیک است یا نه و شک دارد. پیش از آیهٔ شلاق، آیهای نازل شد که زن را در اتاقی زندانی کنید تا خداوند حکمش را بدهد؛ احساس میکند ممکن است حکم واقعاً همین بوده، چون زن حصنی را که جزو ذاتش است از بین برده و قرار دادن او در حصنی مصنوعی ممکن است جنبهٔ جبرانی داشته باشد، ولی به دلایل اجرایی به تازیانه تبدیل شده: ساختن زندان عملی نبود، و وقتی وحی قطع شده کسی نمیتواند تشخیص دهد زن به آخر مجازات رسیده یا نه. بنا بر آنچه گفته میگوید میشود فکر کرد تازیانه مجازاتی عمومی و کمّی است که از نظر سمبلیک به عمل منافی عفت ربطی ندارد.
او میگوید اگر احکام معنای سمبلیک داشته باشد، میشود از احکام هم دربارهٔ زبان سمبلیک چیزی فهمید و بین این دو دانش تبادل ممکن است. حکمها بیشتر برای این در قرآن میآید که معنی حکم را بفهمیم، و سورهٔ نور فلسفهٔ احکام را میگوید. روانکاوی را دانشی مهم با آیندهٔ خوب میداند؛ گمان میکند دارد جا میافتد که بعضی بیماریها در رؤیا ظاهر میشود، و میگوید شاید از بررسی رؤیاهای مرتبط با جرمها به مجازاتهای سمبلیک متناسب برسیم.
آیهٔ شصتویکم و دو حدس
او میگوید هدف اصلی جلسه صحبت دربارهٔ آیهٔ شصتویکم است، که شاید عجیبترین آیهٔ سوره باشد: آیهای طولانی که واژهٔ بیوت مدام در آن تکرار میشود. اگر آن را حکم بدانیم معلوم نیست حکم چیست، چون ادامه پیدا نکرده و در رسالههای عملیه هم نیست. معنی آن این است که بر کور و شل و مریض و بر شما حرجی نیست که از خانهٔ خودتان یا خانهٔ پدرانتان یا مادرانتان یا برادرانتان یا خواهرانتان یا عمههایتان یا عموهایتان یا خالههایتان یا داییهایتان، جاهایی که کلیدهایشان دست شماست یا خانهٔ دوستانتان بخورید. او دو حدس دربارهٔ آن میزند.
حدس اول بر دوگانگی شرقی و غربی استوار است که ریشهاش را در دوگانگی جذب و دفع میداند: مرد در قطب غربی است و به دفع تمایل دارد و زن در قطب شرقی و به جذب. اگر این مطالب پذیرفته شود، «خوردن» عملی زنانه است و دفعکردن عملی مردانه، و میگوید از نظر آماری فکتی تأییدشده است که انحرافهای دهانی در زنها بیشتر است. شاید اینجا حقیقتی زنانه باشد که مردها نمیفهمند: خوردن در زن با شهوت جنسی ارتباط دارد، پس شاید آیه هشدار میدهد آدمهای متنوع را در خانه جمع نکنید و با آنها غذا نخورید. میگوید دارد حدس میزند. غذا از راه دیگری هم با زن مربوط است، چون بدن زن بعد از تولد کودک غذا تولید میکند.
حدس دوم این است که اهمیت خوردن را در تاریخ بشر فراموش کردهایم: دوهزار سال قبل دغدغهٔ اصلی ادامهٔ حیات بود. به دو فیلم نانوک شمال و مردی از آران از فلاهرتی اشاره میکند که گمان میکند مربوط به دههٔ ۱۹۳۰ است. دورانی را تصور میکند که خوردن کار راحتی نبود؛ اگر در آن عادتی بود که آدمها به خانهٔ همدیگر بروند و غذا بخورند، مشکلی پیش میآمد: بازبودن در و ورود افرادی از بیرون و دخالتشان. تأکید آیه ممکن است بر این باشد که از بیرون کسی نتواند به فضای محصور بیت برود، چون غذاخوردن در بیت دیگری استفاده از امکانات اقتصادی و قدرت اهالی آن است؛ مگر با خویشاوندی و دوستی نزدیک یا مهمان کور و کر.
احکام سورهٔ نور و استقلال بیت
او سه قطعه حکم پیش از تمثیل را میشمارد: ممنوعیت ورود به بیت، حکمهای حجاب، و حکمهای ازدواج و آزادکردن بردهها. آیهٔ «لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ مَسْكُونَةٍ» نشان میدهد بیت به معنای house نیست، به معنای نزدیک به home است، جایی که خانوادهای ساکن است؛ تم اساسی سوره حفظ استقلال خانواده در مقابل جامعه است. پوشش هم لایهلایه است: در جامعه بیشتر، میان نزدیکان کمتر و در رابطهٔ زن و شوهر برداشته میشود.
به گفتهٔ او زن حامل بیت است: رحم بیت کودک است، دور او حصنی هست، نکاح یعنی وارد شدن به این حصن و حجاب ظهوری از آن است، پس در برابر کسانی که نکاح با آنها نیست شلتر است. قطعهٔ سوم، دربارهٔ ازدواج و آزادکردن بردهها، موانعی را رفع میکند که قدرت اجتماعی بیرون برای تشکیل بیت مستقل میسازد: بیت باید استقلال مالی داشته باشد، و اگر حصن زن به اجبار شکسته شده باشد نکاح معنی پیدا نمیکند، به همین دلیل میگوید با زن زناکار ازدواج نکنید.
پس از تمثیلها سه قطعه حکم دیگر هست: اولی دربارهٔ اتاق مخصوصی است که حتی در خانهٔ خودشان باید اذن بگیرند، و دومی دربارهٔ زنهایی که امیدی به نکاح ندارند و لازم نیست حجاب را رعایت کنند، چون گویی همهٔ مردم محرمشان شدهاند. دربارهٔ غذاخوردن در بیتهای دیگران میگوید مثل رسمی در جهت استقلال مالی خانههاست؛ اینکه میگوید بر اعمی و اعرج و مریض حرجی نیست این را تأیید میکند، چون معلول نمیتواند خوب کار کند، و خطر این است که فردی سالم، مثلاً ژاندارمی، در خانهٔ کسی را باز کند و برخلاف میل آنها غذا بخورد.
تکرار بیوت و اوج سوره
او میگوید توضیح اول چندان با آیه ارتباط برقرار نمیکند، چون خود آیه ربطی به این ندارد که خوردن به جنسیت زنانه مربوط باشد؛ تکرار زیاد بیوت نشان میدهد اوج تأکید بر استقلال خانواده است، مثل اوج داستان کمی مانده به پایان فیلم. با مسامحه میگوید مثل این است که «دارم با پتک میکوبم» که غذا هم نمیتوانی در خانهٔ مردم بخوری. شاید از یک زمانی به قبل بیت به این معنا نبود، چون اگر اسناد تاریخی درست باشد ایل و تبار با هم زندگی میکردند؛ در این سوره بیت مثل قلعه است. در نهایت حدس اول را بیمعنی نمیداند، ولی میگوید معنی دوم با فضای سوره کاملاً مطابقت دارد.
محارم و لایههای خویشاوندی
او میپرسد چرا برای مسائل جنسی در دو مرحله محدودیت هست، در جامعه و کمتر میان نزدیکان، و در رابطهٔ زن و شوهر هیچ؛ محارم لایهٔ میانی است. توجیه پیشپاافتاده این است که حجاب را جلو محارم کمتر کردهاند تا زنها راحتتر باشند، ولی میگوید شواهد تاریخی و تقریباً همهٔ روانکاوها، بهخصوص لکان، تأکید دارند که منع ازدواج با محارم ریشهٔ قانون است. فایدهٔ سادهاش این است که رابطههایی هست که فاقد بار جنسیاند، مثل دختر در برابر پدر، و محدودهٔ کوچکی اطراف هر فرد هست که جنسیتش در آن مهم نیست؛ دستکم دیدگاه دینی به نظر میرسد این است که جنسیت ویژگی ثانوی است و روح زن و مرد مشابه است.
یکی از حاضران میگوید حسش این است که هدف ازدواج وحدت دو نفر است و شاید لزومی نداشته باشد چیزی میانی باشد. او پاسخ میدهد موضوع این نیست که حکم شده باشد دو نفر دور از دیگران زندگی نکنند؛ نکتهٔ اساسی این است که جامعه در احکام دینی کمهویت است، ولی خانواده و اولوالارحام رابطهای واقعی دارند، نه تصادفی، و قرآن به خویشاوندی اهمیت داده؛ پس طبیعی است احکام حجاب یا نکاح چنین سطوحی داشته باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه