او میگوید جلسۀ قبل دربارۀ آیۀ ۶۱ سورۀ نور صحبت کرده است؛ در این جلسه این آیه را نقطۀ اوج سوره میداند و از پایان ناامیدکنندۀ سوره میگوید. بعد از کاهش اهمیت امرارمعاش و از مارکس و فروید حرف میزند، به مردسالاری و ارادۀ معطوف به قدرت میرسد و در پایان از تعادل زن و مرد میگوید.
سه حکم دوم و استقلال اقتصادی خانواده
او میگوید از مقایسۀ آن سه بخش احکامی که پشتسرهم آمد با سه بخش اولی که قبلاً ذکر شد اینطور برمیآید که تأکید این آیه بر اختلالهایی است که مسائل اقتصادی ممکن است در خانواده ایجاد کند. بعد از قطعهای میانی دوباره سه حکم میآید که هر کدام ادامۀ یکی از سه حکم اول است: حکم اول اتاقی را به تصویر میکشد که مردم نمیتوانند به آن وارد شوند، حکم دوم ادامۀ حجاب است و حکم سوم به دخالت مسائل اقتصادی در مسائل خانوادگی مربوط میشود.
او میگوید تم مدام این سوره این است که اجتماع بیرون خانواده میتواند حریم خانواده را بشکند، و حکم سوم را اوج استقلالدادن به خانواده میداند: هر خانواده واحد اقتصادی مستقلی است و هرکسی غذایی را که تأمین کرده خودش میخورد، با استثناهایی مثل ناتوانان جسمی و نزدیکان و دوستان صاحبخانه. در کمون اولیه خانواده واحد مستقلی نبود و غذا دستهجمعی خورده میشد؛ وقتی خانوادهها توانستند مستقل زندگی کنند، خداوند حکم کرد هرکس بیت خود را داشته باشد، و در فقر زیاد این حکم جایی نداشت.
او میگوید اینجا هم مثل قطعۀ سوم احکام اولیه، به نظر میرسد انسان آمادۀ نزول حکمی جدید است: در آن قطعه از مؤمنان خواسته شد به دیگران کمک مالی کنند تا ازدواج کنند، و در همان قسمت آیهای هست که شاید شدیدترین آیه در مخالفت با بردهداری باشد و میگوید اگر بردهای مکاتبه کرد بپذیرید و آزادش کنید.
پایان ناامیدکنندۀ سوره
آیۀ ۶۱ را به یک معنا نقطۀ اوج سوره میداند: تشکیل خانواده و حفاظت از آن محتوای مرکزی سوره است و در این آیه واژۀ بیوت مدام تکرار میشود. به نظر او سوره ناامیدکننده تمام میشود، چون بعد از نقطۀ اوج آیههایی میآید که به اطاعت از پیغمبر حکم میکند و مؤمنان اطراف او چندان مطیع نیستند: پیغمبر آنها را دعوت میکند و آنها بهعنوان مخالفت از جلسه خارج میشوند، و تأکید میشود «فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ» (نور/۶۳).
به نظر میرسد پیام این پایان این است که نباید چندان امیدوار باشیم این احکام مهار جنسیت و بردن آن به خانه تأثیر بگذارد و اجرا شود. سوره با تصاویر بسیار بدی شروع میشود و شاید با تصویر بدتری تمام میشود؛ فقط آیاتی در وسط سوره از نور صحبت میکند، و او میگوید جنسیت بیشتر عامل انحراف مردم است تا عامل هدایت آنها.
او میپرسد چرا جنسیت وجود دارد و این را سؤال مهمی میداند. نمیشود خداوند بیآنکه تدبیری اندیشیده باشد چیزی را خلق کرده باشد که جنبۀ منفی داشته باشد، آنطور که مسیحیت جنسیت را دخالت شیطان در خلقت میداند. میگوید آنچه در این سوره هست رفع این ابهام است، و اگر کسی توالد و تناسل را علت جنسیت بداند، این جواب آن سؤال نیست.
امرارمعاش، مارکس و فروید
او میگوید اگر بخواهیم آیهای نامفهوم در این سوره انتخاب کنیم، همین آیۀ طولانی است؛ خوردن از نظر ما بسیار بدیهی شده و گویی فراموش کردهایم که زمانی مهمترین نکتۀ شبانهروز بود. اقتصاد و شغل برای امرارمعاش ایجاد شد، ولی امروز نظام اقتصادی مستقل شده و افراد بهدنبال ارتقای شغلیاند، نه کسب رزق؛ بودریار میگوید در شرایط پستمدرن فقط نشانهها را مصرف میکنیم. در این بین خوردن ارزش خود را از دست داده و گویی رابطۀ تلاشهای ما با ادامۀ حیات از بین رفته است؛ او میگوید این شاید بهترین پاسخ برای این پرسش باشد که چرا خودکشی پدیدهای مدرن است.
مارکس را به نوعی کسی میداند که غریزۀ صیانت ذات را مدل خود از بشر گرفت، و پیشبینیهای او عملی نشد؛ او میگوید شاید عمدهترین علت این بود که مارکس متوجه نبود امرارمعاش دارد اهمیت خود را در ذهن بشر از دست میدهد. آمدن فروید بعد از مارکس را نشانۀ این تحول میداند: فروید غریزۀ جنسی را غریزۀ اصلی میداند، که به نظر او ایدهای کاملاً انحرافی است؛ صیانت ذات همچنان مهمترین عامل تکاپوی بشر است، ولی گویی محو شده است.
دربارۀ مدل یونگ میگوید شهود و حس هر دو در محور عمودی قرار دارند و تقابل آنها به نظر او واقعی نیست؛ جنسیت در محور افقی است و خوردن در محور رشد کردن. باید محور افقی را اصلاح و به تعادل برسیم و در محور عمودی پیش برویم. حکم روزه را مانع فراموش شدن اهمیت خوردن میداند: خوردن برای روزهدار معنیدار میشود، در حالی که این روحیه در بشر مدرن از بین رفته است.
کار برای خودِ کار
او میگوید مردم از قرن نوزدهم روزبهروز بیشتر در شغل غرق میشوند و امروز شغل بهخودی خود اهمیت دارد: کار را برای خود کار انجام میدهیم، نه برای ادامۀ حیات و تأمین رفاه، و معلوم نیست پیشرفت به سمت چیست. به نظر او اگر ملاک رفاه تعداد کالاهایی باشد که داریم خیلی پیشرفت کردهایم، ولی با ملاک روانی مردم در گذشته خوشحالتر بودند، و اینکه مردم اینقدر خودکشی میکنند نشان میدهد از زندگی لذت نمیبرند.
پرسش و پاسخ دربارۀ تکنولوژی
یکی از حاضران میگوید این سیستم اقتصادی را میشد طوری تنظیم کرد که به رفاه برسد، و بعد میگوید باید در کنار تکنولوژی فرهنگ استفاده از آن را هم میساختیم. او میپذیرد که رفاه عمومی خیلی بالا رفته، مثلاً با آبرسانی بهداشتی، و میگوید به نظر میرسد انسان خلق نشده که مدام بهدنبال حیوانات بدود؛ حرف حاضر را اینطور جمع میکند که مسئله فرهنگی است و فرهنگ پابهپای تکنولوژی ایجاد نشد؛ ولی بعد میگوید مسئله به این راحتی نیست و موضوع عمیقتر است.
دربارۀ آمیشها، که به دلایل دینی استفاده از تکنولوژی مدرن را حرام میدانند، میگوید این گرایش در بسیاری از ادیان هست: خشکهمقدسها قلباً آرزو دارند که دنیا در زمان پیغمبر فریز میشد، چون وقتی شرع از فیلتر فکر انسانها میگذرد و اجتهادیتر میشود، قداستش را از دست میدهد. این را فکری کاملاً بچهگانه و انحرافی میداند.
او میگوید وقتی جمعیت رشد میکند، سیستم اجتماعیاقتصادی بیرون خانه قدرتمند میشود، پلیس و ارتش به وجود میآید و خانواده استقلال خود را از دست میدهد و دچار فروپاشی میشود. دنیای مدرن را نتیجۀ شیوع روحیۀ کاپیتالیستی میداند: بهدنبال دانشی رفتیم که به پول تبدیل شود و مسائل بهینهسازی در راستای اضافه کردن کاپیتال حل میشود؛ همۀ دولتها، حتی کمونیستی، همین کار را میکنند، و نظامی به وجود آمده که خود تصمیم میگیرد چه کند.
او میگوید مسئله فقط فرهنگسازی نیست: در پانصد سال صدها کتاب همین هشدارها را دادهاند و یونگ از دهۀ ۱۹۳۰ حرف زده، ولی کسی گوش نمیدهد. کل تکنولوژی ثمرۀ نظام کاپیتالیستی است و حداکثر نیازهای پایه و فیزیولوژیک را تأمین میکند، و کاپیتالیسم ما را همانجا نگه میدارد؛ پس اصلاً در جهان پیشرفتهای زندگی نمیکنیم.
مردسالاری و ارادۀ معطوف به قدرت
او میگوید نکتۀ عمیقتر از کاپیتالیسم مردسالاری است: بهدنبال اقتصاد و پول رفتن بهدنبال قدرت رفتن است، و انسان قدرت را بهخودی خود خوب میداند، نه برای تصاحب زیبایی. بارها گفته که مردسالاری از کاپیتالیسم بدتر است و به نظر میرسد منشأ آن است. زن برای مرد منشأ حیات و لذت است؛ مردی که آنیمای او فعال نیست از هیچچیز لذت نمیبرد.
نیچه در «ارادۀ معطوف به قدرت» به این ویژگی پرداخت که اراده از جنس قدرت است و معطوف به قدرت، نه زیبایی؛ او میگوید مشکل عمیقتر از آن است که با فعالیت فرهنگی حل شود. مشکل عمیق بشر را این میداند که جنسیت را برای خود حل نکرده و به تعادل نرسیده است؛ زنی که به تعادل نرسیده واقعاً ناقصالعقل است و مردی هم که به تعادل نرسیده کاملاً دیوانه، و بهترین دلیل برای دیوانه بودن مردها این دنیاست که ساختهاند.
ستایش، اطاعت و تعادل
به نظر او اساس دوگانگیهایی که جنسیت در آنها نقش دارد تقسیم اسماست و اگر بخواهیم آنها را به چیزی برگردانیم، باید به عبودیت برگردانیم: عبادت دو جنبۀ جدا دارد، اطاعت مطلق و ستایش. میگوید اطاعت برای زنها راحت و برای مردها سخت است و ستایش برای مردها راحت؛ زنها میل دارند ستایش شوند.
انسانها تا به تعادل نرسند نمیتوانند این دو جنبۀ عبادت را با هم داشته باشند: مرد فقط وقتی وارد رابطهای عاشقانه با خدا شود میتواند تسلیم شود. او میگوید مردها وقتی ازدواج میکنند موجودات مطیعتری میشوند و زنها اگر زندگی خانوادگی سالم و عاشقانهای داشته باشند، میل به جلب توجه در آنها ارضا میشود؛ پس تشکیل خانواده و رسیدن به تعادل مقدمۀ عبادتکردن به معنای کامل است.
او میگوید به تعادل رسیدن به معنای از دست دادن چیزی نیست: مرد وقتی عاشق میشود قدرتمندتر و مردانهتر میشود و زن توجهش به زیبایی بیشتر میشود، و آنیمای مرد به آن زن معطوف میشود، گویی معشوق در درون عاشق زندگی میکند. میگوید فرق نیاز و خواسته مهم است: لذت زن در این است که مرد نیازهایش را کشف و برآورده کند، نه اینکه زن نیازهایش را بگوید.
مردسالاری و زندگی زناشویی
به نظر میرسد کاپیتالیسم قسمت عمودی را خنثی میکند و مردسالاری را به کف هرم میچسباند؛ مردسالاری چون به نظر میرسد ریشۀ اصلی کاپیتالیسم است از آن بدتر است، ولی این دو همدیگر را تقویت میکنند. او میگوید اگر رابطۀ سالم از طرف مرد ستایشآمیز و از طرف زن مطیعانه باشد، زن وقتی مطمئن شود مرد عاشق است داوطلبانه اطاعت میکند؛ ولی در دنیای مردسالار اطاعت چیزی منفی است و زن و مرد مثل دو هماتاقاند.
او کتاب «زن بودن» اثر تونی گرنت را توصیه میکند و از آن نقل میکند که مردی میگوید «با زنم نمیتوانم به تفاهم برسم؛ چون همیشه من ۵۱درصد میخواهم، او هم ۵۱درصد میخواهد». به نظر او زن واقعی میتواند انعطاف داشته باشد، و اگر کمی سیاست داشته باشد رقابت قدرت را انجام نمیدهد و به این ترتیب مرد را عاشق میکند؛ اگر زن مقابل مرد بایستد، مرد سهم بیشتر را بهزور میگیرد.
او میگوید برای انسان دستکم دو حرکت وجود دارد: افتادن از بالا به عالم جسمانی و دچار شدن به انحراف جنسی، که منظورش این است که زن و مرد به وجود آمدند که با همدیگر ارتباط هم داشته باشند؛ طبق داستان آدم و حوا هبوط آن دو بعد از این بود که متوجه جنسیت شدند. یکی از اهداف این سوره را معنیدار کردن جنسیت و رابطۀ زن و مرد میداند، تا جنسیت بهجای عامل انحراف به عامل رشد تبدیل شود.
→ متنِ کاملِ این جلسه