او با این پرسش آغاز میکند که ادعای فهمیدن یک متن، مثلاً سورهٔ نور، به چه معناست، و از ایدههای دریدا و قصد مؤلف عبور میکند تا به ملاکهایی برای فهم متن برسد. سپس پستمدرنیسم را نقد میکند و میگوید پراکندگی متن برای رساندن معانی بالا ضروری است. در پایان بحثی کلی دربارۀ فلسفهٔ احکام آغاز میکند که قرار است در جلسهٔ آینده ادامه پیدا کند.
معنای فهمیدن یک متن
او میپرسد وقتی مدعی میشویم متنی مثل سورهٔ نور را فهمیدهایم، این ادعا به چه معناست و از کجا بفهمیم که فهمیدهایم. میگوید دربارۀ این موضوع در فلسفه و نقد ادبی و هرمنوتیک بسیار نوشتهاند و الهی یا بشری دانستن متن به یک معنا تفاوت چندان عمدهای در اصول بحث نمیآورد. به گفتهٔ او مفهوم متن در قرن بیستم گسترده شد، چنانکه در فلسفهٔ مدرن جهان را هم متن میدانند که با قواعد خواندن کتاب مطالعه میشود.
دریدا و انتقام ادبیات از فلسفه
او میگوید معروف است که کارهای دریدا انتقامی است که ادبیات از فلسفه میگیرد. دریدا میگوید هر فیلسوفی با بیان فلسفهاش متنی به وجود میآورد، و نقد ادبی قرن بیستم، بهویژه پس از فروید، به این متمایل شد که در یک اثر ممکن است چیزهایی کشف شود که در خودآگاهی مؤلف نبوده است. مثال او رضا براهنی در طلا در مس است که یکی از شعرهای دیوان شمس را با قواعد سوررئال نقد میکند.
دریدا نشان میدهد فلسفه هم همینطور است: فیلسوفها ظاهراً همهچیز را خودآگاهانه استنتاج میکنند ولی در واقع اینطور نیست. او میگوید این نوع نگاه به آثار فلسفی ممکن است چیزی یاد بدهد، چنانکه دریدا آثار افلاطون را میخواند و نکاتی استنتاج میکرد که افلاطون مطمئناً در نظر نداشت. این طرز خوانش مبنای دیکانستراکشن است: نشان میدهیم در متن نکاتی بر ضد آنچه متن خودآگاهانه میگوید وجود دارد.
دریدا باور دارد در تاریخ فرهنگ غرب نوشتار در مقابل گفتار تحقیر شده است. افلاطون واژهٔ فارماکون را، که هم به معنای سم است و هم دارو، دربارۀ نوشتار به معنای سم به کار برده؛ دریدا میگوید میتوانیم قصد افلاطون را کنار بگذاریم و آن را دارو بخوانیم. به گفتهٔ او به معنای لکانی گویی دریدا چیزی از ناخودآگاه افلاطون بیرون میکشد، و به این ترتیب به نظر میرسد فلاسفه آنچه را میخواستند نگفتهاند و ممکن است متن فلسفی را مثل متنی ادبی بخوانیم.
قصد مؤلف و ناخودآگاه
او میگوید سادهترین نظریه این است که فهمیدن متن یعنی فهمیدن قصد مؤلف، و این نظریه امروزه تقریباً در هیچکدام از مکتبهای نقد ادبی و هرمنوتیک طرفدار چندانی ندارد؛ گرایش عمومی این است که چیزهایی در متن پیدا میشود که مؤلف به آن آگاهی ندارد. هیچکاک نمونه است: در مصاحبهای با تروفو میگوید قصدش چیزی ساده بود، ولی دربارۀ آثارش نقدهای عجیب بسیار نوشتهاند، و به نظر او این کار درستی است. هنرمندان هم مراجع چندان خوبی برای تفسیر آثار خود نیستند.
ملاکهای فهم متن
او میگوید اگر کسی متن را الهی بداند، به یک معنا میان خودآگاهی و ناخودآگاهی تمایزی نیست، مثل خودآگاهیای که با ناخودآگاهی منطبق شده، به آن معنایی که یونگ میگوید؛ ولی تمایز الهی و انسانی را فعلاً کنار میگذارد. وقتی میتوانیم بگوییم متنی را فهمیدهایم که حال و حسی را که متن پدید آورده در ما هم پدید آمده باشد، به طوری که توالی قطعهها و حتی واژههای انتخابشده روشن باشد و بتوانیم توصیف کنیم این متن چطور به وجود آمده است.
خوب فهمیدن یعنی به جایی برسیم که انگار خودمان میتوانستیم متن را به وجود بیاوریم؛ به نظر او اگر متنی را درست فهمیده باشیم باید بتوانیم آن را بازسازی کنیم، فرق نمیکند بشری باشد یا الهی. کسی که بدون حفظبودن سورهٔ نور محتوای ذهنش را پیاده کند، میبیند با سوره بسیار فرق دارد، و او میگوید ما از اینکه ادعا کنیم این سوره را خوب فهمیدهایم دوریم.
یکی از حاضران میپرسد چرا باید معیار این باشد که همان واژهها را به کار ببریم. او پاسخ میدهد اگر نیما احساس خاصی به شب دارد، کسی که وارد فضای ذهنی او شده میداند در شعر باید واژهٔ شب را به کار ببرد نه تاریکی. به نظر او شاید مهمترین بخش فهمیدن قرآن فهم عمیق واژهها باشد، مثلاً اسماء الهی؛ اگر فرق رحیم و رحمان را فهمیده باشیم میدانیم بعد از آیه باید بگوییم غفور و رحیم.
او فهمیدن را جمع کردن چیزهای پراکنده تحت چیزی کلیتر میداند، مثل جمع کردن رعدوبرق و کهربا در یک تئوری، و میگوید فهمیدن متن هم مانند آن است.
نقد پستمدرنیسم
او میگوید در دوران پستمدرن زیر سؤال رفته که آیا فهمیدن متن رسیدن به وحدتی پشت آن است، و این فکر را به نظر او اصلاً درست نمیداند. خودش متون پستمدرن را نمیفهمید چون وحدت را پیدا نمیکرد، و وقتی فهمید که نویسنده عمداً پراکنده مینویسد و اثر کلاژ است، احساس کرد فهمیده است؛ به نظر او فهمیدن هر چیزی فهمیدن نحوۀ بهوجودآمدن آن است. در پاسخ به یک حاضر میگوید مهم متن است و پراکندگی متن معمولاً یعنی نفهمیدهایم، مگر بفهمیم پراکندگی چیست.
او فکر میکند آنچه پستمدرنها بهطور صوری انکار میکنند جزو ذات فهمیدن است و ذهن ما جز با وحدتبخشی به فهمیدن نمیرسد؛ به نظر او نقطهٔ مرکزی تفکر آنها این است که برای انسان طبیعت و ذات قائل نیستند. میگوید پستمدرنیسم دو قسمت دارد: قسمت خوب این است که از مدرنیسم انتقاد میکند و تا اندازهای بشر را از خواب بیدار میکند، و قسمت بد این است که به جایی میرسد که اشتباه بزرگ مدرنیسم را دوباره مرتکب میشود و هیچ اقتضایی برای بشر قائل نیست.
او میگوید هرچه تلاش کنیم نمیتوانیم تفکری بسازیم که در آن قاعدۀ امتناع تناقض زیر سؤال برود، و این محدودیت ذاتی ذهن ماست. او میگوید دستکاریها بسیار محدود و تابع قواعد طبیعت است؛ اینکه شخص فکر کند اختیار زیادی پیدا کرده، همان حالتی است که در قرآن طغیان گفته میشود، مثل فرعون که چون آنقدر هرم ساخته بودند گمان کرد کارهای بزرگی کرده است. انسانها در همهٔ ادوار گمان میکردهاند دانش بسیار دارند، و شاید هزار سال دیگر کسی به ما بخندد.
پراکندگی متن ضروری است
او میگوید فهمیدن یک سوره مثل این است که پراکندگیهای آن در ذهنمان در چیز واحدی جمع شود، تا بفهمیم چرا از اینجا شروع کرده و به آنجا رفته؛ تقریباً غیرممکن است که انسان کاملاً به آنجا برسد، و طباطبایی میگفت در هر سورهای همهٔ معارف الهی هست. به نظر او گرایش به اینکه متن پراکندگی نداشته باشد و با توالی منطقی ساده پیش برود کودکانه است، چون با آن به نقطهٔ خیلی بالایی از هرم نمیرسیم.
از نظریهٔ اطلاعات هم استدلال میکند: اگر جملهٔ بعدی نتیجهٔ منطقی قبلی باشد اطلاعات آن صفر است، و اطلاعات وقتی زیاد است که آیهٔ بعدی را نتوانیم حدس بزنیم. شعرا از تمثیل استفاده میکنند چون چیزی ملموس میگوید که پشت آن چیز عظیمی هست؛ پس به گفتهٔ او نهتنها ظاهر پراکندهٔ قرآن بد نیست، بلکه ضروری است، و تکتک چیزهایی که میگوید به نحوی مفهوم است و فقط جمعکردنش سخت است.
با متنی که توالی منطقی دارد احساس مکاشفه به ما دست نمیدهد، ولی با فهمیدن یک شعر خوب دست میدهد؛ او میگوید اگر یک سورهٔ قرآن را خوب بفهمیم و آن حس بیاید، کلاً نجات پیدا کردهایم. فهم سورههای کوتاهتر دشوارتر است، چون با سهچهار آیه مطلبی بسیار بالا میگوید، مثل «وَمَا أَدْرَاكَ مَا الطَّارِقُ»؛ به همین دلیل سورهٔ متوسطی را انتخاب کرده و به کسانی که میخواهند سورهای بخوانند توصیه میکند از سورههای میانی شروع کنند.
فلسفهٔ احکام
او میگوید اینها بحثهای حاشیهای است و جز محصنات دربارۀ واژهای چندان بحث نکردهاند. سپس بحثی کلی دربارۀ فلسفهٔ احکام آغاز میکند: میتوان دانشی را تصور کرد که در قرآن حکمت نامیده میشود و احکام را از اصولی کلی نتیجه میگیرد، و جای دانشی به نام فلسفهٔ فقه خالی است که هنوز عنوان مستقلی نگرفته است. بعضی احکام را فقط برای آزمایش اطاعت میدانند، مثل اینکه یک گوشت باید حرام میشد، و اگر این فلسفه را قبول کنیم در یک کلام همهٔ احکام را توجیه کردهایم.
تا به پرسشهایی مثل چیستی و چرایی احکام پاسخ ندهیم، نمیتوانیم بگوییم احکام باید تغییر کند یا نه. به گفتهٔ او حدیث معروف «حلال من تا ابد حلال است» که به گمان او نهچندان مستند است، میتواند به این معنا نگه داشته شود که صورت مسئلهها تغییر کرده، نه حلالها و حرامها.
مدل یونگ و دو وظیفهٔ احکام
او مدل کارکردهای یونگ را چنین میگوید: عاطفه و تفکر دو قطب مقابل هم هستند ولی حس و شهود نه؛ پس محوری افقی که در آن تقابلهایی هست و محوری عمودی که در آن از تقابل خبری نیست داریم. در آفرینش یک حرکت از بالا به پایین از خداوند تا عالم اجسام هست و نکتهٔ دیگر خارج شدن چیزی از حالت تعادل است؛ به وجود آمدن جنسیت مثل خارج شدن از تعادل است. به نظر او جنسیت مهمترین عدم تعادل است، هرچند از «مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا» برمیآید که تعادل به روشهای دیگر هم میتواند به هم بخورد.
به گفتهٔ او ما دو وظیفه داریم، رسیدن به تعادل و رفتن به بالا، و باید از وسط بالا برویم؛ اگر این تصور را از دنیا بپذیریم، احکام دو دستهاند: دستهای برای برگرداندن به تعادل و دستهای برای بالارفتن. به نظر او موضوع سورهٔ نور این است که چطور مجموعه احکامی داشته باشیم که انسانها را به نقطهٔ وسط برساند و بین روابط اجتماعی و خانوادگی تعادل برقرار کند. به نظرش عمل صالح به چیزهایی اطلاق میشود که بالا میبرد، مثل نماز، و آیهٔ «وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ» را میآورد؛ در سورهٔ نور بیشترِ توجه به داخل خانههاست و احکام سدهایی میسازد که جامعه به خانواده فشار نیاورد.
وقتی کارهای منحرف میکنیم احساسات بدی پدید میآید که او آن را کلمات خبیث میداند، و فرهنگ برای آن واژه میسازد و به دیگران منتقل میکند. مثالش واژهٔ غریزهٔ جنسی است که به گفتهٔ او غلط است؛ تأکید میکند نمیگوید تمایلات جنسی وجود ندارد، بلکه این تمایلات فقط شاخهای از یک درخت است و ریشهٔ مستقلی ندارد. او میگوید در قرآن فقط احکام نیست بلکه واژهسازی و فرهنگسازی هم هست، و این مقدمات برای بحثهایی دربارۀ فلسفهٔ احکام در جلسهٔ آینده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه