او میکوشد مطالب پراکندهٔ جلسههای پیشین را کموبیش به هم ربط دهد. جلسه با پرسش و پاسخ دربارهٔ ذهنیت پیامبر آغاز میشود و به ضرورت دانشی دربارهٔ فلسفهٔ احکام میرسد. سپس از رؤیا، اسماء الهی و حجاب، ساختار زبانی جهان و ربط تشریع به تکوین سخن میرود.
پرسش دربارهٔ ذهنیت پیامبر
او میگوید قرآن را وقتی میفهمیم که بتوانیم از همان دیدی که خدا به دنیا نگاه میکند، به آن نگاه کنیم. پیامبر را نمونهٔ انسانی میداند که به همهچیز همان طور نگاه میکند که خداوند نگاه میکند.
یکی از حاضران میگوید توجه به ذهنیت پیامبر بر فهم قرآن اثر دارد و مثال میزند که تصور وحشت پیامبر در نخستین تجربههای وحی به او کمک کرده سورهٔ مدثر را بفهمد. او پاسخ میدهد که چیزی به اسم ذهنیت پیامبر، به آن معنا که در قرآن تأثیر بگذارد، موضوعیت ندارد. به گفتهٔ او، شناختن حالات پیامبرانه به فهم آیههای مربوط به پیامبر کمک میکند، همان طور که شناختن جهان به فهم آیههای مربوط به جهان؛ و این با شناختن ذهنیت مؤلف برای فهم نوشتههایش فرق دارد.
فلسفهٔ احکام و مفروضات آن
او میگوید برای فلسفهٔ احکام مقدماتی لازم است که بهطور مدون وجود ندارد. قبلاً گفته بود در روان انسان محوری برای رشد و محوری برای عدمتعادل هست؛ احکام هم وظیفهٔ رساندن به تعادل را دارد و هم وسیلهٔ رشد است. مجازاتها و حدود هم باید بهنوعی متعادلکننده باشد یا از حرکت بهسمت پایین جلوگیری کند.
به نظر او فرضی اساسی در این بحثها این است که انسان فطرتی ثابت و مسیر رشدی طبیعی دارد. او میگوید ایدههای پستمدرن این را انکار میکنند و عقاید را تخت و کموبیش معادل هم میدانند. پلورالیسم را از این جهت که مبنای آزادی عقیده است خوب میداند، ولی میگوید میتوان بدون ایدهٔ پستمدرنِ پشت آن هم از نظر عملی خواست که مردم در عقیده و ابراز آن آزاد باشند.
او میگوید شاید در ته فکر خیلیها این باشد که نکتهٔ اصلی احکام اطاعت و امتثال امر است؛ قبلاً هم گفته که این ایده مشکلی اساسی دارد. به نظر او رشد بهشدت به نحوهٔ آگاهی انسان و نگاه او به دنیا ربط دارد و مسئلهای درونی و غیرملموس است. از اینجا مسئله پیچیده میشود که اعمال چگونه به آگاهیها و حالات خاصی میرسانند.
رفتارگرایی و دانشی که هنوز نیست
او میگوید تنها دانشی که میشناسد و این موضوع را کموبیش و در سطحی پایین مطالعه میکند، رفتارگرایی در رواندرمانی است. مثال میزند که فرد وسواسی را وادار میکنند دستش را به کثیفترین جای خانه بزند و نیم ساعت بدون شستن بنشیند. این دانش با دانشی که باید وجود داشته باشد خیلی فاصله دارد؛ و احساس او این است که بدون چنین دانشی نمیتوان چندان دربارهٔ اثر اجرای احکام بر حالتها سخن گفت.
یکی از حاضران میپرسد منظور دانش ساینتیفیک است. او پاسخ میدهد که بهشدت معتقد است مشکل از ساینس است، چون شیوههایی که در فیزیک و شیمی خوب کار کرده، بهزور بر همهٔ دانش بشری تحمیل میشود. ممکن است صد یا دویست سال دیگر نوروساینس به جایی برسد که ایدههای روانکاوی را دقیق توجیه کند، ولی او میگوید نباید منتظر ماند؛ روشهای رواندرمانی همین حالا محک میخورد.
او میگوید بحثهای فلسفهٔ احکام الان سطحی است و انسجام ندارد، و جای فلسفهٔ احکام بهعنوان دانشی مستقل از فقه خالی است. باید مدلی داشت که رشد انسان را بیان کند و هر حکم را متعادلکننده یا رشددهنده دانست. فلسفهٔ احکام موجود را مثل طبیعیات قدیم میداند و میگوید دربارهٔ حجاب هرکس موردی بحث میکند که حسن حجاب این است، نه اینکه از اصولی کلی نتیجه بگیرد.
راهرفتن، اصول فقه و جزئیات احکام
او میگوید قرآن تمثیلی دارد که در آن هدایت مثل راهرفتن طبیعی است: آیا کسی که مستقیم راه میرود مثل کسی است که روی صورتش وارونه حرکت میکند؟ میگوید انسان رشدیافته گویی در جای دیگری از جغرافیای هستی قرار دارد و از چشماندازی بالاتر چیزهایی میبیند که دیگران نمیبینند؛ و این را به مفهوم چشمانداز در فلسفهٔ نیچه نزدیک میداند. میگوید بحث با جزئیات دراینباره نداریم، ولی به نظرش چندان عجیب نیست که علم انسانشناسیِ دقیقتری داشته باشیم.
در پرسش و پاسخ، او اصول فقه را بیشتر از جنس هرمنوتیک و علمی بهشدت دروندینی میداند و قاعدههایی مثل لاضرر را فلسفهٔ احکام نمیداند. فایدهٔ دروندینی فلسفهٔ احکام را فوقالعاده واضح میداند، چون معنی ندارد بدون فهمیدن چیستی و چرایی حکمی ادعا کنیم به آن عمل کردهایم.
حاضری میگوید جزئیات بسیاری را نمیدانیم، مثلاً چرا مسح را اینطور میکشیم. او میپذیرد که خیلی چیزها را نمیدانیم ولی میگوید از وضو و نماز چیزهایی میفهمیم. میگوید فکر میکند پیامبر میفهمد و دیگران به نسبت نزدیکی به او رشد میکنند؛ به نظر میرسد پیامبر بهنوعی این احکام را ابداع میکند، به این معنا که شیوهٔ زندگی اوست و احکام چیزهای ثابت ازلی و ابدی نیست. میگوید ذهن شنونده مدام سراغ جزئیات میرود، در حالی که همه از خود نمازخواندن درکی داریم. عرفا معتقدند پیامبر نماز را در معراج کشف کرد و حالتها پیش از حرکتها آمد؛ ما برعکس حرکتها را تقلید میکنیم تا آن حالتها در ما هم پدید آید.
احکام و رؤیا
او میگوید جنبهٔ جبرانی احکام، یعنی رساندن عدمتعادل به تعادل یا رشد، همان ویژگی است که به رؤیا هم نسبت میدهیم. در روانکاوی یونگ رؤیا به افرادی که از مسیر رشد دور میشوند سیگنال میدهد، و به نظر او میان کارکرد اجرای شریعت در بیداری و کار رؤیا شباهتی هست.
او میگوید فرض کنید ناخودآگاه از نمادهایی تقریباً ثابت و جهانی استفاده میکند؛ این چیزی نیست که همهٔ دانش روانکاوی دربارهٔ آن توافق کرده باشد. مثال میزند که تراشیدن موی سر حس دورشدن از انرژیهای حیوانی را میدهد، اگر در رؤیا ببینیم موهای سرمان ریخته معنای نمادین آن کاهش همین انرژیهاست، و تراشیدن مو شرط واردشدن به معبد یا انجام اعمال حج است. اگر در شریعت معانی تمثیلی باشد، شباهت رؤیا و شریعت بیشتر میشود.
او میگوید یوسف تعبیر احادیث را هم میدانست، نهفقط رؤیا را، و وقایع عالم هم ممکن است معنای رمزی و تمثیلی داشته باشد. به گمان او، اگر چاه را نمادِ یادگرفتن علوم غیب و تعبیر احادیث بدانیم، انداختن یوسف در چاه و همراهشدنش با کاروان را میتوان با اثر ناخودآگاه و نماد توضیح داد. از یونگ نقل میکند که ناخودآگاه اطلاعاتی دربارهٔ جهان دارد و داستان سرخپوستها را میآورد که به رؤیای جادوگر قبیله قایق ساختند و رفتند.
او میگوید همان موقع به نظر میرسید همه قانع شدهاند که بعضی اتفاقهای عالم چون ناخودآگاه بشر در آن دخیل است معنا دارد؛ ولی این توجیه دربارهٔ چیزی مثل گردش ماه به دور زمین کار نمیکند. با این حال میگوید در قرآن بهوضوح این احساس هست که همهٔ عالم معانی تمثیلی دارد و میخواهد ارتباط تشریع و تکوین را بفهمد.
اسماء الهی و حجاب
او میگوید فهمیدن در معنای دینی یعنی ارتباط چیزی را با اسماء الهی بفهمیم؛ از داستان آدم میگیرد که آگاهی بشر از دانش اسماء شروع میشود. میگوید عمیقترین درکی که کسی از حجاب میتواند داشته باشد، تحت یک قاعدهٔ کلی عرفانی است.
آن قاعده این است که جمال الهی در عالم ظهور ندارد، چون اسماء جلال اسماء جمال را میپوشاند. به گفتهٔ او عزت خداوند هم مانع میشود هرکس بتواند زیبایی را شهود کند. به نظر او اگر مرد و زن را جلوهٔ جلال و جمال الهی بدانیم، حجاب نتیجهٔ این قاعده است، چون زیبایی را به چیزی خصوصی تبدیل میکند.
جهان با ساختار زبانی
او میگوید اگر همهٔ عالم بر تجلی اسماء الهی استوار باشد، جهان ساختاری زبانی دارد و مهمترین مفهوم عرفانی قرآن مفهوم کلمه است. در این صورت هر واقعه را میتوان به اسماء برگرداند و معنایی تمثیلی پیدا میکند. این را درست برعکس نگاه ساینتیفیک میداند که در آن جهان بدون انسان فقط ذرات است و زبان را بشر ساخته است. در نگاه دینی جهان فیزیکی تجلی حقایقی پشت پرده است و انسان تمثیلها را نمیسازد، کشف میکند.
او میگوید توهم است که فکر کنیم در جهان فیزیکی زندگی میکنیم. همهچیز را در قالب زبان درک میکنیم؛ مثلاً کنار رودخانه سنگریزهها را میبینیم ولی برای فضای خالی میانشان واژهای نداریم، در حالی که مورچهها حتماً دارند. میگوید ذهن برای دیدن آموزش دیده است؛ کسی که عینک عوض میکند چند روز دنیا را کجومعوج میبیند.
در پرسش و پاسخ، او دربارهٔ تعریف زبان میگوید در بحثهای قرآنی زبانی ویژه در جهان هست، چنانکه در ناخودآگاه زبانی مشترک و جهانی است. اسماء فقط واژه نیست و مثل جمله است، چون حقایق عالم با هم نسبت دارد. به گفتهٔ او قرآن واژههای بیمعنی ندارد، پس برای انسان طبیعی بسیار قابلفهم است.
او لکان را هم میآورد که شاید مهمترین گزارهٔ روانکاویاش این باشد که ساختار ناخودآگاه انسان «دقیقاً ساختار زبان است». رشد را در تعریف یونگ این میداند که ناخودآگاه بر خودآگاه منطبق شود. حاضری میگوید رشد صرفاً تطبیق این دو نیست و خودآگاه هم نقش دارد؛ او پاسخ میدهد که در ناخودآگاه مجموعهٔ عظیمی از حقایق هست که میتواند با خودآگاهی تطبیق پیدا کند.
تشریع، تکوین و «هست» و «باید»
او میگوید باید تئوریای داشته باشیم که جهان تشریع را به جهان تکوین ربط دهد. اگر درک ما از مرد و زن این باشد که یکی مظهر اسماء جمال و دیگری مظهر اسماء جلال است، پوششی باید در شریعت وضع شده باشد که جلو بازاریشدن زیبایی را بگیرد. عرفا جستهوگریخته در این زمینه کار کردهاند؛ او مجموعهٔ این چیزها را توصیفی نهچندان منسجم از دانشی میداند که شاید ساینس به معنای متعارفش نباشد.
او میگوید در فلسفهٔ تحلیلی مدرن ایدهای هست که هستها و بایدها به هم ارتباط ندارد و از گزارههای خبری نمیتوان گزارهٔ ارزشی نتیجه گرفت. میگوید این بهنوعی درست است ولی هیچ فایدهای ندارد، چون ما عملاً از «است»ها «باید» نتیجه میگیریم؛ مثلاً اگر هدف ما رفتن به فلان شهر باشد و فردی نقشه نشان دهد و بگوید این راه به آنجا میرود، نتیجه میگیریم که باید از این راه برویم. ربط جهان هستی با جهان بایدها از نوع استنتاج منطقی نیست؛ چند «باید» اساسی داریم، مثل اینکه باید تعادل پیدا کنیم و رشد کنیم. او لطیفهٔ معروفی دربارهٔ دو نفر در بالون هم میآورد.
در پایان میگوید عبارتهای کوتاه آخر بسیاری از آیات، مثل علیم حکیم، جنبهٔ تضمینی ندارد. به گمان او شاید قرآن در اصل همین باشد که اسماء را در طول وقایع و احکام ببینیم، و میپرسد چرا یک جا علیم خبیر آمده و جای دیگر علیم حکیم. از همین رو میگوید این قسمتها را جدی بگیرید.
→ متنِ کاملِ این جلسه